Lichamelijk functioneren

Er bestaat een internationale classificatie van het menselijk functioneren

Er bestaat een internationale classificatie van het menselijk functioneren (in het Engels: International Classification of Functioning, Disability and Health (ICF), voorheen de ICIDH). De ICF is ook in het Nederlands vertaald (WHO-FIC Collaborating Centre, 2002). Deze classificatie kent drie niveaus. Het eerste niveau beschrijft het menselijk functioneren in termen van lichamelijke functies en anatomische eigenschappen van het menselijk organisme (bijvoorbeeld spierfuncties). Het tweede niveau wordt gedefinieerd als activiteiten (bijvoorbeeld lopen), het derde als participatie of deelname aan het maatschappelijk leven (bijvoorbeeld het onderhouden van relaties). Als er moeilijkheden bestaan in het uitvoeren van deze functies, activiteiten, of in het participeren, spreken we achtereenvolgens van stoornissen, beperkingen en participatieproblemen. De ICF gaat niet alleen over lichamelijk functioneren, ook mentale functies en activiteiten worden geclassificeerd.

Beperkingen door moeilijkheden bij uitvoering van activiteiten

Afgaande op de ICF richt deze Kompasbijdrage zich op het tweede niveau van het menselijk functioneren. Het gaat in op moeilijkheden bij het uitvoeren van lichamelijke en dagelijkse routine-activiteiten, zoals lopen, eten, aan- en uitkleden en boodschappentassen dragen. We spreken dan van beperkingen. Deze bijdrage aan het Kompas gaat over beperkingen in activiteiten die te maken hebben met horen, zien, mobiliteit en activiteiten van het dagelijks leven (ADL; zie ook de definities van indicatoren).

Effecten van beperkingen op het menselijk functioneren lopen sterk uiteen

Er is enorme variatie in de wijze waarop beperkingen zich voordoen in termen van ernst (mild of ernstig), aard (lichamelijk of zintuiglijk), tijd (tijdelijk of langdurig), verloop (constant of wisselend) en oorzaak. Deze factoren bepalen deels het effect dat beperkingen op iemands functioneren hebben. Andere factoren die hierbij van belang zijn, zijn de zichtbaarheid van beperkingen, de afhankelijkheid van zorg, persoonlijke hulp en/of hulpmiddelen, de mate waarin er sprake is van arbeidsongeschiktheid, en het moment in de levensloop waarop beperkingen ontstaan. Op jonge leeftijd zal het ontbreken van het vermogen om te lopen bijvoorbeeld een ander effect hebben, met mogelijk verdergaande consequenties voor opleiding, werk en vrijetijdsinvulling, dan een vermindering van het loopvermogen op hoge leeftijd.

Beperkingen kunnen worden gecompenseerd door hulpmiddelen

Beperkingen kunnen in zekere mate gecompenseerd worden met hulpmiddelen. Voorbeelden hiervan zijn visuele/auditieve hulpmiddelen, orthesen/schoenvoorzieningen, aanpassingen in de woning en hulpmiddelen voor de mobiliteit, zoals looprek en rolstoel (zie ook Medische hulpmiddelen). Indien beperkingen niet op succesvolle wijze gecompenseerd worden en leiden tot suboptimale deelname aan het maatschappelijk leven, ontstaan er participatieproblemen. Participatie komt echter niet ter sprake in deze bijdrage. Arbeidsongeschiktheid kan ook als een vorm van participatieprobleem worden beschouwd; zie daarvoor ziekteverzuim en arbeidsongeschiktheid.

Beperkingen gemeten met vier indicatoren

In deze bijdrage worden de volgende beperkingen in het uitvoeren van activiteiten onderscheiden: gehoorbeperkingen, gezichtsbeperkingen, mobiliteitsbeperkingen en ADL-beperkingen. In tabel 1 staan vier indicatoren van deze beperkingen gedefinieerd.

Tabel 1: Definities van vier indicatoren van beperkingen.

Cijfers over beperkingen gebaseerd op CBS gegevensbron

De hier gebruikte gegevensbron over het voorkomen van beperkingen is het Permanent Onderzoek Leef Situatie (POLS, gezondheid en welzijn) van het CBS onder respondenten van 12 jaar en ouder, in het bijzonder de basisenquête en de module gezondheid en arbeid. Het deel van de bevolking dat niet zelfstandig woont, wordt hierin buiten beschouwing gelaten. De gepresenteerde cijfers geven daarom een onderschatting van de omvang van lichamelijke beperkingen, met name bij ouderen. Over de omvang van de geïnstitutionaliseerde bevolking en hun gezondheid wordt in deze bijdrage apart gerapporteerd aan de hand van verschillende onderzoeken onder Ouderen In Instellingen (bijvoorbeeld OII-1996 en 2000).

De vragen uit POLS over horen, zien en mobiliteit, en de vragen over het vermogen om activiteiten van het dagelijkse leven uit te voeren zijn afgeleid van een OECD-vragenlijst (McWhinnie, 1981) en geven een indruk van het tweede niveau van de ICF, het niveau van activiteiten.

Anderhalf miljoen personen met beperkingen in 2007

In Nederland gaven in 2007 ongeveer anderhalf miljoen mensen aan beperkingen te ervaren in de domeinen horen, zien, mobiliteit en het uitvoeren van ADL-activiteiten. Bijna 11% van de mannen (106 per 1.000; absoluut circa 587.000) en bijna 16% van de vrouwen (156 per 1.000; absoluut circa 913.000) vanaf 12 jaar had één of meerdere beperkingen in het horen, zien of bewegen, of in het uitvoeren van ADL-activiteiten (zie tabel 1). Beperkingen komen vaker voor bij vrouwen dan bij mannen. De enige uitzondering vormen de gehoorbeperkingen: de prevalentie bij mannen is 3,1%, tegenover 2,6% bij vrouwen.

Beperkingen nemen sterk toe met de leeftijd

De kans op het rapporteren van beperkingen neemt voor vrouwen sterker toe naar leeftijd dan voor mannen (zie figuur 1). Voor beide geslachten geldt dat het deel met één of meerdere beperkingen per leeftijdscategorie bijna lijkt te verdubbelen, maar vrouwen rapporteren in elke leeftijdscategorie meer beperkingen dan mannen. Ruim 30% van de vrouwen van 65 tot 79 jaar rapporteert een of meerdere beperkingen te hebben ten opzichte van ruim 60% van de vrouwen van 80 jaar en ouder. Voor mannen zijn deze percentages respectievelijk ruim 20% en ruim 30%. Pas vanaf 80 jaar wordt de proportie mensen met een of meerdere beperkingen groter dan het aandeel mensen zonder beperkingen (zie figuur 2).

Tabel 1: Overzicht van beperkingen naar geslacht in 2007, gewogen naar de Nederlandse bevolking van 12 jaar en ouder (Bron: POLS, gezondheid en welzijn).

Figuur 1: De prevalentie (percentage) van lichamelijke beperkingen naar leeftijd in 2007 (Bron: POLS, gezondheid en welzijn, 2007).

Figuur 2: Prevalentie (percentage) van aantallen lichamelijke beperkingen naar leeftijd in 2007 (Bron: POLS, gezondheid en welzijn, 2007).

Lichamelijke beperkingen komen vaker voor bij alleenstaande personen

Weduwen en weduwnaars hebben de hoogste prevalentie van beperkingen. Houden we echter rekening met hun gemiddeld oudere leeftijd, dan hebben verweduwden niet significant vaker beperkingen dan gehuwden. Gescheiden vrouwen rapporteren wel vaker beperkingen dan hun gehuwde seksegenoten.

Tabel 2: Enigerlei beperking (horen / zien / mobiliteit / ADL) naar samenlevingsvorm en burgerlijke staat, 25 jaar en ouder (Bron: POLS, gezondheid en welzijn, 2007).

Noot: cursief weergegeven Odds Ratios zijn na correctie voor leeftijd niet langer statistisch significant

Meer beperkingen onder laagopgeleiden

In alle domeinen van lichamelijke beperkingen is een verschil naar sociaaleconomische status waarneembaar. Met name op het domein van het bewegen zijn de tegenstellingen groot (zie figuur 3). De prevalentie van beperkingen in het bewegen onder mensen met een hbo of universitair diploma is 4%. Onder mensen met alleen lagere school is deze prevalentie 16%, het viervoudige. De prevalentie van tenminste een of meerdere beperkingen is onder mensen met alleen lagere school ruim het drievoudige vergeleken met mensen met een hbo of universitair diploma, respectievelijk 7% ten opzichte van 23%. Dit resultaat wordt vertekend doordat relatief veel oudere mensen slechts lagere school hebben genoten.

Zie ook: Opleidingsniveau als indicator voor sociaaleconomische status en Indeling opleidingsniveau.

Veel beperkingen bij ouderen in verzorgings- en verpleeghuizen

Ouderen die in een verzorgings- of verpleeghuis verblijven, behoren tot de niet-zelfstandig wonende ouderen. De omvang van deze groep is vooral bij de hogere leeftijdsklassen niet te verwaarlozen, zie Vergrijzing: woonvorm. Specifieke studies bij de groep van geïnstitutionaliseerde ouderen laten zien dat de prevalentie van lichamelijke beperkingen hoog is, zie tabel 3. Naar verwachting is de gezondheidssituatie van personen in verpleeghuizen slechter dan die van verzorgingshuizen. Het grootste deel van de ouderen die in instellingen verblijven is meervoudig beperkt en hulpbehoevend (Van Herten et al., 2002a).

Tabel 3: Lichamelijke beperkingen van personen verblijvend in instellingen (% ernstige beperking in horen, zien, mobiliteit en/of ADL) naar geslacht en leeftijdsklasse (data afkomstig uit Van Herten et al., 2002a).

^a Gemiddelde van gegevens OII-’96 en OII-’00 (bewoners van verpleeghuizen).

^b Gemiddelde van gegevens over OII-'96 en OII-’00 (bewoners van bejaardenoorden).

Figuur 3: Prevalentie (percentage) van lichamelijke beperkingen naar opleiding, gecorrigeerd voor leeftijd en geslacht (Bron: POLS, gezondheid en welzijn, 2007).

Beperkingen overwegend stabiel over de tijd

Het percentage mensen van 65 jaar en ouder met één of meer beperkingen in het horen, zien of bewegen, of in ADL is nagenoeg stabiel gebleven in de periode 1997-2007 (zie figuur 1). Het percentage mensen van 45 tot 65 jaar met één of meer beperkingen is licht gestegen in de periode 2001-2007. Het percentage mensen van 25 tot 45 jaar met een of meerdere beperkingen is nagenoeg gelijk gebleven in de periode 2001-2007. Deze trends zijn gebaseerd op analyses van gegevens uit POLS uit de periode 1997-2007.

De stabiliteit van het niveau van beperkingen is ook gebleken uit een meta-analyse van beperkingen in (trap)lopen en aan- en uitkleden over de periode 1991 tot 2005 (Van Gool et al., 2008). In die studie werden zelfgerapporteerde gegevens over beperkingen onder mensen van 55 jaar en ouder verzameld en geharmoniseerd uit de LASA studie, de MAAS studie, de Doetinchem Cohort studie, het AVO onderzoek en uit de POLS, gezondheid en welzijn studie.

Percentage mensen met beperkingen in het horen stabiel

Het percentage mensen met beperkingen in het gehoorvermogen is stabiel gebleven over de periode 1997-2007 (zie figuren 2, 3 en 4). Dit geldt voor mannen en vrouwen uit alle leeftijdsklassen.

Percentage mensen met beperkingen in het zien neemt toe

Het percentage mensen met beperkingen in het gezichtsvermogen neemt sinds ongeveer 2001 toe (zie figuren 2, 3 en 4). Dit geldt met name voor mannen tussen 45 en 65 jaar en vrouwen vanaf 45 jaar.

Mobiliteitsbeperkingen kennen schommelend verloop onder vrouwen

Bij beperkingen in de mobiliteit is er in de periode 1997-2007 sprake van een schommelend verloop onder vrouwen (zie figuren 2, 3 en 4). Tot 2001 was er sprake van een daling in mobiliteitsbeperkingen onder vrouwen; daarna nemen deze weer toe, met een piek in 2004. Na 2004 nemen mobiliteitsbeperkingen weer af, behalve voor vrouwen uit de jongste leeftijdscategorie (25 tot 44 jaar).

ADL-beperkingen stabiel

Het voorkomen van beperkingen bij activiteiten van het dagelijks leven (ADL) is voor de bevolking van 65 jaar en ouder vrijwel stabiel in de periode 1997-2007. Voor de bevolking van 25 tot 64 jaar geldt dezelfde trend, alleen betreft het de periode 2001- 2007 (zie figuren 2, 3 en 4). Pas vanaf 2001 vraagt het CBS in de POLS, gezondheid en welzijn naar ADL-beperkingen onder mensen beneden de 55 jaar.

Figuur 1: Gestandaardiseerde trend in enigerlei beperking onder mannen en vrouwen, naar leeftijd, 1997-2007 op basis van 3-jaars voortschrijdend gemiddelde (Bron: CBS- POLS, gezondheid en welzijn).

Geïnstitutionaliseerde bevolking steeds vaker met beperkingen

Lichamelijke beperkingen onder ouderen in verzorgingshuizen nemen toe. Indien verschillende onderzoeken met elkaar vergeleken worden blijkt dat er over de jaren 1982-2000 een significante toename van 2,5% per jaar bestaat. Deze toename geldt voor zowel gehoor-, mobiliteits-, als ADL-beperkingen. Gezichtsbeperkingen nemen niet toe (Van Herten et al., 2002a). Voor verpleeghuizen hebben we geen gegevens kunnen achterhalen.

Beperkingen leiden niet altijd tot zorggebruik

Niet iedereen met beperkingen doet een beroep op zorgvoorzieningen (De Klerk & Schellingerhout, 2006). Veel mensen redden zich eerst zo lang mogelijk zonder hulp of doen een beroep op hun eigen netwerk. Dit geldt zeker voor de eerste paar maanden dat iemand hulp nodig heeft (er wordt dan gesproken over gebruikelijke zorg). Maar er kunnen ook andere redenen zijn om een voorziening wel nodig te vinden, maar deze niet aan te vragen. Zo kunnen mensen niet weten waar zij naartoe moeten met een bepaalde hulpvraag, zien ze op tegen de administratieve procedures of menen zij niet voor een voorziening in aanmerking te komen. Gezondheidskenmerken, persoons- (leeftijd) en situationele (woonvorm) kenmerken zijn van invloed op het gebruik van zorg.

Vooral langdurige zorg

Indien mensen met beperkingen een beroep doen op de zorg, betreft dit vooral langdurige zorg. Deze zorg kan in instellingen worden geleverd, maar ook in de eigen woongeving. Het merendeel van de mensen met een beperking verblijft buiten een instelling. De zorg voor deze mensen is erop gericht dat men zo goed mogelijk ondersteund wordt bij zijn beperkingen. Een belangrijk doel van deze ondersteuning is het bevorderen van de zelfredzaamheid. Voorbeelden van zorgvormen die vooral van toepassing zijn bij mensen met lichamelijke beperkingen zijn hulpmiddelen, hulp in het huishouden, persoonlijke verzorging, revalidatie, fysiotherapie, domotica en informele zorg. De zorgvorm en de duur ervan hangt af van de aard en de ernst van de beperking. Daarnaast hebben mensen met beperkingen ook contact met onder andere de huisarts en de specialist, omdat beperkingen vaak het gevolg van ziekten en aandoeningen zijn.

Hulpmiddelen ter compensatie van lichamelijke beperkingen

Hulpmiddelen kunnen in zekere mate beperkingen compenseren. Voorbeelden hiervan zijn visueel/auditieve hulpmiddelen, orthesen/schoenvoorzieningen, aanpassingen in de woning en hulpmiddelen voor de mobiliteit, zoals looprek en rolstoel (zie ook Medische hulpmiddelen). Tweederde van de mensen die gebruik maakt van medische hulpmiddelen zegt dat het verstrekte hulpmiddel het probleem, waarvoor het is bedoeld, oplost (Westert et al., 2008).

In regio Amsterdam méér beperkingen dan elders in Nederland

Over de periode 2005 tot 2007 gezien heeft 12,6% van de personen van 12 jaar en ouder één of meerdere lichamelijke beperkingen. Het hoogste percentage heeft Amsterdam (17,5%). Deze regio scoort ook als enige significant boven het landelijk gemiddelde. Het kleinste aandeel inwoners met één of meer lichamelijke beperkingen heeft de regio Eemland, namelijk 9,6%. Behalve Eemland scoort alleen nog regio Kennemerland (10,2%) significant lager dan het landelijk gemiddelde.

Zie Personen met één of meer beperkingen 2004-2007.

De gegevens zijn afkomstig uit enquêtes van het CBS. Het CBS heeft aan mensen gevraagd om van zeven activiteiten in horen, zien en bewegen, aan te geven of ze deze zonder moeite, met enige moeite, met grote moeite, of niet kunnen verrichten (zogenaamde OECD-indicator). Personen die tenminste één activiteit niet of alleen met grote moeite kunnen verrichten, worden als lichamelijk beperkt beschouwd.

In regio´s rondom Amsterdam minder beperkingen in bewegen dan elders in Nederland

Over de periode 2005 tot 2007 gezien heeft 8,0% van de personen van 12 jaar en ouder één of meerdere beperkingen in bewegen. De hoogste percentages zijn te vinden in de regio's Amsterdam (11,2%), Rotterdam-Rijnmond (10,1%) en Groningen (10,0%). Vier regio's rondom Amsterdam scoren het laagst. Gooi en Vechtstreek heeft met 5,5% het laagste percentage, gevolgd door Hollands Midden (5,8%), Zaanstreek-Waterland (6,2%) en Kennemerland (6,2%). Behalve Zaanstreek-Waterland liggen deze regio's ook significant lager dan het landelijk gemiddelde.

Zie Personen met één of meer beperkingen in bewegen 2004-2007.

Minder Nederlanders met beperkingen dan gemiddeld in Europese Unie

Het percentage Nederlanders met beperkingen (zowel ernstig als licht) bij dagelijkse activiteiten is lager dan het gemiddelde van de EU-27 (zie figuur 1). In 2007 rapporteerden 16,9% van de Nederlandse mannen en 24,4% van de vrouwen beperkingen bij dagelijkse activiteiten. Het gemiddelde van de EU-27 lag op 21,5% bij mannen en 26,9% bij vrouwen. Mensen uit Malta, Griekenland en Roemenië rapporteren het minst beperkingen. Mensen uit Estland, Letland en Finland juist het meest (Eurostat, 2009).

Verschil in vraagstelling veroorzaakt verschil in percentages voor Nederland

Door verschillen in vraagstelling tussen Europese en Nederlandse onderzoeken verschillen de hier gepresenteerde Nederlandse cijfers van die in het document: Hoeveel mensen hebben lichamelijke beperkingen?

Zie ook: Achtergrondgegevens bij internationale verschillen in beperkingen

Nederland gemiddeld met aantal ernstige beperkingen

Het aantal mensen met ernstige beperkingen in Nederland verschilt niet veel van het EU-27 gemiddelde (zie figuur 1). Van de Nederlandse mannen rapporteert 6,9% ernstige beperkingen en van de vrouwen 8,9%. In de EU-27 is dat respectievelijk 7,0% en 8,7%. Mannen en vrouwen uit Portugal en Hongarije rapporteren het vaakst ernstige beperkingen. Malta en Tsjechië scoren juist opvallend laag, namelijk voor zowel mannen als vrouwen onder de 6% (Eurostat, 2009).

Verschillen tussen mannen en vrouwen in Nederland groter dan in andere landen

In alle landen komen beperkingen meer voor bij vrouwen dan bij mannen. De verschillen tussen mannen en vrouwen zijn in Nederland echter wel groter dan in de andere EU-27 landen. Net als in Nederland hebben ook in de meeste andere EU-landen mensen met een hogere opleiding minder lichamelijke beperkingen (Eurostat, 2009).

De periode waarover gegevens beschikbaar zijn, is te kort om een uitspraak over trends in beperkingen bij de algemene bevolking te doen (Eurostat, 2009).

Geen uniforme trends in beperkingen bij ouderen

Er is in Europa een grote variatie in trends in beperkingen bij ouderen. Een studie van de OECD vond een afname van beperkingen bij dagelijkse activiteiten bij ouderen van 65 jaar en ouder in vier van de acht bestudeerde EU-landen (Nederland, Denemarken, Finland en Italië). In België en Zweden was er een toename terwijl verschillende onderzoeken in Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk verschillende trends lieten zien (Lafortune & Balestat, 2007). Ook binnen Nederland laten studies tegenstrijdige resultaten zien over het wel of niet gezonder worden van Nederlandse ouderen (Van Gool et al., 2008).

Zie ook: Neemt het aantal mensen met lichamelijke beperkingen toe of af?

Figuur 1: EU-27 landen met het hoogste en laagste percentage personen met beperkingen bij dagelijkse activiteiten in 2007 (Bron: EU-SILC; Eurostat, 2009). Landen zijn gesorteerd op volgorde van totale prevalentie (mannen en vrouwen samen).

Zie ook: Gezonde levensverwachting: Zijn er verschillen tussen Nederland en andere landen?

Europese vragenlijst meet beperkingen en gezonde levensverwachting

Voor de internationale vergelijking van lichamelijk functioneren en de gezonde levensverwachting is gebruik gemaakt van gegevens over de aan- of afwezigheid van beperkingen uit de jaarlijkse EU-SILC survey (European Statistics on Income and Living Conditions) die sinds 2006 in alle EU-27 landen wordt afgenomen. Daarin wordt de aan- of afwezigheid van beperkingen bepaald met de vraag of men zich voor een periode van minimaal de afgelopen zes maanden ernstig, in enige mate of niet beperkt voelde in dagelijkse activiteiten (severly, to some extent of not hampered).

Nederlandse cijfers niet direct vergelijkbaar met Europese maat

De vraagstelling in de EU-SILC verschilt van de vraagstelling in de Nederlandse POLS, gezondheid en welzijn-enquête. Hierdoor zijn de gegevens op basis van de POLS niet direct vergelijkbaar met de gegevens die voor internationale vergelijkingen worden gebruikt. Voor internationale vergelijkingen gaat de voorkeur uit naar de EU-SILC survey boven de POLS, omdat in de EU-SILC gestreefd wordt naar eenvormige methoden van dataverzameling tussen landen. Dat is nodig omdat landen vaak verschillende methoden en verschillende begrippen (concepten) van gezondheid hanteren. In de praktijk blijven er echter, onder andere als gevolg van vertaling, toch verschillen in vraagstelling en antwoordcategorieën (Eurostat, 2008c; Ekholm & Bronnum-Hansen, 2009). Daarom moeten de cijfers voorzichtig worden geïnterpreteerd. Denemarken is zelfs helemaal uit de figuren weggelaten omdat twee afwijkingen in de vraagstelling leiden tot een onderschatting van het aantal respondenten met beperkingen. Zo is de vraag over beperkingen bij het functioneren alleen gesteld aan mensen die de voorafgaande vraag over het hebben van een chronische ziekte of aandoening met ja hebben beantwoord. Ook waren er in Denemarken slechts twee in plaats van drie antwoordcategorieën.

Structurele indicator Healthy Life Years vergelijkt gezonde levensverwachting

Voor de internationale vergelijking van gezonde levensverwachting is binnen de EU de structurele indicator Healthy Life Years (HLY) ontwikkeld (EHEMU, 2005). De HLY meet het gemiddelde aantal jaren dat een persoon op een bepaalde leeftijd nog kan verwachten te leven in goede gezondheid. Deze gezondheidsmaat combineert lengte en kwaliteit van het leven in één getal. Bij de HLY wordt een goede gezondheid gedefinieerd als de afwezigheid van beperkingen bij dagelijkse activiteiten gedurende de afgelopen zes maanden. Omdat er veel verschillende manieren zijn om gezondheid te meten zijn er ook veel verschillende typen ‘gezonde levensverwachting’. Andere vormen van gezonde levensverwachting zijn gebaseerd op ziekte, goede ervaren gezondheid of goede psychische gezondheid. Een voorbeeld van zo’n andere vorm is de Health-Adjusted Life Expectancy (HALE) indicator van de WHO.