Wat is het?

Heeft u geen gezondheidsklachten, maar denkt u er toch over om uw gezondheid zelf te testen of door een bedrijf te laten onderzoeken? Dan is het goed om vooraf na te denken over de gevolgen van zo’n test of onderzoek.

Als u zonder een verwijzing van een arts of een uitnodiging van de overheid uw gezondheid laat testen, dan noemen we dat ‘gezondheidsonderzoek op eigen initiatief’. Zo’n onderzoek heet ook wel ‘preventief medisch onderzoek (PMO)’, preventief (zelf)onderzoek, ‘health check’, gezondheidstest of zelftest. Dit hoeft niet altijd lichamelijk onderzoek of bloedonderzoek te zijn, het kan ook om een vragenlijst op internet gaan.

Voor verschillende aandoeningen kunt u een zelftest doen. Als u de test zelf kunt uitvoeren zonder hulp van een deskundige wordt wel van een ‘doe-het-zelf-test’ gesproken.
Bij andere zelftesten is een deskundige of dienstverlening betrokken. U stuurt bijvoorbeeld lichaamsmateriaal (waaronder bloed of speeksel) op naar een laboratorium waar een deskundige het onderzoekt. Dit worden wel ‘home-collecting’ of ‘self-sampling’ tests genoemd. Ten slotte bestaan er tests die in de openbare ruimte (bijvoorbeeld een apotheek) worden aangeboden: de zogenaamde ‘street-corner’ tests.

Voorbeelden van testen die u zelf (thuis) kunt doen:

  • Doe-het-zelf-test: bijvoorbeeld een vragenlijst op internet over bijvoorbeeld uw risico op diabetes of hart- en vaatziekten, of een test waarbij u zelf lichaamsmateriaal kunt onderzoeken, zoals een zwangerschapstest met urine.

Er zijn vragenlijsten beschikbaar op papier en internet die het risico op een aandoening vast kunnen stellen. De meeste vragenlijsten zijn gratis. Er zijn veel verschillende vragenlijsten, bijvoorbeeld naar (overmatig) alcoholgebruik, depressie, diabetes, hart- en vaatziekten, internetverslaving, of de ziekte van  Lyme. Bij een hoge score wordt meestal geadviseerd om naar de huisarts te gaan.

U kunt zelf uw lichaamsmateriaal, zoals urine of speeksel, onderzoeken met behulp van een eenvoudige testmethode. Voorbeelden zijn een zwangerschapstest of menopauzetest.

Er komen ook steeds meer apps op de markt waarmee u uw gezondheid kunt monitoren of registreren. Denk bijvoorbeeld aan apps om de hartslag of suikerspiegel te registreren of mogelijke veranderingen in moedervlekken te monitoren.

  • Home-collecting of self-sampling tests: een zelftest die u bij de apotheek, drogist of op internet koopt, of soms gratis aangeboden krijgt, om bijvoorbeeld de hoeveelheid suiker (glucose) in uw bloed te laten meten, of een genetische test.

U neemt zelf lichaamsmateriaal, zoals bloed, urine, speeksel of ontlasting af en stuurt het op naar een laboratorium. Daar wordt het onderzocht door een deskundige. U krijgt de uitslag een paar dagen of weken laten. Aan deze test is een dienstverlening verbonden. Voorbeelden zijn een diabetestest, allergietest, chlamydiatest (een geslachtsziekte) en een coeliakietest (glutenintolerantie).

  • Een genetische thuistest om de kans op een erfelijke ziekte of een bepaald kenmerk te onderzoeken. U neemt zelf wangslijmvlies af en stuurt dit op naar een laboratorium. Meer over deze testen en waar u aan moet denken voor u zo’n test doet, leest u op de site van het Erfocentrum.
  • Street-corner test: Soms worden tests gratis aangeboden in de supermarkt, apotheek of sportschool. U krijgt direct het resultaat van de test te horen.

    Een voorbeeld is de nationale cholesteroltest, waarvoor u –na het invullen van een digitale risicovragenlijst- bij uw apotheek na een vingerprikje uw cholesterol kunt laten meten. Andere voorbeelden van tests die u kunt laten doen door een deskundige: bijvoorbeeld een arts,
  • Een fitheidstest die uw zorgverzekeraar of uw sportschool aanbiedt. 
  • Een niet-verplichte gezondheidscontrole die uw werkgever u aanbiedt. 
  • Een sportmedisch onderzoek uitgevoerd door een sportarts.

Soms biedt uw werkgever een verplichte medische keuring aan, bijvoorbeeld omdat er aan uw beroep bepaalde gezondheidseisen vastzitten (zoals politieagent of piloot). Deze vallen niet onder ‘gezondheidsonderzoek op eigen initiatief’. Dat geldt ook voor een verplicht gezondheidsonderzoek voor het afsluiten van een levensverzekering.

Waarom mogen sommige (zelf)testen en onderzoeken niet in Nederland?

In Nederland mogen volgens de Wet op het Bevolkingsonderzoek (WBO) geen testen naar kanker of onbehandelbare ziektes worden aangeboden als zelftest. In deze wet is ook geregeld dat onderzoeken die gebruik maken van ioniserende straling (zoals een CT-scan) niet mogen worden aangeboden als gezondheidsonderzoek op eigen initiatief.

  • De total bodyscan is een voorbeeld van onderzoek op eigen initiatief dat in Nederland niet is toegestaan, omdat er meestal een CT-scan wordt gemaakt en er gezocht wordt naar tumoren. Zowel voor het gebruik van ioniserende straling (CT-scan of röntgenonderzoek) en voor het zoeken naar tumoren is in Nederland een vergunning nodig.
  • Een ander voorbeeld van een zelftest naar kanker die in Nederland niet als zelftest op de markt legaal kan worden aangeboden, is de Prostaat Specifiek Antigeen (PSA) test: een bloedtest die de kans op prostaatkanker bij mannen kan vaststellen. Maak bij klachten een afspraak met uw huisarts. Als uw huisarts daar aanleiding toe ziet, mag hij/zij wel een PSA-test uitvoeren. Dit wordt vaak gecombineerd met ander onderzoek. Zie ook de website van Thuisarts.nl.

U beslist zelf wat u doet

Een advies over of u wel of geen gezondheidsonderzoek op eigen initiatief moet (laten) doen kunnen wij u niet geven. Dit hangt af van het nut en de kwaliteit van het onderzoek en van uw persoonlijke situatie. U beslist zelf wat u doet. Op de volgende pagina’s noemen we een aantal punten waar u aan zou kunnen denken voordat u besluit uw gezondheid op eigen initiatief te laten testen. U leest hier ook meer over de voor- en nadelen van gezondheidsonderzoek op eigen initiatief.

RIVM De zorg voor morgen begint vandaag
Menu