Baarmoederhalskanker wordt veroorzaakt door het humaan papillomavirus (HPV). Besmetting vindt plaats van mens op mens door geslachtsgemeenschap, maar ook door huid-huidcontact in de schaamstreek. Het virus zit namelijk op de huid rond de penis en de vagina. Vrijen met een condoom maakt de kans op besmetting kleiner, maar beschermt niet 100%.
Er bestaan ruim honderd typen van het HPV-virus. De meesten daarvan zijn onschuldig. Twaalf typen kunnen kanker veroorzaken. De typen HPV 16 en HPV 18 zijn samen verantwoordelijk voor 70% van alle gevallen van baarmoederhalskanker.
De meeste vrouwen (de schatting is 80%) raken tijdens hun leven besmet met HPV-virus. Bij vrouwen is het virus na infectie vooral te vinden op de grens van de baarmoedermond met de baarmoederhals.
Figuur 1. Plaats van baarmoederhals en –mond in het lichaam van de vrouw
Bijna altijd verdwijnt het virus binnen anderhalf jaar vanzelf weer uit het lichaam. Soms blijft het virus langer in de cellen van de baarmoederhals zitten en zorgt dan voor veranderingen in die cellen. Ook die afwijkende cellen verdwijnen vaak weer vanzelf, maar ze kunnen zich soms ook ontwikkelen tot kankercellen.
Figuur 2. Twee manieren waarop een HPV-infectie kan verlopen
Het opmerkelijke van het HPV-virus is dat je bijna nooit merkt dat je besmet bent. Bovendien zit er erg veel tijd tussen de besmetting en het ontstaan van baarmoederhalskanker: meestal 15 jaar of meer.
In Nederland krijgen elk jaar ongeveer 600 vrouwen de ziekte. Ruim 200 vrouwen overlijden eraan.
Ziekteverschijnselen
• Meestal geen ziekteverschijnselen
• Bloedingen tijdens/na seksueel contact
• Pijn en/of branderig gevoel aan de vagina
Andere ernstige gevolgen
Besmetting met het HPV-virus kan, naast baarmoederhalskanker, ook leiden tot andere vormen van kanker. Het HPV-virus veroorzaakt 90% van de gevallen van anuskanker en 40% van de gevallen van peniskanker. Ook 40% van de gevallen van vaginakanker, 12% van de gevallen van keelkanker en 3% van de gevallen van mondkanker wordt door het HPV-virus veroorzaakt. Het grootste deel van de besmettingen is toe te schrijven aan HPV 16 en HPV 18.
Een combinatie van infectie door HPV 5 en HPV 8 met UV licht kan leiden tot huidkanker. Tenslotte zijn HPV 6 en HPV 11 verantwoordelijk voor de meeste gevallen van genitale wratten.
Vaccinatie tegen baarmoederhalskanker
Ter voorkoming van baarmoederhalskanker bestaat de mogelijkheid van vaccinatie tegen het HPV-virus. De vaccinatie is effectief tegen twee typen HPV-virus die samen verantwoordelijk zijn voor 70% van de gevallen van baarmoederhalskanker; tegen 30% bieden de huidige vaccins dus geen bescherming. Daarom blijft deelname aan het Bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker nodig om de gevallen van baarmoederhalskanker die toch nog voorkomen in een vroeg stadium te ontdekken en behandelen.
Het nut van de vaccinatie
In Nederland krijgen elk jaar ongeveer 600 vrouwen te horen dat zij baarmoederhalskanker hebben. Ruim 200 vrouwen sterven jaarlijks door de ziekte. Sinds een aantal jaren zijn er twee vaccins tegen HPV op de markt. In april 2008 werd de minister van VWS door de Gezondheidsraad geadviseerd om de vaccinatie voor meisjes van twaalf op te laten nemen in het Rijksvaccinatieprogramma (RVP). De vaccinatie tegen het HPV-virus is in 2009 opgenomen in het RVP. Daarnaast is in het voorjaar van 2009 een inhaalcampagne gestart voor meisjes van dertien tot zestien jaar (geboren in 1993 tot en met 1996). De invoering van de HPV-vaccinatie heeft tot doel de ziektegevallen van baarmoederhalskanker terug te dringen en het aantal sterfgevallen te halveren.
Het vaccinatieschema
Vaccinatie heeft de meeste zin als je nog niet seksueel actief bent. Als je al vaker seks hebt gehad is de kans groot dat je al een infectie met HPV 16 en/of HPV 18 hebt opgelopen en komt de vaccinatie dus te laat. Om meisjes op tijd te beschermen worden zij tegen baarmoederhalskanker gevaccineerd als zij twaalf jaar zijn. In 2009 krijgen ook meisjes van dertien tot en met zestien jaar de vaccinatie aangeboden. Er is overigens geen bezwaar tegen vaccinatie als meisjes mogelijk al een infectie hebben opgelopen, alleen hebben ze dan geen voordeel van de vaccinatie, tenzij ze misschien nog niet door beide virustypen zijn geďnfecteerd.
Het vaccin bestaat uit drie prikken die in een periode van een half jaar worden toegediend. De tweede prik wordt een maand na de eerste toegediend, de derde prik vijf maanden na de tweede prik. Deze vaccinaties worden in de bovenarm toegediend.
Mogelijke bijwerkingen en veiligheid van de vaccinatie
De mogelijke bijwerkingen van het vaccin zijn mild van aard en van korte duur. De plek waar het vaccin is toegediend kan pijnlijk, rood en gezwollen zijn. Na de vaccinatie kan vermoeidheid, hoofd- en spierpijn optreden. Ook kan er koorts ontstaan. Deze bijwerkingen verdwijnen meestal weer vanzelf.
Tot op heden zijn er geen ernstige bijwerkingen vermeldt en/of bekend. Van de vermeende bijwerkingen die door bepaalde tegenstanders van HPV-vaccinatie worden genoemd kon niet worden aangetoond dat ze zijn veroorzaakt door de vaccinatie.
Bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker
Naast vaccinatie blijft het noodzakelijk om deel te nemen aan het bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker. Het bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker is een onderzoek voor alle vrouwen tussen 30 en 60 jaar. Er wordt dan een uitstrijkje van cellen van de baarmoedermond gemaakt. Het bevolkingsonderzoek zorgt ervoor dat baarmoederhalskanker in een vroeg stadium kan worden opgespoord en behandeld. De behandeling van baarmoederhalskanker is afhankelijk van het stadium, maar kan bestaan uit chirurgie, bestraling, eventueel in combinatie met chemotherapie. Als de ziekte niet wordt behandeld, ga je er altijd dood aan. Zonder het bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker zou het aantal sterfgevallen in ons land hoger zijn.
Bevolkingsonderzoek in kaart
De Nationale Atlas Volksgezondheid van het RIVM beschrijft geografische ontwikkelingen in de zorg en gezondheid. In de Nationale Atlas Volksgezondheid is de Cervix uitstrijkjes 2004-2007 http://www.rivm.nl/vtv/object_map/o2587n21941.html te vinden.
Meer informatie over de HPV-vaccinatie is te vinden op de site www.prikenbescherm.nl.
Bronnen en interessante extra informatie
- Burgmeijer R, Hoppenbrouwers K & Bolscher N. Handboek vaccinaties – Infectieziekten en vaccinaties. Koninklijke Van Gorcum BV Assen, 2007. ISBN 978-90-232-4338-0
- Rapport van de Gezondheidsraad 'Vaccinatie tegen baarmoederhalskanker'
- LCI-richtlijn Baarmoederhalskanker, augustus 2008
