Macrokosten van de gezondheidszorg

Macrokosten van de gezondheidszorg

Betaalbaarheid legt een relatie tussen kosten en beschikbare middelen. De kosten van de gezondheidszorg vormen daarmee een van de belangrijkste indicatoren voor betaalbaarheid. Hoewel men anders zou verwachten, is het kostenbegrip in de gezondheidszorg niet eenduidig. De overheid hanteert het Budgettair Kader Zorg (BKZ), maar daarin worden niet alle zorgvoorzieningen meegeteld. De kosten die rechtstreeks door de patiënten worden betaald, vallen er buiten. Ook de uitgaven aan tandheelkundige zorg voor volwassenen, extramurale fysiotherapie, eerstelijns psychologische zorg en voorzieningen op de grens met andere sectoren zoals het algemeen maatschappelijk werk worden door de overheid niet tot de zorgkosten gerekend.

Voor de overheid zal het BKZ een belangrijke graadmeter voor de betaalbaarheid zijn. Vanuit een maatschappelijk perspectief gaat het vooral om de totale kosten, ongeacht wie ze betaalt. Voor de inwoners van Nederland is betaalbaarheid van zorg niet alleen een kwestie van ziektekostenpremies, maar ook van eigen betalingen en andere uitgaven aan medische zorg die buiten het basispakket vallen. Het is daarom van belang om meerdere kostenbegrippen naast elkaar te hanteren en onderling te vergelijken. In dit hoofdstuk gebeurt dat voornamelijk op landelijk niveau (macro) met af en toe een specificatie naar zorgsectoren (meso). Of de zorg voor individuele burgers (micro-niveau) betaalbaar is, wordt in financiële toegankelijkheid besproken.

De beschikbare middelen worden op macroniveau weergegeven door het aandeel van het nationaal inkomen of het bruto binnenlands product (bbp) dat aan zorg wordt uitgegeven (de zorgquote). Door de kosten van de zorg uit te drukken als percentage van het bbp wordt ook zichtbaar gemaakt hoeveel geld over blijft voor andere doeleinden.

Betaalbaarheid gaat niet alleen over het huidige niveau van de kosten en beschikbare middelen, maar vooral ook over het verloop daarvan in de tijd en de verwachtingen voor de toekomst. Van grote betekenis zijn daarom de trends in de zorgkosten, zowel nominaal (in euro’s) als relatief ten opzichte van het nationaal inkomen. Bij de nominale kostenontwikkeling is het ook goed om te weten in welke mate het een volumeontwikkeling of een prijsontwikkeling betreft. Vanwege het arbeidsintensieve karakter van de zorg is de prijsontwikkeling veelal gekoppeld aan de algemene loonontwikkeling via cao-onderhandelingen. Bij volumeontwikkeling gaat het om een reële toename van het zorggebruik die meerdere – al dan niet beïnvloedbare – oorzaken kan hebben.

Hoewel ieder land uniek is en zorgstelsels onderling sterk verschillen is de betaalbaarheid van zorg een thema dat in alle Westerse landen periodiek op de publieke agenda staat. Alle Europese landen hebben te maken met een vergrijzende bevolking en epidemiologische ontwikkelingen laten zich niet aan landsgrenzen binden. Het is daarom interessant om te vergelijken hoe de zorgkosten zich in andere landen ontwikkelen. Daarbij is het raadzaam aansluiting te zoeken bij internationaal gangbare definities van zorg en zorgkosten zoals die geboden worden in de System of Health Accounts van de OECD.

De kostenontwikkeling in de gezondheidszorg kent meerdere drijvende krachten. Er kan onderscheid worden gemaakt in ontwikkelingen in de zorgvraag (die bijvoorbeeld verandert door vergrijzing en veranderende ziektelast), ontwikkelingen in het zorgaanbod (zoals uitbreiding van capaciteit en technologische vernieuwing), en veranderingen in het zorggebruik. Het ontrafelen van deze invloeden valt buiten het bestek van deze Zorgbalans.

Zie verder Hoe ontwikkelen de macrokosten zich?

Marktwerking

Gereguleerde marktwerking

De overheid streeft naar gereguleerde marktwerking. Dit streven heeft als belangrijk doel om vraag en aanbod van zorg zo goed en economisch mogelijk op elkaar af te stemmen. Daarmee bestrijkt marktwerking een breder terrein dan alleen betaalbaarheid. Gewoonlijk worden drie markten onderscheiden:

1. de zorgmarkt tussen zorgvragers en zorgaanbieders
2. de verzekeringsmarkt tussen verzekerden en verzekeraars
3. de bekostigingsmarkt tussen verzekeraars en zorgaanbieders

De bekostigingsmarkt wordt ook wel inkoopmarkt genoemd. De drie markten staan met elkaar in verband.

Zie verder Hoe werkt de zorgmarkt?

Arbeidsproductiviteit

Arbeidsproductiviteit heeft sterke invloed op kostenontwikkeling in zorg

Vanwege het arbeidsintensieve karakter van de gezondheidszorg heeft de arbeidsproductiviteit een sterke invloed op de kostenontwikkeling. De arbeidsproductiviteit stijgt bijvoorbeeld als operaties korter duren zodat er meer op één dag kunnen plaatsvinden, als er meer mensen tijdens het spreekuur worden behandeld en als de gemiddelde opnameduur wordt teruggebracht. Patiënten kunnen hierdoor sneller worden behandeld, waardoor wachttijden kunnen worden teruggebracht. De arbeidsproductiviteit neemt toe vooral door technische vernieuwingen. Een hogere arbeidsproductiviteit leidt overigens niet per definitie tot lagere kosten. De exploitatiekosten per gewerkt uur kunnen immers toenemen door een groter verbruik van duurdere apparatuur en hulpmiddelen.

Zie verder Hoe is het gesteld met de arbeidsproductiviteit in de zorg?

Financiële positie zorgaanbieders

Mate waarin zorgaanbieders aan financiële verplichtingen kunnen voldoen

De financiële positie van zorgaanbieders gaat over de mate waarin zij aan hun financiële verplichtingen kunnen voldoen, zowel op korte termijn (liquiditeit) als op langere termijn (solvabiliteit). Onder condities van marktwerking waarbij aanbieders meer financiële risico’s gaan dragen, neemt het belang van de financiële positie sterk toe. Volgens economische inzichten leidt een gunstige financiële positie tot toetreding van nieuwe aanbieders, waardoor de prijzen en winsten onder druk komen te staan en weer omlaag gaan tot een evenwicht is bereikt. De financiële positie van zorgaanbieders geeft volgens deze redeneerlijn een indicatie voor het functioneren van de markt. Hoge winsten duiden op een slecht functionerende markt en, wanneer de redenering wordt doorgetrokken, tot hogere zorgkosten op macro-niveau dan noodzakelijk zou zijn. De financiële indicatoren zeggen hiernaast ook iets over de financiële kwetsbaarheid van de zorgaanbieders. Dit is een belangrijk aspect voor investeerders als banken en aandeelhouders.

Zie verder Hoe is de financiële positie van zorginstellingen?