RIVM logo, Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu. Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Handen wassen of desinfecteren?

Gepubliceerd in het Tijdschrift Hygiëne en Infectiepreventie 1998 nummer 4

Vraag


Wegens tijdsbesparing wordt in de praktijk veelal aanbevolen het wassen van de handen achterwege te laten en alleen handendesinfectie met behulp van alcohol 70% aan te bevelen. Is dit ook de mening van de WIP?

Antwoord


Het resultaat van een consensusbijeenkomst, gehouden op vrijdag 19 mei 1989 te Utrecht, beschrijft twee methoden om de transiënte flora op de huid van de hand te verminderen. Ten eerste de mechanische verwijdering met behulp van water en zeep, de handenreiniging en ten tweede het doden van micro-organismen (m.o.) door gebruik te maken van een bacteriedodend chemisch middel, de handendesinfectie(1).

De transiënte flora


De transiënte flora bestaat uit m.o., die toevallig voorkomen op de huid zonder dat zij zich daar vermenigvuldigen. De m.o. kunnen bijvoorbeeld door handcontact of contact met besmette voorwerpen of met feces op de huid zijn terechtgekomen. Over het algemeen kunnen zij gemakkelijk weer worden verwijderd door de handen te wassen met water en zeep.

De residente flora


De residente flora bestaat uit m.o. die de huid koloniseren en zich daar vermenigvuldigen. Na het wassen van de handen met water en zeep blijft de residente flora grotendeels aanwezig. Deze is dus moeilijk te verwijderen. Alleen met behulp van een desinfectiemiddel kan het aantal residente m.o. worden teruggebracht.

De residente flora is gewoonlijk niet schadelijk voor de mens. Soms echter maken pathogene m.o. deel uit van de residente flora zoals bijvoorbeeld de Staphylococcus aureus.

Handenreiniging versus handendesinfectie


Met handenreiniging door middel van water en zeep wordt de transiënte flora verwijderd. De handen zijn niet mee zichtbaar vuil en de lichaamsgeuren zijn verdwenen. Met desinfectie van de handen wordt de transiënte flora gedood en tevens een deel van de residente flora, maar zichtbaar vuil en lichaamsgeuren worden niet verwijderd.

Indien men uitgaat van het reduceren van micro-organismen kan men zich afvragen of desinfectie van de handen met alcohol niet de voorkeur geniet boven handenreiniging met water en zeep. Er wordt een grotere kiemreductie verkregen en het werkt tijdbesparend(2). Uitgaande van het effect op m.o. zou men dan kiezen voor het desinfecteren van de handen in plaats van voor handenreiniging.

Maar uit de conclusie van de consensusbijeenkomst blijkt dat, uit het oogpunt van preventie van ziekenhuisinfecties, bij patiënten met een normale weerstand tegen infecties handenreiniging en handendesinfectie als gelijkwaardige methoden ter voorkoming van verspreiding van pathogene m.o. kunnen worden beschouwd.

Visie van de WIP

Handenreiniging en handendesinfectie kunnen bij patiënten met een normale weerstand als gelijkwaardige methoden worden beschouwd.

Bij visuele verontreiniging van de handen moeten de handen worden gewassen met water en zeep, om zichtbaar vuil en lichaamsgeuren te verwijderen.

Bij de lichamelijke verzorging van patiënten met een infectie, al of niet met een verminderde weerstand, verdient handendesinfectie de voorkeur boven handenreiniging, vanwege de grotere kiemreductie, waardoor verspreiding van pathogene micro-organismen in de omgeving wordt tegengegaan,. Indien tevens sprake is van zichtbaar verontreinigde handen, dan worden de handen eerst gewassen met water en zeep, dan gedroogd en vervolgens gedesinfecteerd met alcohol 70%. Bij bepaalde virusinfecties, bijvoorbeeld een Adenovirusinfectie, moet de voorkeur worden gegeven aan handenreiniging boven handendesinfectie omdat Adenovirussen weinig gevoelig zijn voor alcohol. Ook tegen bacteriesporen zijn alcoholen niet werkzaam.

Omdat er geen bewijs is dat door de grotere kiemreductie van handenalcohol, het aantal ziekenhuisinfecties sterker afneemt, kan voor het gebruik van handendesinfectie boven handenreiniging niet de voorkeur worden uitgesproken. Ook tijdwinst en compliance zijn niet voldoende reden om een voorkeur uit te spreken. In de praktijk blijkt namelijk dat verpleegkundigen en artsen na de verzorging c.q. behandeling van de patiënt regelmatig de behoefte hebben om de handen te wassen met water en zeep in plaats van de handen te desinfecteren met een desinfectans, het geeft een ‘schoner’ gevoel.

Handenreiniging en handendesinfectie worden dus als gelijkwaardige methoden beschouwd en kunnen afwisselend worden gebruikt voor de handhygiëne.

Literatuur

  • Consensus preventie ziekenhuisinfecties. Centraal Begeleidingsorgaan voor de Intercollegiale Toetsing. Utrecht 1989.
  • No time for handwashing? Handwashing versus alcoholic rub: can we afford 100% compliance? A. Voss, AF. Widmer. Infect Control and Hosp Epidemiol. 1997;18:205-8. 
  • Reiniging en desinfectie van de handen en de huid. Werkgroep Infectie Preventie Richtlijn no. 2a. Leiden, 1993. 
  • The skin microflora and microbial skin disease. Edited by W.C. Noble. Cambridge University press. 1993.

Auteur

Thea Daha
Hygieniste Werkgroep Infectiepreventie.




Home / Documenten en publicaties / Uitgaven / WIP THIP DOCS / Handen wassen of desinfecteren?

RIVM De zorg voor morgen begint vandaag
Menu