LCI-richtlijn Botulisme

1. Algemeen
2. Ziekte
3. Microbiologie
4. Besmetting
5. Desinfectie
6. Verspreiding
7. Behandeling
8. Primaire preventie
9. Maatregelen naar aanleiding van een geval
10. Overige activiteiten
11. Versiebeheer

1. Algemeen

Botulisme is een voedselvergiftiging, veroorzaakt door het thermolabiele neurotoxine van Clostridium botulinum. De naam botulisme komt van botulus(Latijn), dat ‘worst’ betekent. In 1820 beschreef Justinus Kerner (een Duitse arts) het verband tussen de consumptie van worst en 230 patiënten met een verlammende ziekte. In 1897 werd Clostridium botulinumbeschreven door Van Ermengem, die tevens aantoonde dat het micro-organisme een toxine produceerde dat een ‘zwakte’ in dieren induceert.
Er zijn verschillende typen (A t/m G), echter type A, B en E (en zeer zelden type F) zijn bij de mens veroorzaker van de ziekte. Type C en D zijn ziekteverwekkers bij vogels en zoogdieren.
C. botulinum is een anaerobe, grampositieve bacterie, die overal in de grond voorkomt. Deze bacterie overleeft door sporen te vormen, die onder bepaalde gunstige omstandigheden ontkiemen. Het botulinustoxine is een van de meest sterke, in de natuur voorkomende vergiften en tast het zenuwstelsel aan (slappe verlamming). De bloed-hersenbarrière wordt niet gepasseerd. Het toxine, dat mogelijk vrijkomt bij eendenbotulisme, wordt vrij snel onschadelijk gemaakt door de zuurgraad van het water. Het vrijkomen van toxine C en D is niet schadelijk voor de mens. Zelden is bij dode eenden toxine B geconstateerd, maar soms wel E.
Van humaan botulisme komen drie natuurlijke vormen voor, te weten voedselgerelateerd botulisme, wondbotulisme en infantiel botulisme.
Daarnaast kan botulisme veroorzaakt worden door opzettelijke contaminatie van voedsel- en watervoorraden of door verspreiding van botulinustoxine in aerosolvorm.
Deze richtlijn behandelt de humane gevolgen van C. botulinum. De veterinaire aspecten komen niet aan de orde.

2. Ziekte

2.1 Pathogenese

Botulisme komt door absorptie van botulinustoxine via een slijmvliesoppervlak (long of darm) of via een wond in de circulatie. Wondbotulisme en infantiel botulisme zijn het gevolg van productie van het toxine door C. botulinum in een anaeroob wondmilieu, respectievelijk het lumen van de darm. Bij voedselgerelateerd botulisme daarentegen is er sprake van een primaire voedselvergiftiging door aanwezigheid van het toxine in het desbetreffende voedsel. Botulisme na inhalatie van het toxine is beschreven.
Het toxine bereikt via de bloedbaan de perifere cholinerge synaps, met name de neuromusculaire eindplaat, en bindt zich irreversibel aan de presynaptische membraan. Vervolgens verhindert het de formatie van het synaptische fusiecomplex. Het vrijkomen van acetylcholine is hierdoor onmogelijk. Receptoren op de spiercel worden niet gestimuleerd, wat resulteert in een slappe verlamming (parese) en een verstoorde signaaloverdracht in het autonome zenuwstelsel. Het toxine passeert de bloed-liquorbarrière niet.
Het neurologische beeld van botulisme is in alle gevallen vrijwel gelijk. De snelheid van het ontstaan van de symptomen en de ernst ervan zijn afhankelijk van de hoeveelheid toxine opgenomen in de bloedbaan. Voor herstel is de vorming van nieuwe motoraxonen noodzakelijk. Dit proces kan weken tot maanden duren.

2.2 Incubatieperiode

De incubatieperiode is afhankelijk van de tijd waarin het toxine zijn doel (de perifere cholinerge synaps) bereikt. Na ingestie van het toxine kan dit variëren van 2 uur tot 8 dagen; meestal beginnen de symptomen 12 tot 72 uur na de maaltijd. Na inhalatie van toxine in aerosolvorm kan de incubatieperiode korter zijn.

2.3 Ziekteverschijnselen

Botulisme geeft een acuut, koortsvrij beeld. De symmetrische, afdalende, slappe verlamming begint altijd met een bulbaire paralyse, dat wil zeggen een dubbelzijdige uitval van de aangezichts- en keelmusculatuur. Er zijn geen gevoelsstoornissen.

Voor de diagnose botulisme is aanwezigheid van multipele symmetrische hersenzenuwverlammingen noodzakelijk. Belangrijke vroege symptomen zijn diplopie (dubbelzien), dysarthrie (spraakstoornis), dysphonie (stemstoornis) en dysphagie (slikstoornissen) (4 D’s), zwakte van de aangezichtspieren, ptosis en verlies van de slikreflex. Dan volgen zwakte van de nek en armen en dysfunctie van de ademhalingsspieren en spieren van het onderlichaam. Er is geen gestoorde gevoels- of waarnemingszin. Autonome disfunctie (door gestoorde cholinerge transmissie) kan zich uiten in een droge mond, lichtstijve of verwijde pupillen, bradycardie en posturale hypotensie, paralytische ileus en blaasretentie. Bewustzijnsverandering en andere centrale symptomen ten gevolge van de intoxicatie zelf zijn zeldzaam.

Verlamming van de ademhalingsspieren is de voornaamste doodsoorzaak. Bij een snel verloop kan ademhalingsverlamming het eerste symptoom zijn. Het sterftecijfer (sterfte ten gevolge van botulisme onder de personen die botulisme hebben) lag aanvankelijk erg hoog (40-50%), maar werd vanaf de jaren zeventig aanzienlijk gereduceerd door mechanische ventilatie, intensieve zorg en gebruik van antitoxine. De case fatality rate ligt nu rond de 5%.

Aspecifieke gastro-intestinale symptomen (buikkrampen, misselijkheid, braken en diarree) kunnen aan de neurologische symptomatologie voorafgaan in het geval van voedselgerelateerd botulisme. Deze worden waarschijnlijk veroorzaakt door contaminatie van het voedsel met andere bacteriële metabolieten.

Botulisme is een intoxicatie. Indien koorts optreedt, is dit een aanwijzing voor gelijktijdige wondinfectie of gastro-enteritis. In latere stadia moet gedacht worden aan infectie van de lagere luchtwegen door langdurige hypoventilatie of beademing.

Infantiel botulisme is geassocieerd met intestinale kolonisatie door C.botulinum, na ingestie van gecontamineerd voedsel (bijvoorbeeld honing).

Bij infantiel botulisme komen niet de toxinen maar de sporen van de bacterie in de darmen terecht. Omdat de darmflora van kinderen tot één jaar oud nog niet volledig is ontwikkeld, kunnen de sporen ontkiemen, waardoor in de darmen toxinen gevormd kunnen worden. Deze vorm treedt in 98% van de gevallen op bij een leeftijd van 1 tot 6 maanden. Kinderen kunnen zich naast bovengenoemde symptomatologie presenteren met constipatie, voedselweigering, hypotonie, hypersalivatie en huilen met een zwak, hoog geluid. Obstructie van de bovenste luchtwegen kan het eerste symptoom zijn. Ademhalingsproblemen komen in circa 50% van de gevallen voor. Het beeld is progressief gedurende 1 à 2 weken en stabiliseert dan voor nog eens 2 à 3 weken voor herstel intreedt. Recidieven zijn beschreven.

Wondbotulisme komt slechts weinig voor. Hierbij wordt toxine geproduceerd door C. botulinum in een wond. Vooral bij verwondingen waarbij aarde in de wond is terechtgekomen, of besmette heroïne die onder de huid is gespoten (‘skin popping’) kan wondbotulisme optreden. De klinische verschijnselen zijn dezelfde als die bij botulisme ten gevolge van voedselvergiftiging.

Opzettelijke besmetting met botulinustoxine (bijvoorbeeld in het kader van bioterrorisme) moet overwogen worden wanneer:

• er twee of meer gevallen gemeld worden van een acute afdalende verlamming waarbij eerst de hersenzenuwen zijn aangedaan en geen koorts of gevoelsverlies wordt beschreven;
• bij een eerste analyse van een epidemie gemeenschappelijke geografische factoren op de voorgrond treden, maar geen gemeenschappelijke voedselanamnese; botulisme door inhalatie van een toxineaerosol berust altijd op een opzettelijke, onnatuurlijke verspreiding;
• meerdere epidemieën zich gelijktijdig voordoen zonder dat een duidelijke gemeenschappelijke bron geïdentificeerd kan worden;
• gevallen van botulisme zich voordoen met een ongebruikelijk toxineserotype (te weten type F, G of type E zonder associatie met vis of visproducten).

Botulisme kan soms zo mild verlopen dat medisch hulp niet wordt gezocht. Bij anderen verloopt de ziekte binnen 24 uur dodelijk.

2.4 Verhoogde kans op ernstig beloop

Voedselgerelateerd botulisme heeft een slechtere prognose naarmate de concentratie en hoeveelheid van voorgevormde toxine in het voedsel hoger is. Bij voedselgerelateerd botulisme heeft de indexcasus van een epidemie een slechtere prognose door vertraging in de diagnose en behandeling; het sterftepercentage is circa 25%. Bij latere gevallen ligt dit rond de 5%. Ook onder de leeftijdscategorie zestigplus geldt een hoger sterftepercentage. Bij zwangeren, immuno-incompetenten en kleine kinderen is geen verhoogde kans op een ernstig beloop.

2.5 Immuniteit

Verworven immuniteit tegen het botulinustoxine treedt niet snel op. Herhaalde episoden zijn beschreven. Vermoedelijk hangt dit samen met de lage LD₅₀en de snelle internalisatie van het toxine in de zenuwcellen. Beschermende immuniteit kan geïnduceerd worden in dieren en in mensen (zie paragraaf 8.1) met behulp van toxoïd.

3. Microbiologie

3.1 Verwekker

Botulinustoxine wordt voornamelijk geproduceerd door het C. botulinum-complex; de species bestaat uit vier genetisch verschillende groepen, die op grond van hun gemeenschappelijke productie van botulinustoxine bij elkaar zijn ingedeeld. Ook Clostridium baratii en Clostridium butyricum zijn in staat tot toxineproductie. Clostridia zijn obligaat anaerobe, grampositieve staven; ze zijn beweeglijk, vormen lipase en hebben subterminale sporen.
Aarde is de natuurlijke habitat. De sporen van Clostridiazijn zeer stabiel en kunnen hitte en koken overleven. De sporen produceren geen toxine, maar ontkiemen in anaerobe condities tot toxineproducerende vegetatieve vormen. Het toxine is hittelabiel en wordt in 5 minuten geïnactiveerd bij temperaturen van minimaal 85°C. Binnen enkele dagen ondergaat het een natuurlijke inactivatie in oppervlaktewater en drinkwater. Het toxine wordt afgebroken door chloor.

Botulinustoxine komt voor in zeven verschillende serotypen A t/m G, die kunnen dienen als epidemiologische markers. Type A-, B-, E- en F-toxine zijn geassocieerd met de etiologie van humaan botulisme. De toxines bestaan uit een zware en een lichte keten en hebben een moleculair gewicht van 150 kDalton. Het is een groep zeer potente toxines, met een LD₅₀ in de orde van 1 ng/kg lichaamsgewicht (schatting door extrapolatie van studies in rhesusapen). Daarmee is dit een van de meest toxische substanties die bekend zijn.

3.2 Diagnostiek

Zie bijlage I

De diagnose wordt gesteld aan de hand van het klinische beeld (zie paragraaf 2.3). De bevestiging in het laboratorium laat vaak enige dagen op zich wachten. Klinisch-chemische en hematologische bepalingen, evenals beeldvormende diagnostiek laten geen afwijkingen zien en dienen vooral ter uitsluiting van differentiaaldiagnostische overwegingen. Aanvullende diagnostiek in de kliniek bestaat uit elektromyografische (EMG) en zenuwgeleidingsstudies.
Door de lage incidentie van botulisme en de geringe kennis over het ziektebeeld staat de diagnose vaak niet in de differentiaaldiagnose wanneer een werkelijk geval zich voordoet. De meest frequente misdiagnoses en de kenmerken die deze van botulisme onderscheiden zijn:

• polyradiculoneuropathie (Guillain-Barré of Miller-Fisher syndroom): voorafgegaan door koortsende ziekte, paresthesieën, vaak opstijgende paralyse, vroeg verlies van de pees-reflexen, verhoogd proteïne in liquor, EMG-bevindingen;
• myasthenia gravis: recidiverende verlamming, aanhoudende respons op cholinesterase therapie, EMG-bevindingen;
• cerebrovasculair accident (CVA): vaak asymmetrische verlamming en afwijkingen van het centrale zenuwstelsel;
• intoxicaties (koolmonoxide, organisch fosfaten, paddestoelen, alcohol, zenuwgas): anamnese van blootstelling aan het betreffende agens. Aantonen van de stof in lichaamssappen van de patiënt.

Andere differentiaaldiagnoses en kenmerken:

• poliomyelitis: voorafgegaan door koortsende ziekte, asymmetrische verlamming, afwijkingen in de liquor;
• infecties van het centrale zenuwstelsel: bewustzijnsveranderingen, afwijkingen in de liquor en op het EEG;
• psychiatrische aandoeningen/conversie: geen afwijkingen op het EMG;
• teekverlamming: paresthesieën, opstijgende verlamming; de teek zit vast in de huid.

De laboratoriumdiagnose van botulisme berust op het aantonen van C. botulinum in de feces, maaginhoud of wond, het aantonen van botulinustoxine in serum of feces van de patiënt of in de cultuurvloeistof van een bij de patiënt geïsoleerde stam. Het materiaal dient na afname gekoeld te worden en na overleg met de betrokken arts-microbioloog zonder vertraging verzonden te worden naar het CVI-Lelystad (zie ook bijlage 1).

4. Besmetting

4.1 Reservoir

 De aardbodem vormt het reservoir voor C. botulinum. De bacterie overleeft extreme omstandigheden door sporenvorming. Onder gunstige condities (bijvoorbeeld aanhoudend hoge temperaturen) maakt botulisme in Nederland vooral slachtoffers onder vissen en watervogels. Het toxine dat vrijkomt uit de kadavers wordt vrij snel door de pH van het water geïnactiveerd. Clostridium-sporen kunnen aanwezig zijn in heroïne en levensmiddelen (bijvoorbeeld honing, vis, rauwe groente en zelf ingemaakt voedsel). Met name de associatie met honing als ‘zoethoudertje’ voor zuigelingen en infantiel botulisme is goed beschreven en ook in Nederland gerapporteerd.

4.2 Besmettingsweg

Drie natuurlijk voorkomende besmettingswegen zijn beschreven.

1. voedselgerelateerd botulisme: door ingestie van botulinustoxine, meestal type A, B of E (visproducten);
2. wondbotulisme: door productie van het toxine in wonden gecontamineerd met sporen, meestal type A of B. Bijzondere vermelding verdient de beschrijving van botulisme na subcutaan druggebruik (‘skin popping’ van heroïne). (Kal07)
3. infantiel botulisme: door productie van toxine na kolonisatie van de darm door C. botulinum (meestal type A, B of F).

Een vierde infectieroute is via inhalatie van het botulinustoxine. Naar aanleiding van studies in primaten wordt gedacht dat de mens na inhalatie ook bevattelijk is voor andere dan de gebruikelijke serotypen van het botulinustoxine. Botulisme na inhalatie van het toxine werd eenmaal beschreven bij drie veterinaire medewerkers na het ruimen van kadavers van proefdieren waarvan de vacht was besproeid met type A aerosol. Aangezien botulinustoxine relatief snel geïnactiveerd wordt bij opzettelijke contaminatie van voedsel en watervoorraden, zal men bij biologische oorlogsvoering of bioterreur het toxine bij voorkeur in aerosolen verspreiden.

Ten slotte zijn nog enkele gevallen van iatrogeen botulisme in de Verenigde Staten beschreven, die optraden na overdosering of gebruik van ongeregistreerde botulinetoxine. In Nederland is botulinetoxine A (Botox ®) geregistreerd voor therapeutische doeleinden als blefarospasme of cervicale dystonie. (Cher06, Crowner07)

4.3 Besmettelijkheid

Transmissie van persoon tot persoon komt niet voor, van dier naar mens ook niet.
Verhitting boven 85°C gedurende 5 minuten inactiveert het botulinustoxine in gecontamineerd voedsel. De sporen kunnen in vlees, visconserven of eiwitrijke groenten in blik of glas de sterilisatie overleven en toxine produceren indien deze voedingsmiddelen boven 17°C worden bewaard, een laag zoutgehalte en een pH boven 4,6 hebben. Voedselbereiding in een snelkookpan (121°C, 20 minuten) doodt de sporen wel.

Chloreren van drinkwater (1000 ppm) inactiveert het toxine.

5. Desinfectie

Desinfectie: Standaardmethoden

Te desinfecteren onderdeel	standaardmethode
Oppervlakken (bloed en excreta)	2.1.2
Instrumenten (niet huid- of slijmvliesdoorborend, wel bloed en excreta)	2.2.2
Instrumenten (wel huid-of slijmvliesdoorborend)	3.1
Textiel	2.3.2
Intacte huid
Niet-intacte huid (bij wondbotulisme)	2.4.2
Handen	2.4.3

6. Verspreiding

6.1 Risicogroepen

 Grotere epidemische verheffingen zijn geassocieerd met restaurants, individuele of enkele gevallen worden doorgaans gerelateerd aan thuis ingemaakt voedsel. Intraveneuze druggebruikers zijn een risicogroep voor wondbotulisme.
Het pathogenetische model voor infantiel botulisme wordt bij volwassenen bij uitzondering aangetroffen in geval van afwijkende darmflora ten gevolge van anatomische abnormaliteiten, functionele afwijkingen of antibioticagebruik.

6.2 Verspreiding in de wereld

Humaan botulisme is een zeldzame aandoening

Het ECDC rapporteerde in 2007 171 gevallen van botulisme vastgesteld in 28 Europese landen. Zes landen meldden 10 gevallen of meer: Roemenië, Polen, Italië, Groot-Brittannië, Frankrijk en Portugal. Roemenië kende de hoogste incidentie met 0,14 per 100,000 inwoners. (ECDC09)

Wondbotulisme als belangrijke oorzaak van botulisme deed zich afgelopen jaren in onder ander Groot-Brittannië, Ierland en Duitsland voor. Als bron voor voedselgerelateerde botulismeclusters zijn beschreven: groene olijven (Italië), kippenenchilada (Frankrijk), witvis (Frankrijk). Daarnaast meldde Turkije champignons, çaksir en suzme-yoghurt als bron. Deze clusters zijn veroorzaakt door C. botulinum serogroep A en B, met uitzondering van het cluster veroorzaakt door de witvis, dit betrof type E. Type E wordt meestal veroorzaakt door consumptie van rauwe visproducten, zoals in Canada en Alaska is beschreven. Ook de witvis die het Franse cluster veroorzaakte kwam oorspronkelijk uit Canada. In de Verenigde Staten worden jaarlijks gemiddeld 145 gevallen gemeld, waarvan 15% voedselgerelateerd, 65% infantiel botulisme en 20% wondbotulisme (voornamelijk veroorzaakt door ‘zwarte teer’ heroine). De voedselgerelateerde gevallen betreffen regelmatig kleine clusters van twee of meer personen, veroorzaakt door thuis ingemaakt voedsel als tofu, maar ook restaurantgerelateerde clusters komen voor.

In Ierland en in het Verenigd Koninkrijk waren in 2011 en 2010 jonge patiëntjes met infantiel botulisme veroorzaakt door een Clostridium butyricum toxine producerend type E. Bij brononderzoek werd bij de Ierse patiënt uit 2011 het toxine gevonden in het tankwater van de zoetwaterschildpad van de familie. Daarnaast is het toxine ook gevonden in een geopende voedselcontainer van de schildpadden, echter niet in een gesloten verpakking. Hoewel noch bij het Britse kind, noch bij de in het gezin gehouden schildpadden monsters zijn genomen, wordt verondersteld dat dit kind ook via de schildpadden, hun water of hun voedsel is besmet. Schildpadden als mogelijke bron bij kinderen met infantiel botulisme is een opmerkelijke bevinding die in gedachten gehouden moet worden wanneer de tot nu toe bekende transmissieroutes geen bron opleveren.

6.3 Voorkomen in Nederland

In Nederland werd botulisme in 1985 een meldingsplichtige ziekte. In 1987 werd een eerste geval van voedselgerelateerd botulisme gerapporteerd. Daarna werden er lange tijd geen gevallen van humaan botulisme gerapporteerd. Sinds 2000 zijn er 16 meldingen van botulisme verricht, waaronder een cluster van 7 personen in 2008. In 2000 waren er twee meldingen van infantiel botulisme (type B-toxine, geassocieerd met honing) en in 2001 één geval van wondbotulisme (geassocieerd met intraveneus druggebruik of spuitabces). Van de overige zes solitaire gevallen was bij 3 personen de waarschijnlijke bron geconserveerde levensmiddelen (uit Polen tweemaal en uit Servië éénmaal). In 2008 deed zich een cluster van botulismegevallen voor onder deelnemers van een mini-cruise in Turkije. Acht van de negen opvarenden ontwikkelden klachten tijdens de cruise; vijf personen werden met antitoxine behandeld en bij vier werd de diagnose door middel van kweek van C. botulinum type B in de feces bevestigd. Voedselanamneses onder de patiënten toonden lokaal verwerkte zwarte olijven als meest verdachte bron aan, maar dit kon niet worden bevestigd door microbiologisch onderzoek. (Boe09, Swa10)

7. Behandeling

Verlamming ten gevolge van botulisme kan weken tot maanden persisteren. Gedurende die periode kan intensive care behandeling met mechanische beademing en ondersteunend vocht- en voedingsbeleid, evenals behandeling van complicaties (decubitus, ondervoeding, pneumonie, urosepsis, diepe veneuze trombose en depressie) noodzakelijk zijn.

Clostridia zijn gevoelig voor benzylpenicilline en metronidazol. Behalve in combinatie met chirurgisch wondtoilet bij wondbotulisme is het gebruik van antibiotica omstreden, omdat bij lysis van de bacteriën meer toxine vrijkomt. Bij behandeling van infectieuze complicaties dienen aminoglycosiden vermeden te worden omdat deze groep antibiotica interfereert met presynaptische neuromusculaire transmissie.

Bij voedselgerelateerd botulisme speelt trivalent botulinusantitoxine (tegen serotype A, B en E), een belangrijke rol vroeg in het beloop van de ziekte. De beslissing om te behandelen met antitoxine moet dan ook gemaakt worden op basis van de klinische diagnose. Voorafgaand aan deze passieve immunisatie dient de patiënt getest te worden op overgevoeligheid (huidtest) om de kans op een allergische reactie te reduceren. Deze complicatie treedt minder op bij gebruik van humaan antitoxine. Vroegtijdige behandeling met botulinusantitoxine is in staat het circulerende toxine volledig te neutraliseren, waardoor het ziektebeloop, vooral bij voedselbotulisme en wondbotulisme, positief wordt beïnvloed. De antitoxine heeft een halfwaardetijd van 5 tot 8 dagen. Uit dierexperimenten blijkt dat na blootstelling aan een aerosol, botulinum antitoxine eveneens zeer effectief kan zijn mits toegediend voordat de klinische verschijnselen optreden. Overleg met de dienstdoende arts van de LCI (tel. 030-2747000, 24 uur per dag bereikbaar) over de beschikbaarheid en het vrijgeven van antitoxine is noodzakelijk.
Bij infantiel botulisme maakt toediening van antitoxine geen deel uit van de standaardbehandeling, omdat gevreesd wordt voor levenslange overgevoeligheid voor paardenantistoffen en de werkzaamheid niet aangetoond is. Antibiotica worden alléén toegediend voor de behandeling van secundaire infecties, omdat ten gevolge van de lysis van de intraluminale C. botulinum juist meer toxinen zouden vrijkomen.

8. Primaire preventie

8.1 Immunisatie

 Blootstelling aan botulinustoxine resulteert niet in beschermende immuniteit. Vaccins tegen het toxine zijn in ontwikkeling. In de Verenigde Staten wordt het pentavalent toxoid vaccin A t/m E (gefabriceerd door Michigan Department of Public Health) als Investigational New Drug onder toezicht van het CDC gebruikt voor bescherming van risicogroepen als laboratoriummedewerkers die met C. botulinum werken. In Japan is een quadrivalent (ABEF) toxoid vaccin in ontwikkeling, dat nog slechts op kleine schaal op mensen is onderzocht. (Smi09) Ook wordt gekeken naar recombinant vaccins. De vaccins blijken een hoge graad van bescherming te bieden in muizen. Studies naar de werkzaamheid van vaccins tegen humaan botulisme zijn om ethische, epidemiologische en praktische redenen moeilijk uit te voeren.

8.2 Algemene preventieve maatregelen

Ten aanzien van voedselgerelateerd botulisme:

• Alle voedsel kan als mogelijke bron voor botulisme dienen (voorwaarden: anaerobe omstandigheden en pH > 4.5). Adequate hygiëne in bereidings- en inmaakprocessen, gevalideerde sterilisatiemethoden en koeltechnieken zullen contaminatie van voedsel voorkomen. Het toevoegen van natriumnitriet aan vleesproducten is oorspronkelijk bedoeld om groei van Clostridium (en dus botulisme) te voorkomen en dus niet alleen om kleurbehoud van het vlees te bewerkstelligen.

Ten aanzien van wondbotulisme:

• Een goede wondverzorging is essentieel om vorming van een anaeroob milieu en contaminatie van de wond tegen te gaan. Wondbotulisme is de enige vorm waarbij het gebruik van antibiotica (in combinatie met chirurgisch wondtoilet) geïndiceerd is. De toxinen die vrijkomen ten gevolge van de lysis van C. botulinum door het gebruik van antibiotica zijn namelijk geen probleem bij wondbotulisme.
• Ten aanzien van infantiel botulisme: vanwege de beschreven relatie tussen consumptie van honing en infantiel botulisme wordt geadviseerd aan kinderen in het eerste levensjaar geen honing te geven. Bij verdenking op infantiel botulisme moet het gebruik van antibiotica (met name aminoglycosiden en tetracyclinen) vermeden worden.

In geval van een botulisme-uitbraak onder (water-)dieren dient de visserij en handel gewezen te worden op de mogelijkheid van visbotulisme (type E). Het ruimen van de kadavers dient volgens de geldende richtlijnen te geschieden, waarbij huidcontact vermeden moet worden. Indien botulinustoxine type B of E wordt geconstateerd dient een algeheel zwemverbod uit te gaan. (Zie bijlage II)

In het geval van opzettelijke besmetting, zoals bij een bioterroristische aanslag (zie bijlage III), worden naar alle waarschijnlijkheid grote hoeveelheden botulinustoxine verspreid. Theoretisch kan dit via contaminatie van water, voedsel of via verspreiding van aerosolen met toxine. Primaire preventie is gericht op het vermijden van contact met botulinustoxine. Indien personen blootgesteld zijn aan aerogeen toxine, dienen gecontamineerde kleding en bezittingen in gesloten plastic zakken opgeslagen te worden tot ze met water en zeep gewassen kunnen worden. De personen moeten zich douchen en grondig wassen met water en zeep. Zij dienen gedurende 5 dagen geobserveerd te worden op de ontwikkeling van symptomen. Hulpverlenend personeel dient barrièrekleding te dragen bij het betreden van het risicogebied (handschoenen, jassen en FFP2-luchtfiltermaskers).

9. Maatregelen naar aanleiding van een geval

9.1 Bronopsporing

 Bronopsporing vindt altijd plaats als er sprake is van een explosie. Men spreekt van een explosie als 2 of meer personen die hetzelfde voedsel of water hebben genuttigd, binnen dezelfde incubatietijd ziek worden. Het is dan van belang om voedsel-/waterresten te bewaren. De monsters dienen ter bevestiging naar het referentielaboratorium gestuurd te worden. (Zie bijlage I Diagnostiek)
Bij een geïsoleerd geval dient met betrekking tot het onderzoek een epidemiologische inschatting gemaakt te worden. Bij wondbotulisme onder drugsverslaafden zal de LCI in contact treden met het Trimbos-instituut voor bronopsporing en contactwaarschuwing.

9.2 Contactonderzoek

Gezien het feit dat transmissie van persoon tot persoon geen rol van betekenis speelt, is contactonderzoek niet geïndiceerd, behalve ten aanzien van een gemeenschappelijke bron.

9.3 Maatregelen ten aanzien van patiënt en contacten

Er bestaat geen noodzaak tot quarantaine of barrièreverpleging. Antibioticaprofylaxe is niet nodig. Passieve immunisatie is slechts aangewezen als onderdeel van de behandeling (zie paragraaf 7.) Actieve vaccinatie heeft geen functie als bescherming van de bevolking in het algemeen (zie ook paragraaf 8.1). Voor laboratoriumpersoneel of andere hoogrisicogroepen (militairen) kan volgens de literatuur vaccinatie overwogen worden. Vaccins zijn echter niet verkrijgbaar in Nederland.

10. Overige activiteiten

10.1 Meldingsplicht

Botulisme is een meldingsplichtige ziekte, groep C. Het laboratorium en de arts melden een geval van botulisme aan de GGD. De GGDmeldt anoniem conform de Wet publieke gezondheid en levert gegevens voor de landelijke surveillance van meldingsplichtige ziekten.

Meldingscriterium:

Elk persoon met tenminste 1 van de volgende klinische vormen:

Voedselgerelateerde- en wondbotulisme

Tenminste 1 van de volgende 2 symptomen:

• bilaterale craniale zenuw beschadiging (bijvoorbeeld diplopia, onscherp zicht, dysfagie, bulbaire paralyse);
• perifere symmetrische verlamming;

in combinatie met:

• het aantonen van het toxine in serum of feces

of

• aantonen van C. botulinum in de wond (wondbotulisme)

of

• recent (< 2 weken) gemeenschappelijk gebruik van voedsel met een persoon bij wie de ziekte is bevestigd.

Infantiel botulisme

Elk kind met tenminste 1 van de volgende 6 symptomen:

• constipatie
• lethargie
• voedselweigering
• ptose
• dysfagie
• algemene spierzwakte

in combinatie met:

• het aantonen van het toxine in serum of feces

of

• aantonen van C. botulinum in feces.

10.2 Inschakelen van andere instanties

Contact met de GGDverloopt via de meldkamers van de regionale GGD'en.

• In geval van voedselgerelateerd botulisme, neem contact op met de nieuwe Voedsel en Waren Autoriteit (nVWA, tel. 0800-0488).
• In geval van besmetting via drinkwater, neem contact op met de Inspectie Milieu Hygiëne (de IMH is 24 uur/dag te bereiken via het meldpunt VROM, tel. 070-3832425).
• In geval van het aantreffen van dode dieren neem contact op met uw gemeente of waterschap (zie ook bijlage II). Er zijn goede afspraken tussen deze twee overheden over het verwijderen van de kadavers: de gemeente verwijdert dode vissen en vogels die worden aangetroffen in parken, op particuliere terreinen en op de waterkant, het waterschap verwijdert de dode vissen en vogels drijvend op het water.
• Voor een lijst van alle waterschappen in Nederland (met adressen en telefoonnummers) zie www.waterschappen.nl.
• Voor diagnostiek: neem contact op met het Instituut voor Diergeneeskunde CVI-Lelystad (tel. 0320-238238 of 06-65072134).
• Voor vragen over antitoxine: neem contact op met de LCI (tel. 030-2747000), 24 uur per dag.

10.3 Andere richtlijnen
-

10.4 Landelijk beschikbaar voorlichtings- en informatiemateriaal

Er is weinig voorlichtingsmateriaal over botulisme beschikbaar in Nederland.

• Het Groeiboek. GVO Den Haag ISBN 90-73093-18-X. Hierin staat een waarschuwing over het gebruik van honing voor kleine kinderen.

10.5 Literatuur

• Arnon SS, Schechter R, Inglesby TV, et al. Botulinum toxin as a biological weapon: medical and public health management. jama 2001;285:1059-1070.
• Atlas RM. The medical threat of biological weapons. Crit Rev.Microbiol. 1998; 24: 157-168.
• Aureli P, Franciosa G, Fenicia L. Infant botulism and honey in Europe: a commentary. Pediatr Infect Dis 2002; 21:866-868.
• Bleck TP. Clostridium botulinum. In: Mandell GL, Bennett JE, Dolin R, eds. Principles and Practice of Infectious Diseases, 4 ed. New York: Churchill Livingstone Inc., 1995: Chapter 235, 2178-2182.
• Boer MG de, Thiel SW van et al. Disease outbreak of botulism food poisoning on a mini cruise. Ned Tijdschr Geneeskd 2009;153(16):760-764.
• Byrne MP, Smith LA. Development of vaccines for prevention of botulism. Biochemie 2000; 82: 955-966.
• Centers for Disease Control and Prevention:. www.cdc.gov/nczved/divisions/dfbmd/diseases/botulism/ (July 24^th 2010)
• Chertow DS, Tan ET et al. Botulism in 4 adults following cosmetic injections with an unlicensed, highly concentrated botulinum preparation. JAMA 2006;296(20):2476-2479.
• Crowner BE, Brunstrom JE et al. Iatrogenic botulism due to therapeutic botulinum toxin a injection in a pediatric patient. Clin Neuropharmacol 2007;30(5):310-313.
• Dijk GW van, Vos PE, Eurelings M, Jansen GH en Gijn J. van. Volledig verlamd of hersendood? Ned Tijdsch Geneeskd 2001;145:2513-16.
• ECDC. Annual epidemiological report on communicable diseases in Europe 2009 (www.ecdc.europa.eu/en/publications/Publications/0910_SUR_Annual_Epidemiological_Report_on_Communicable_Diseases_in_Europe.pdf
• Erbguth FJ. Botulinum toxin, a historical note. Lancet 1998;351:1820.
• Franz DR, Jahrling PB, Friedlander AM, et al. Clinical recognition and management of patients exposed to biological warfare agents. Jama 1997;278:399-411.
• Henderson DA. Bioterrorism as a public health threat. Emerg.Infect.Dis. 1998;4:488-492.
• Henderson DA. The looming threat of bioterrorism. Science 1999;283:1279-282.
• Inglesby TV, O'Toole T, Henderson DA. Preventing the use of biological weapons: improving response should prevention fail. Clin.Infect.Dis. 2000;30:926-929.
• Kalka-Moll WM, Aurbach U et al. Wound botulism in injection drug users. Emerg Infect Dis 2007;13(6):942-943.
• Keller MA, Stiehm ER. Passive immunity in prevention and treatment of infectious diseases. Clin.Microbiol.Rev. 2000;13:602-614.
• Klietmann WF, Ruoff KL. Bioterrorism: implications for the clinical microbiologist. Clin.Microbiol.Rev. 2001;14:64-381.
• Kortepeter M, Christopher G, et al. usaMRIID's Medical Management of Biological Casualties Handbook. Fort Detrick, Maryland, usa: usaMRIID, 2001.
• Levy SB. Microbial threats and the global society. Emerg.Infect.Dis. 1996; 2: 62-63.
• Pavlin JA. Epidemiology of bioterrorism. Emerg.Infect.Dis. 1999;5:528-530.
• Postma TJ, Hazenberg GJ, Driessen JJM et al. Een patient met botulisme veroorzaakt door Clostridium botulinum type B. Ned. Tijsch.Geneesk. 1989;133(43):2137-40.
• phls cdsc. botulism, interim guidelines for action in the event of a deliberate release. bot1.1. 1. cdsc. 1.
• Ready T. Bioterrorism threat becomes reality. Nat.Med. 2001;7:1167.
• Reddy V et al. Infant botulism- New York city, 2001-2002. mmwr 2003;52:21-24.
• Shapiro RL, Hatheway C, Becher J, Swerdlow DL. Botulism surveillance and emergency response. A public health strategy for a global challenge. Jama 1997;278: 433-435.
• Shapiro RL, Hatheway C, Swerdlow DL. Botulism in the United States: a clinical and epidemiologic review. Ann.Intern.Med. 1998;129:221-228.
• Sidell FR, Takafuji ET, Franz DR. Textbook of Military Medicine. (3). 1997. Washington DC, Office of the Surgeon General at TMM publications, Borden Institute, Walter Reed ArmyMedical Center. TMM Series. Part I, warfare, weaponry and the casualty, chapters 30 and 33.
• Smith L A. Botulism and vaccines for its prevention. Vaccine 2009;27 Suppl 4:D33-39.
• Spencer RC, Lightfoot NF. Preparedness and response to bioterrorism. J.Infect. 2001;43:104-110.
• Swaan CM, Ouwerkerk IM van et al. Cluster of botulism among Dutch tourists in Turkey, June 2008. Euro Surveill 2010;15(14).
• Tiessen JJ. Infantiel botulisme bij een zuigeling in de regio Zuidoost-Drenthe. Infectieziekten Bulletin 13e jaargang(nummer 06), 225. 2000. CVI/cie.
• Thomasse J, Arends JP, Heide PA van der, et al. 3 zuigelingen met obstipatie en hypotonie: infantiel botulisme. Ned. Tijdsch. Geneesk. 2005;149(15):826-31.
• Wolters BA. Een patiëntje met infantiel botulisme. Infectieziekten Bulletin 11e jaargang(nummer 10), 189-192.1998. CVI/cie.

LCI/GR november 2003, gewijzigd november 2010

11. Versiebeheer     

• November 2008: Paragraaf 10 is aangepast conform de Wet publieke gezondheid.
• Augustus 2011: Toegevoegd aan paragraaf 6.2: schildpadden moeten als mogelijke bron bij kinderen met infantiel botulisme in gedachten worden gehouden wanneer de tot nu toe bekende transmissieroutes geen bron opleveren.