HPV-vaccinatie

HPV Nieuws is een nieuwsbrief voor alle professionals die betrokken zijn bij de uitvoering van de HPV-vaccinatie binnen het Rijksvaccinatieprogramma.

HPV Nieuws nr 11 (18 augustus 2010) (291Kb)

• Voorbereidingen najaarsronde van start
• HPV-vaccinaties in 2011

HPV Nieuws nr 10 (8 juli 2010) (287Kb)

• Rapportage opkomst HPV-campagne
• Landelijke informatienummer tijdelijk afgelsoten

HPV Nieuws nr 9 (10 juni 2010) (837Kb)

• Tweede HPV-vaccinatie afgerond
• Planning HPV-najaarscampagne
• Chat beëindigd
• Melding bijwerkingen
• Eerste HPV-prik in kaart gebracht

HPV Nieuws nr 8 (20 mei 2010) (204Kb)

• Opkomstcijfers na eerste HPV-vaccinatie
• TNO Onderzoek
  
  

HPV Nieuws nr 7 (29 april 2010) (279Kb)

• Opkomstcijfers eerste HPV-vaccinatie
• Tweede prik HPV
• Het landelijk informatienummer
• Chat op prikenbescherm.nl

HPV Nieuws nr 6 (15 april 2010) (277Kb)

• Chat op de site prikenbescherm.nl
• Landelijk informatienummer 0800 301 8051
• Website prikenbescherm.nl
• Uitstel vaccinatie

HPV Nieuws nr 5 (26 maart 2010) (390Kb)

• Start vaccinatiebijeenkomsten
• Wat te doen met meisjes zonder oproepkaarten?
• Animaties
• Chatspreekuur
  

HPV Nieuws nr 4 (11 maart 2010) (281Kb)

• Voortgang voorlichtingscampagne
• Filmpjes van de website
• Vervolg melding acute incidenten
• Gezondheidsvragenlijst

HPV Nieuws nr 3 (25 februari 2010) (362Kb)

• De mailings
• Landelijk informatienummer
• Update 'HPV-website' van de GGD
• Lancering van de campagne
• Melding acute incidenten
• Jongeren actief voor HPV-campagne
• Voorlichting aan voorlichters Eigen Taal en Cultuur
• Klanttevredenheid bij HPV-campagne
• Belangrijke data
   
  

HPV Nieuws nr 2 (11 februari 2010) (355Kb)

• Projectteam HPV komt op stoom
• De mailings
• RIVM Voorlichtingscentrum
• Spijtoptanten
• HPV-onderzoek
• Voorlichting bij GGD Fryslan
• Belangrijke data en deadlines

HPV Nieuws nr 1 (28 januari 2010) (251Kb)

• HPV Nieuws tweewekelijks
• Informatiebijeenkomst 21 januari
• Belangrijke data en deadlines

HPV Nieuws nr 21 (17 december 2009) (248Kb)

• Herstart HPV-campagne
• Alsnog vaccineren
• Informatiebijeenkomst 21 januari
• Opkomst HPV-vaccinatie

Alle vorige HPV Nieuwsbrieven vindt u onder actueel/nieuwsbrieven/2009

In de factsheets staat de informatie over het HPV-virus, het vaccin en de vaccinatiecampagne op kort en bondig een rij.

• Factsheet basis (1359Kb)

• Factsheet feiten & cijfers (259Kb)

• Factsheet besluit Gezondheidsraad (331Kb)

Voor de HPV-campagne worden verschillende materialen ontwikkeld. Deze materialen zijn te downloaden uit de toolkit HPV-vaccinatie op het RIVM Voorlichtingscentrum: www.rivmvoorlichtingscentrum.nl

De volgende materialen zijn momenteel beschikbaar: 

• Mini-magazine: informatiebrochure over de HPV-vaccinatie (1251Kb)

• Poster met invulruimte (151Kb)

• Belscript (251Kb)

• Beeldmerk HPV-campagne

• Logo (155Kb) 

• Stickervel (100Kb)

• Vaccinatiebewijs (124Kb)

• Gezondheidsvragenlijst (916Kb)

• Voorbeeld Registratieformulier HPV-vaccinatiezitting (23Kb)

• Najaarsmailing 2010 HPV-vaccinatie   
  - Uitnodigingsbrief meisjes 1997 (regulier) voor derde vaccinatie (8Kb)
  - Uitnodigingsbrief voor 13 t/m 16-jarigen (inhaalgroep) voor derde vaccinatie (8Kb)
  - Uitnodigingsbrief meisjes 1997 (regulier) 1e rappel (8Kb)
  - Uitnodigingsbrief meisjes 1997 nieuwe vestigers (regulier) (8Kb)  

• Voorbeeldbrief GGD-bijsluitbrief 
  - bijsluitbrief GGD Limburg Noord (23Kb)

• Powerpointpresentatie voor scholen  (455Kb)

• Powerpointpresentatie voor huisartsen (2290Kb)

• YouTube-filmpjes (459Kb)

• Klanttevredenheidsonderzoek vragenlijst 2010 (39Kb) | Vragenlijst KTO HPV (127Kb)

• Vraag en antwoord (zie veelgestelde vragen)  

Vraag en antwoord algemeen (164Kb) (versie 01-09-2010)

Vraag en antwoord over de uitvoering (84Kb) (versie 12-08-2010)

Registratieformulier van gestelde vragen (114Kb)

Hoe krijg je baarmoederhalskanker?

Hoe werkt de prik tegen baarmoederhalskanker?

De filmpjes op de website prikenbescherm.nl en de animatiefilmpjes staan op YouTube 
http://www.youtube.com/HPVprikenbescherm

Registratie acute incidenten:
Hierbij gaat het om alle meldingen van incidenten tijdens de vaccinatiebijeenkomst.

Registratieformulier acute incidenten 2010 (66Kb)
Verzamelformulier acute incidenten 2010 (61Kb)
Werkinstructie acute incidenten 2010 (7Kb)  

Registratie spontane meldingen:
Hierbij gaat het om alle meldingen na de vaccinatiebijeenkomst.

Registratieformulier spontane meldingen (89Kb)
Werkinstructie spontane meldingen (7Kb)

Spontane meldingen kunnen ook digitaal gemeld worden:

Digitaal meldformulier voor spontane meldingen 

In opdracht van de overheid registreert en beoordeelt het RIVM de mogelijke bijwerkingen van vaccinaties in het Rijksvaccinatieprogramma. Ook de mogelijke bijwerkingen van de HPV-vaccinaties horen hierbij. In onderstaande tabel staat een overzicht van gemelde verschijnselen bij het RIVM, die na HPV-vaccinatie zijn opgetreden.
Alle verschijnselen die bij het RIVM gemeld worden zijn in dit overzicht opgenomen. Hierbij  wordt geen rekening gehouden met het feit of de gemelde reactie ook werkelijk veroorzaakt wordt door de prik. Niet alle verschijnselen die optreden na een vaccinatie, worden ook veroorzaakt door de vaccinatie.

Verschijnselen na HPV-vaccinatie in 2009 (melddatum t/m 31-12-2009)

* Dit zijn de meldingen die nog nader bekeken moeten worden. Zodra duidelijk is welke diagnose gesteld kan worden, zullen deze meldingen aangepast en in de tabel verwerkt worden.

Meldgraad 
In de meldperiode zijn 466.120 prikken toegediend. De meldgraad na de hele campagne is 1,6 gemelde reacties per 1.000 gevaccineerde meisjes. Ter vergelijking: tijdens de vaccinatiecampagne tegen meningokokken C was de meldgraad 5 per 10.000 gevaccineerde kinderen (totale leeftijdsrange!).
 
Ziekenhuisopnames
Over de eerste periode van de HPV campagne zijn er via de bijwerkingenregistratie 763 meldingen ontvangen, waaronder 11 ziekenhuisopnames. Bij 2 van deze opnames is er een mogelijk verband met de vaccinatie, bij de overige 9 is dit verband onwaarschijnlijk.

Acute incidenten
Dit zijn meldingen van gebeurtenissen die direct vóór of ná de prik op de priklocatie plaatsvinden.
Het betreft tot nu toe 1107 meisjes. Er vielen 354 meisjes flauw, de overigen voelden zich duizelig, zagen zwarte vlekken, waren misselijk e.d. Tijdens hun val hebben 28 meisjes zich bezeerd. In 12 gevallen zijn de meisjes door het aanwezige ambulancepersoneel verzorgd.
De meldgraad van deze acute incidenten is 2,4 per 1.000 gevaccineerde meisjes. Ter vergelijking: tijdens de vaccinatiecampagne tegen meningokokken C was deze meldgraad
2,3 per 1.000 gevaccineerde kinderen (totale leeftijdsrange).

Meer informatie in het artikel Onderzoek Veiligheid van bivalent HPV-vaccin

Meer informatie over Adjuvans Systeem ASO4 (ASO4) (52Kb)

Dit HPV-onderzoek heeft tot doel het vóórkomen van HPV-infecties bij meisjes geboren in 1993 en 1994 in kaart te brengen en welke reactie dit heeft op het afweersysteem. De gegevens van meisjes die zich laten inenten tegen HPV worden vergeleken met de gegevens van meisjes die dat niet doen. Door dit komt er een beter inzicht in de gedragingen van het virus en het effect van de vaccinatie op de lange termijn.

Vraag en antwoord HPV-onderzoek (82Kb)

Presentaties van de informatiebijeenkomst van 21 januari 2010

• Verslag GGD bijeenkomst (61Kb)

• Presentatie HPV Veiligheid (213Kb)
  - artikel Onderzoek Veiligheid van bivalent Humaan papillomavirus-vaccin (134Kb)

• Presentatie HPV Voorlichting (500Kb)
  - Mediaplan voor GGD'en (19Kb)
  - Communicatieschema voorjaar 2010 (713Kb)

• Presentatie HPV Opkomst (468Kb)
  

• Bijlage: brief Limburg Noord (23Kb)

De VaccInformatiemap bevat alle informatie over de vaccinaties in het Rijksvaccinatieprogramma. De map is aanwezig op alle consultatiebureaulocaties en GGD'en. De complete digitale uitgave van deze map is te vinden staat hieronder.

Informatiekaart HPV (209Kb)

HPV-informatieset voor VaccInformatiemap (188Kb)

Instructie naald op spuit (Cervarix®) (2855Kb)

Rapport Gezondheidsraad 'Vaccinatie tegen baarmoederhalskanker'
Bevolkingsonderzoek Baarmoederhalskanker
Themanummer SOAIDS magazine over humaan papillomavirus
Rijksvaccinatieprogramma
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Standpunt NHG over vaccinatie tegen baarmoederhalskanker 
Standpunt KWF-kankerbestrijding
Standpunt NVOG
Toolkit publiekscommunicatie

Humaan papillomavirus - Cervixkanker
Humaan papillomavirus - Anogenitale wratten

Dit document bevat een globaal plan van aanpak (draaiboek) dat door de GGD'en als leidraad gebruikt kan worden bij de organsiatie van de inhaalcampagne HPV-vaccinatie in 2009.

naar het draaiboek voor GGD'en (134Kb)

Vaccinatie tegen baarmoederhalskanker
Baarmoederhalskanker is een relatief veelvoorkomende vorm van kanker bij vrouwen. De
ziekte is altijd het gevolg van een infectie met het humaan papillomavirus (HPV) (1-3).
Sinds een aantal jaren zijn er vaccins tegen HPV op de markt. In april van 2009 adviseerde
de Gezondheidsraad de minister van VWS om HPV-vaccinatie voor meisje van twaalf op te
nemen in het Rijksvaccinatieprogramma (RVP) (4). Dat zou jaarlijks honderden gevallen van baarmoederhalskanker en ongeveer honderd sterfgevallen kunnen voorkomen. Op 19 november jl. heeft de minister de Tweede kamer laten weten dat HPV-vaccinatie in 2009 in het RVP komt. Ook komt er een inhaalcampagne.
Voor het Rijksvaccinatieprogramma komt het erop neer dat in 2010 meisjes geboren op of na 1 januari  tot en met 31 december 1997 worden uitgenodigd voor vaccinatie. Meisjes die later worden geboren krijgen de vaccinatie in de jaren daarna. Ook meisje die geboren zijn in 1993 tot en met 1996 en nog niet volledig ingeënt zijn, krijgen opnieuw de mogelijkheid tot vaccinatie.

HPV 16 en 18
Een infectie met HPV komt veel voor, maar leidt slechts bij een klein deel van de vrouwen tot baarmoederhalskanker. De meeste typen van HPV (er zijn er meer dan honderd bekend) zijn
vrij onschuldig. In ieder geval twaalf typen kunnen kanker veroorzaken. Daarvan zijn twee
typen – HPV 16 en HPV 18 - samen verantwoordelijk voor ongeveer 70% van alle gevallen van baarmoederhalskanker wereldwijd (5, 6). In Europa is dit percentage iets hoger, namelijk rond
de 75% (6). De vaccins die op het moment op de markt zijn beschermen tegen deze twee typen.

Besmetting met het humaan papillomavirus
Het humaan papillomavirus wordt overgebracht via seksueel contact. Vrijen met een condoom kan besmetting voor een groot deel voorkomen, maar beschermt niet 100%. Dit komt doordat
het virus ook op de huid rondom de geslachtdelen zit. Niet alleen geslachtsgemeenschap
zorgt voor overdracht, het virus kan ook worden overgedragen door huid-huidcontact. De kans
op overdracht via niet-seksuele weg, bijvoorbeeld de vingers, is wel kleiner dan de seksuele
route (7).
Als een van de partners het virus bij zich draagt is de kans dat de andere partner besmet raakt groot: 40 tot 80% (8,9). Naar schatting loopt 80% van alle seksueel actieve vrouwen tijdens hun leven een besmetting op met een of meer van de HPV-typen (7,10). Het virus komt meer voor bij jongere vrouwen en mannen dan bij oudere (11). Bij de vrouw is het virus na infectie vooral te vinden op de grens van de baarmoedermond met de baarmoederhals [figuur 1].  

Figuur 1. Plaats van baarmoederhals- en mond in het lichaam van de vrouw.


Gevolgen van HPV-infectie bij de vrouw
Een HPV-infectie verloopt vaak ongemerkt. Doorgaans wordt het virus binnen anderhalf jaar ‘opgeruimd’ door het afweersysteem (12,13). Dat geldt ook voor de kankerverwekkende HPV-typen. Soms blijft het virus echter langer aanwezig bij de baarmoederhals en kunnen er afwijkende cellen ontstaan. Ook die verdwijnen vaak weer vanzelf, maar in een beperkt aantal gevallen ontwikkelen ze zich tot kankercellen en ontstaat baarmoederhalskanker [figuur 2]. Of een geïnfecteerde vrouw baarmoederhalskanker krijgt hangt van meerdere factoren af. Uit onderzoek blijkt bijvoorbeeld dat roken een negatieve rol speelt (14-17). De gemiddelde tijd tussen besmetting met het virus en het ontstaan van baarmoederhalskanker is bijna altijd 15 jaar of langer (18-20) [figuur 2].
Van de HPV-infectie merken vrouwen meestal niets, ook niet als deze al langere tijd aanwezig is. Als er al klachten voorkomen, dan zijn dat bloedingen tijdens seksueel contact, pijn en/of een branderig gevoel. Vaak wordt de infectie pas ontdekt als het bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker een afwijkend uitstrijkje oplevert.

Ziekte en sterfte door baarmoederhalskanker
Wereldwijd is baarmoederhalskanker na borstkanker de meest voorkomende vorm van kanker bij vrouwen (21). Bijna 80% van de baarmoederhalskankergevallen komen voor in landen die geen adequaat bevolkingsonderzoek kennen. Het bevolkingsonderzoek zorgt ervoor dat de ziekte in een vroeg stadium kan worden opgespoord en behandeld. In Nederland krijgen elk jaar 600 tot 700 vrouwen baarmoederhalskanker (22). Daarvan overlijden er 200 tot 250 (22). Zonder het bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker zou het aantal sterfgevallen in ons land hoger zijn, want zonder behandeling is de ziekte altijd dodelijk. De behandeling bestaat – afhankelijk van het stadium – uit chirurgie en/of bestraling, eventueel in combinatie met chemotherapie.

Andere ernstige gevolgen
Behalve baarmoederhalskanker kan een HPV-infectie ook andere vormen van kanker veroorzaken (21). Zo wordt ten minste 90% van de gevallen van anuskanker en 40% van die van kanker aan de penis veroorzaakt door HPV. Ook bij 40% van de gevallen van kanker aan de vulva en vaginakanker is HPV de oorzaak (21). Verder wordt ongeveer 12% van kankervormen in de keelholte en 3% van de mondkankergevallen door HPV veroorzaakt. Bij al deze vormen van HPV-gerelateerde kanker is het grootste deel toe te schrijven aan HPV 16 en 18 (21). Daarnaast kunnen HPV 5 en HPV 8 in combinatie met UV-licht huidkanker veroorzaken (23). Ten slotte zijn HPV 6 en 11 samen verantwoordelijk voor bijna alle genitale wratten (24). Genitale wratten verdwijnen overigens vaak spontaan. Ze kunnen ook behandeld worden met crèmes of andere therapieën. Na behandeling kunnen ze wel terugkeren.

Voorkómen van een HPV-infectie
Er bestaan geen geneesmiddelen tegen een HPV-infectie, het enige medicijn is voorkomen. Bijvoorbeeld door condooms te gebruiken. Die sluiten de kans op een infectie niet uit, maar verkleinen hem wel.
Sinds een paar jaar zijn er twee vaccins tegen HPV op de markt: Gardasil® van Sanofi Pasteur MSD en Cervarix® van GlaxoSmithKline. Deze vaccins beschermen alleen tegen bepaalde typen HPV. Cervarix® beschermt tegen HPV 16 en 18, Gardasil® tegen zowel HPV 16, 18 als 6 en 11. De laatste twee typen veroorzaken geen baarmoederhalskanker, maar wel genitale wratten.
Van beide vaccins is aangetoond dat zij voorstadia van baarmoederhalskanker, veroorzaakt door HPV 16 of 18, voorkomen. Het is dus aannemelijk dat ze ook beschermen tegen baarmoederhalskanker zelf (4).

Figuur 2. Een HPV-infectie verdwijnt meestal spontaan, maar soms blijft de het virus aanwezig en kan na jaren baarmoederhalskanker ontstaan. 

 Duur van bescherming en effectiviteit
Het is nog niet bekend hoe lang de vaccins bescherming bieden. Bij beide vaccins bleken
de antistoffen na vijf jaar nog aanwezig. Op basis van de hoogte van de antistofniveaus op
dat moment valt te verwachten dat de bescherming veel langer dan vijf jaar zal duren. De Gezondheidsraad heeft het over ten minste tien jaar (4). Mocht de bescherming daarna afnemen, dan kan het nodig zijn een herhalingsvaccinatie te geven.
Het vaccin Cervarix® bevat een nieuw adjuvans, een stof die is toegevoegd om de werking van het vaccin te versterken, waardoor na vijf jaar hogere antistofniveaus in het bloed aanwezig zijn. Wat dit betekent voor de mate en duur van bescherming tegen HPV-infecties is nog onduidelijk.

Vaccinatie alleen volstaat niet
Naast vaccinatie blijft veilig vrijen nodig om het oplopen van andere soa’s te voorkomen. Ook deelname aan het bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker blijft noodzakelijk na vaccinatie. De bestaande HPV-vaccins beschermen tegen de HPV typen 16 en 18, maar niet tegen de andere kankerverwekkende HPV typen die, in Europa, de overige 25 procent van de gevallen van baarmoederhalskanker veroorzaken. Het kan zijn dat de vaccins door zogenoemde kruisbescherming ook gedeeltelijk beschermen tegen andere kankerverwekkende HPV-typen, bijvoorbeeld HPV 31 en HPV 45, maar daarover zijn niet voldoende onderzoeksresultaten bekend.

Al jong vaccineren
Vaccinatie is het meest zinvol als vrouwen of meisjes nog niet seksueel actief zijn. De Gezondheidsraad adviseerde de minister van VWS in april dit jaar om een HPV-vaccinatie voor meisje van twaalf op te nemen in het Rijksvaccinatieprogramma, omdat verreweg de meeste meisjes op die leeftijd nog niet seksueel actief zijn (25). De Gezondheidsraad pleitte ook voor een eenmalige vaccinatiecampagne voor meisjes van dertien tot en met zestien jaar. Hoewel een HPV-infectie al na eenmalig seksueel contact kan zijn opgelopen, kan vaccinatie toch zin hebben als er nog maar heel weinig seksueel contact is geweest. Dan is er immers kans dat een meisje nog geen infectie heeft opgelopen met één van de HPV-typen waartegen de vaccins beschermen. Hoe meer seks een vrouw heeft gehad, hoe groter de kans dat ze al geïnfecteerd is (geweest) met HPV. Vaccinatie is dan minder effectief.

HPV-vaccinatie en jongens
Jongens en mannen kunnen net als meisjes en vrouwen het HPV-virus verspreiden. Eén van de HPV-vaccins, Gardasil®, is ook op de markt gebracht voor jongens van 9 tot en met 15 jaar. Omdat er nog onvoldoende gegevens zijn over de werkzaamheid bij jongens richt het advies van de Gezondheidsraad zich alleen op meisjes. In eerste instantie wordt de vaccinatie ingezet om de ontwikkeling van baarmoederhalskanker op individueel niveau tegen te gaan.

Veiligheid van het HPV-vaccin
De bijwerkingen van beide vaccins zijn onderzocht en blijken mild en van voorbijgaande aard te zijn (4). Het gaat om bijvoorbeeld pijn, roodheid en zwelling rond de plek waar geïnjecteerd is. Ook vermoeidheid, hoofd- en spierpijn kunnen voorkomen. De bijwerkingen geven geen aanleiding tot ongerustheid. In de onderzoeken van voordat het vaccin op de markt kwam, zijn geen ernstige bijwerkingen opgetreden. De studies naar bijwerkingen zijn vooral gedaan onder vrouwen in de leeftijd van 15 tot 26 jaar. Voor jongere meisjes zijn kleinere studies gedaan. Ook zijn in een studie de bijwerkingen bij meisjes van 10 tot en met 14 jaar vergeleken met die van vrouwen in de leeftijd van 15 tot en met 25 jaar. Daaruit kwamen geen onderlinge verschillen naar voren. Zeldzame bijwerkingen kunnen nog aan het licht komen als veel meisjes een vaccinatie krijgen. Daarom zullen, als de HPV-vaccinatie in het RVP wordt opgenomen, de bijwerkingen goed in de gaten gehouden moeten worden. Er wordt dan bijvoorbeeld gekeken of aandoeningen die regelmatig op de puberleeftijd voorkomen niet toenemen na HPV-vaccinatie.

1. F.X. Bosch, M.M. Manos, N. Muñoz, M. Sherman, A.M. Jansen, J. Peto, M.H. Schiffman, V. Moreno, R. Kurman, K.V. Shah. Prevalence of human papillomavirus in cervical cancer: a worldwide perspective. International biological study on cervical cancer (IBSCC) Study Group. J. Natl. Cancer Inst. 1995; 87 (11): 796-802.
2. J.M. Walboomers, M.V. Jacobs, M.M. Manos, F.X. Bosch, J.A. Kummer, K.V. Shah, P.J. Snijders, J. Peto, C.J. Meijer, N. Muñoz. Human papilloma virus is a necessary cause of invasive cervical cancer worldwide. J. Pathol. 1999; 189(1): 12-19.
3. World Health Organization; Department of Imunization, Vaccins and Biologicals. Human papillomavirus  and HPV vaccines. Technical information for policy-makers and health professionals. Geneve, Zwitserland: World Health Organization; 2007: WHO/IVB/07.05.
4. Gezondheidsraad. Vaccinatie tegen baarmoederhalskanker. Den Haag: Gezondheidsraad, 2008; publicatienr. 2008/08. 
5. Clifford G, Franceschi S, Diaz M, Munoz N, Villa LL. Chapter 3: HPV type-distribution in women with and without cervical neoplastic diseases. Vaccine 2006; 24 Suppl 3: S26-S34.
6. Smith JS, Lindsay L, Hoots B, Keys J, Franceschi S, Winer R e.a. Human papillomavirus type distribution in invasive cervical cancer and high-grade cervical lesions: a meta-analysis update. Int J Cancer 2007; 121(3): 621-632.
7. LCI richtlijn humaan papillomavirus - anogenitale wratten 2004 
8. Hughes JP, Garnett GP, Koutsky L. The theoretical population-level impact of a prophylactic human papilloma virus vaccine. Epidemiology 2002; 13(6): 631-639.
9. Barnabas RV, Laukkanen P, Koskela P, Kontula O, Lehtinen M, Garnett GP. Epidemiology of HPV 16 and cervical cancer in Finland and the potential impact of vaccination: mathematical modelling analyses. PLoS Med 2006; 3(5): e138.
10. Jenkins D, Sherlaw-Johnson C, Gallivan S. Can papilloma virus testing be used to improve cervical cancer screening? Int J Cancer 1996; 65 (6): 768-773.
11. Franceschi S, Herrero R, Clifford GM, Snijders PJF, Arslan A, et al. The IARC HPV Prevalence Surveys Study Group Epidemiology Variations in the age-specific curves of human papillomavirus prevalence in women worldwide. Int J Cancer 2006; 119 (11): 2677-2684.
12. Nobbenhuis MA, Walboomers JM, Helmerhorst TJ, Rozendaal L, Remmink AJ, Risse EK et al. Relation of human papillomavirus status to cervical lesions and consequences for cervical-cancer screening: a prospective study. Lancet 1999;354:20-5.
13. Moscicki AB, Schiffman M, Kjaer S, Villa LL. Chapter 5: Updating the natural history of HPV and anogenital cancer. Vaccine 24S3(2006)/S3/42-S3/51.
14. International agency for research on cancer. Cervix Cancer screening. Lyon: IARC Press; 2005: volume 10.
15. International Collaboration of Epidemiological Studies of Cervical Cancer. Cervical carcinoma and reproductive factors: collaborative reanalysis of individual data on 16,563 women with cervical carcinoma and 33,542 women without cervical carcinoma from 25 epidemiological studies. Int J Cancer 2006; 119(5): 1108-1124.
16. The International Collaboration of Epidemiological Studies of Cervical Cancer. Comparison of risk factors for invasive squamous cell carcinoma and adenocarcinoma of the cervix: collaborative reanalysis of individual data on 8,097 women with squamous cell carcinoma and 1,374 women with adenocarcinoma from 12 epidemiological studies. Int J Cancer 2007; 120(4): 885-891.
17. Appleby P, Beral V, Berrington de GA, Colin D, Franceschi S, Goodhill A e.a. Cervical cancer and hormonal contraceptives: collaborative reanalysis of individual data for 16,573 women with cervical cancer and 35,509 women without cervical cancer from 24 epidemiological studies. Lancet 2007; 370(9599): 1609-1621.
18. van Oortmarssen GJ, Habbema JD. Duration of preclinical cervical cancer and reduction in incidence of invasive cancer following negative pap smears. Int J Epidemiol 1995; 24(2): 300-307.
19. Zielinski GD, Snijders PJ, Rozendaal L, Voorhorst FJ, van der Linden HC, Runsink AP e.a. HPV presence precedes abnormal cytology in women developing cervical cancer and signals false negative smears. Br J Cancer 2001; 85(3): 398-404.
20. Bosch FX, Lorincz A, Munoz N, Meijer CJ, Shah KV. The causal relation between human papillomavirus and cervical cancer. J Clin Pathol 2002; 55(4): 244-265.
21. Parkin DM, Bray F. Chapter 2: The burden of HPV-related cancers. Vaccine 2006; 24 Suppl 3: S11-S25.
22. www.ikcnet.nl
23. Munoz N, Castellsague X, de Gonzalez AB, Gissmann L. Chapter 1 : HPV in the etiology of human cancer. Vaccine 2006;24S3:S1-S10.
24. Lacey CJ, Lowndes CM, Shah KV. Chapter 4: Burden and management of non-cancerous HPV-related conditions: HPV-6/11 disease. Vaccine 2006;24(S3):S35-S41.
25. Rutgers Nisso Groep en Soa Aids Nederland. De Graaf H, Meijer S, Poelman J, Vanwesenbeeck I. Seks onder je 25e. Seksuele gezondheid van jongeren in Nederland anno 2005. Delft, Eburon 2005.