Uitslagen en testeigenschappen

De bij de screening gebruikte test moet deelnemers die de ziekte hebben, kunnen onderscheiden van degenen die de ziekte niet hebben.

Een test moet het onderscheid kunnen maken tussen twee groepen: “mogelijk ziek” versus “niet ziek” of “risicogroep” versus “geen risicogroep”. Denk bijvoorbeeld aan een test die aangeeft dat iemand door leefstijl en overgewicht een hoog risico loopt om hart- en vaatziekten te ontwikkelen. Het gaat bij een test niet altijd om het opsporen van een ziekte of risico. Een zwangerschapstest stelt vast of er wel of geen sprake is van zwangerschap. Hoe goed een test het onderscheid kan maken tussen twee groepen, hangt nauw samen met de testeigenschappen: specificiteit en sensitiviteit.
 
In het onderstaande bespreken we eerst de uitslagen die een test kan geven en gaan we vervolgens in op de testeigenschappen. 

Mogelijke testuitslagen

Een test levert twee mogelijke uitslagen op.

  • De uitslag is “niet-afwijkend” of “negatief”: de test geeft aan dat de deelnemer de ziekte niet tot de risicogroep behoort.
  • De uitslag is “afwijkend” of “positief”: de test geeft aan dat de deelnemer de ziekte of toestand wel heeft. Vervolgonderzoek kan nodig zijn om dat te bevestigen.

Maar zoals het figuur laat zien, kan de uitslag verschillen van de werkelijkheid.

mogelijke testuitslagen

Er zijn de volgende mogelijkheden:

- Uitslag is terecht negatief

Een testuitslag is terecht “negatief” of “niet-afwijkend” als de uitslag negatief is (‘u bent niet ziek’) en de deelnemer de ziekte ook echt niet heeft. Deze mensen zijn terecht opgelucht.

- Uitslag is terecht positief

Een testuitslag is terecht “positief” of “afwijkend” als de uitslag positief is (‘u bent ziek’) en de deelnemer de ziekte ook echt heeft. Dit zijn de mensen die de screening wil opsporen.

Door vroege opsporing van een ziekte en vroege behandeling is de kans groter dat iemand geneest, of dat de ziekte minder ernstig verloopt... Bij vroeg opsporen van een risico op ziekte kan de ziekte soms door behandeling of aanpassing van de levensstijl voorkomen worden. Desalniettemin kan de screening ook bij mensen met een terecht positieve uitslag nadelen hebben:

  • Het is mogelijk dat de deelnemer ook zou zijn genezen als de aandoening later was gevonden op basis van klachten of symptomen. In dat geval is de deelnemer is er dus niets mee opgeschoten dat de ziekte in een vroeg stadium is ontdekt.
  • Het is mogelijk dat iemand niet geneest van de ziekte ondanks vroege opsporing en behandeling. Deze deelnemer had misschien liever niet zo vroeg van de ziekte geweten.
  • Mogelijk heeft iemand de ziekte wel, maar ontwikkelt de ziekte zich niet verder. Opsporing en behandeling waren dan eigenlijk niet nodig. Hier is dus sprake van overdiagnostiek en overbehandeling.

- Uitslag is fout-positief

Een testuitslag is fout-positief als de uitslag “positief” of “afwijkend” is (‘u bent ziek’), maar bij vervolgonderzoek blijkt dat iemand de ziekte niet heeft. In het figuur is dit het groene poppetje rechtsonder in de figuur.

Deze mensen zijn onterecht ongerust gemaakt. De meeste mensen zijn opgelucht als verder onderzoek geen afwijkingen vindt. Een klein deel van de mensen blijft toch ongerust.

Bij screening is het belangrijk te letten op “overdiagnostiek”. Dit is niet hetzelfde als een fout-positieve uitslag. Lees ook: 'Overdiagnostiek en overbehandeling'.

- Fout-negatief

Een testuitslag is fout-negatief als de uitslag “negatief” of “niet-afwijkend” is (‘u bent niet ziek’) maar de deelnemer de ziekte wel heeft. In het figuur is dit het rode poppetje rechtsboven in het figuur.

Deze mensen worden onterecht gerustgesteld. Het gevolg kan zijn dat deze mensen bij klachten te laat naar de huisarts gaan of doorgaan met ongezond gedrag (bijvoorbeeld roken). Na een periode van opluchting volgt de teleurstelling als de ziekte alsnog gediagnosticeerd wordt.

Testeigenschappen

De testeigenschappen zijn van grote invloed op het succes van screeningen en bevolkingsonderzoeken.

- Sensitiviteit

De sensitiviteit van een test is de kans dat de test een uitslag “positief” of “afwijkend” geeft bij mensen die de ziekte hebben. Of anders gezegd: de sensitiviteit van een test is het percentage terecht positieve uitslagen onder de zieke personen. Hoe hoger de sensitiviteit is, hoe beter de test zieke mensen opspoort.
Een test met een lage sensitiviteit mist veel deelnemers die de ziekte wel hebben. Zij krijgen onterecht een uitslag dat ze niet ziek zijn (een fout-negatieve uitslag).

- Specificiteit

De specificiteit van een test is de kans dat de test een uitslag “negatief” of “niet-afwijkend” geeft bij mensen die de ziekte niet hebben. Of anders gezegd: de specificiteit van een test is het percentage terecht negatieve testuitslagen onder de niet-zieke personen. Hoe hoger de specificiteit is, hoe beter de test gezonde mensen als gezond aanwijst.
Een test met een lage specificiteit geeft ook aan veel gezonde deelnemers de uitslag dat ze ziek zijn. Zij krijgen onterecht een uitslag dat ze ziek zijn (een fout-positieve uitslag).

De beste testen zijn testen met een sensitiviteit van 100% (iedereen die de ziekte heeft wordt verwezen voor verder onderzoek) en een specificiteit van 100% (niemand uit de groep die de ziekte niet heeft wordt verwezen). Er zijn niet veel van zulke testen. Dat betekent dat veel testen een deel van de deelnemers onterecht als ziek of gezond aanwijzen. Dan zijn de sensitiviteit en de specificiteit dus lager dan 100%.

100% zekere testuitslagen

Keuze test: afwegen tussen sensitiviteit en specificiteit

Bij de keuze van een test moeten sensitiviteit en specificiteit tegen elkaar worden afgewogen. Beslissingen hebben gevolgen voor het aantal fout-positieve en fout-negatieve uitslagen.

- Test is erg sensitief
Hoe gevoeliger (sensitiever) de test hoe beter de zieke deelnemers (de rode poppetjes rechtsonder in de figuur) worden gevonden: zij krijgen terecht een afwijkende of positieve uitslag (‘u bent ziek’).

erg sensitieve test 

- Test is redelijk sensitief

Een minder sensitieve test mist zieke deelnemers: zij krijgen een fout-negatieve uitslag (‘u bent niet ziek’), terwijl ze de ziekte wel hebben. Dit is het rode poppetje rechtsboven in het  figuur.
De uitslag 'positief' klopt wel: de deelnemers hebben inderdaad de ziekte (de rode poppetjes rechtsonder in de figuur).
redelijk sensitieve test 

- Test is erg specifiek

Hoe specifieker de test, hoe beter de test gezonde mensen als gezond aanwijst: de groene poppetjes rechtsboven in de figuur. Zij krijgen terecht een uitslag “niet-afwijkend” of “negatief”.
erg specifieke test 

- Test is redelijk specifiek

Bij een minder specifieke test krijgen ook gezonde deelnemers een afwijkende of positieve uitslag (‘u bent ziek’). Zij krijgen dus een fout-positieve uitslag. Deze mensen maken zich onnodig ongerust en ondergaan onnodig vervolgonderzoek. Dit is het groene poppetje rechtsonder in het figuur.
De uitslag 'negatief' klopt wel: de deelnemers hebben de ziekte inderdaad niet (de groene poppetjes rechtsboven in de figuur).

redelijk specifieke test 

Testeigenschappen bij bevolkingsonderzoek

Voor alle screeningen geldt dat bij de keuze van de test de gewenste sensitiviteit en specificiteit moeten worden overwogen. Specificiteit verwijst naar de mensen die niet ziek zijn. Dit zijn er bij een bevolkingsonderzoek altijd relatief veel. Kleine variaties van de specificiteit hebben dan gevolgen voor veel mensen. Aan het bevolkingsonderzoek naar baarmoederhalskanker bijvoorbeeld nemen ieder jaar ongeveer 500.000 vrouwen deel. Een test met een specificiteit van 98% betekent dat ieder jaar 10.000 gezonde vrouwen onterecht een verwijzing krijgen voor verder onderzoek. Zij zijn onterecht een tijdje ongerust. Een aantal van hen blijft onterecht ongerust.

Variaties in sensitiviteit hebben gevolgen voor minder mensen. Sensitiviteit verwijst naar de mensen die ziek zijn. Dit zijn er bij een bevolkingsonderzoek meestal relatief weinig. Zelfs grote variaties van de sensitiviteit hebben dus slechts gevolgen voor een beperkt aantal mensen. De gevolgen zijn voor hen wel groot: ze krijgen onterecht de boodschap dat ze de aandoening niet hebben.

Meer informatie:
• United Kingdom Screening Portal (in het Engels)

RIVM De zorg voor morgen begint vandaag
Menu