Drie systeemdoelen

Het Ministerie van VWS heeft ten behoeve van de Zorgbalans (2006) 26 indicatordomeinen voor de Nederlandse gezondheidszorg benoemd die cruciaal zijn bij het beoordelen van de behaalde prestaties en de feitelijke staat van de gezondheidszorg. Het RIVM heeft de set van indicatordomeinen gerangschikt onder de drie doelen, waarvoor de minister van VWS systeemverantwoordelijkheid draagt: kwaliteit, toegankelijkheid en betaalbaarheid (Westert, 2004).

Vier zorgbehoeften

We gebruiken een conceptueel raamwerk voor prestatie-indicatoren (zie figuur 1) dat is gebaseerd op het rapport 'Bakens zetten' (Delnoij et al., 2002b) en een uitgebreide internationale literatuurstudie (Arah, 2005; Arah et al., 2006). In dit raamwerk is de gezondheidszorg verdeeld in vier specifieke zorgbehoeften: gezond blijven (preventie), beter worden (cure), zelfstandig leven met een handicap, chronische ziekte (langdurige zorg en care) en zorg in de laatste levensfase. Per onderscheiden zorgbehoefte worden de prestaties van de zorg gepresenteerd en geanalyseerd op de onderdelen kwaliteit, toegankelijkheid en betaalbaarheid. Het raamwerk van de Zorgbalans is internationaal goed verankerd. De OECD heeft dit raamwerk overgenomen voor de verdere ontwikkeling van de internationale vergelijking van prestaties van zorgsystemen (OECD, 2005d).

Indicatoren als signaalfunctie

Per indicatordomein zijn indicatoren gekozen die een signaalfunctie vervullen. Een indicator is een meetbaar aspect van de zorg dat een aanwijzing geeft over een bepaald prestatieaspect, zoals de kwaliteit van zorg (Colsen & Casparie, 1995). De keuze van de indicatoren is steeds gebaseerd op voornamelijk (de combinatie van) twee criteria:

• de inhoudelijke relatie met het te behandelen aspect van de gezondheidszorg,
• de beschikbaarheid van de gegevens.

Figuur 1: Conceptueel raamwerk prestaties gezondheidszorgsysteem in relatie tot de volksgezondheid (Bron: Arah et al., 2006).

Wat verstaan we onder gezondheidszorg?

Onder gezondheidszorg worden de activiteiten verstaan die er op gericht zijn tekorten in de gezondheidstoestand en/of zelfredzaamheid van individuen op te heffen, te reduceren, te compenseren en/of te voorkomen (Van der Meer & Schouten, 1997). In de Zorgbalans vatten we onder zorg zowel preventieve, curatieve en verzorgende taken, zowel bij somatische als bij psychische klachten en aandoeningen. Maatschappelijke ondersteuning wordt in de Zorgbalans niet behandeld.

Bijdrage aan strategische besluitvorming

De Zorgbalans beoogt een bijdrage te leveren aan de strategische besluitvorming van het Ministerie van VWS over de hoofdlijnen van het beleid op het terrein van de gezondheidszorg. Om die functie te kunnen vervullen streeft de Zorgbalans er overeenkomstig de opdracht naar om een breed beeld te schetsen, ontwikkelingen in de tijd weer te geven, Nederland internationaal te vergelijken en waar mogelijk bestaande (beleids)normen en benchmark gegevens te vermelden, zodat beleidsmakers de prestaties van het Nederlandse zorgsysteem zelf aan de hand van deze gegevens kunnen beoordelen.

Signaalfunctie

Een belangrijke eis aan de Zorgbalans is om het aantal indicatoren zo beperkt mogelijk te houden. Bij de selectie van indicatoren is hiermee rekening gehouden door niet alle beschikbare gegevens in Nederland op te nemen. De Zorgbalans heeft dus vooral een signaalfunctie op hoofdlijnen, zonder volledig op alle specifieke onderdelen van het zorgsysteem in te gaan. De Zorgbalans presenteert uiteindelijk gegevens over circa 100 indicatoren die in maat en getal zoveel mogelijk van de gezondheidszorg belichten. Het doel van de presentatie van al deze metingen is dat een representatief totaalbeeld ontstaat over de algemene systeemprestaties van het Nederlandse zorgsysteem, dat aansluit bij de systeemdoelen van het VWS-beleid.

Drie verbindende thema’s

In de tweede Zorgbalans wordt voor het eerste gewerkt met een drietal verbindende thema’s: het oordeel van de burger, doelmatigheid en effecten van de stelselwijziging. De thema’s verbinden verschillende systeemdoelen en indicatordomeinen met elkaar. Het eerste verbindende thema is ‘Het oordeel van de burger’. Dit thema wordt in deze Zorgbalans uitgebreider behandeld dan de vorige keer, omdat hierover sinds de vorige Zorgbalans veel nieuw materiaal is verzameld. Binnen dit thema behandelen we indicatoren uit bijna alle domeinen.

Binnen het thema doelmatigheid behandelen we de vraag of met de ingezette middelen een optimale opbrengst wordt geproduceerd. Daarmee worden de publieke doelen ‘betaalbaarheid’ en ‘kwaliteit’ met elkaar te verbonden. Krijgt de Nederlander waar voor zijn euro’s?

Binnen het derde thema gaan we in op de stelselwijziging. In deze Zorgbalans kunnen de eerste effecten van de stelselwijziging die per 1 januari 2006 in het zorgverzekeringsstelsel is ingevoerd, worden gemeten. In de eerste Zorgbalans (2006) is immers de situatie in 2004 beschreven en in de tweede Zorgbalans (2008) de situatie in 2006/2007. Daardoor kunnen we in deze Zorgbalans een antwoord geven op de vraag welke effect deze stelselwijziging tot nu toe heeft gehad op de kwaliteit, toegankelijkheid en betaalbaarheid van het gehele zorgsysteem gezien vanuit macroperspectief. Het zal om verschillende redenen een voorzichtig antwoord zijn. De stelselwijziging is nog pas kort geleden ingevoerd en maakt onderdeel uit van een al eerder begonnen (en nog niet voltooide) reeks van maatregelen gericht op de introductie van meer marktwerking in het zorgsysteem, en oorzaak-gevolg conclusies zijn ten slotte niet altijd eenduidig te trekken.

De verbindende thema’s leiden tot een lichte aanpassing in de opbouw van de Zorgbalans.

In de eerste Zorgbalans (zie Zorgbalans 2006) is een deel van het thema ‘het oordeel van de burger‘ behandeld in de paragraaf ‘Hoe ervaren consumenten de gezondheidszorg’. Omdat het oordeel van de burger bij bijna elk aspect van de zorg van belang is, is er voor gekozen deze oude paragraaf (en het indicator domein ‘vraaggerichtheid’) te vervangen door een verbindend thema. Het thema doelmatigheid werd in de vorige Zorgbalans heel beperkt in ‘Zorgbalans op hoofdlijnen’ aangestipt, en krijgt nu dus een eigen paragraaf. Ten slotte is de ‘oude’ paragraaf over het functioneren van de zorgmarkt in de paragraaf over de stelselwijziging geïntegreerd, omdat deze twee thema’s sterk met elkaar verband houden.