De vaccins

Er komen meerdere vaccins op de markt. Wat zijn de verschillen?

Er zijn verschillende soorten vaccins. Elke soort leidt op een andere manier tot immuniteit. Ook de werkzaamheid en beschermingsduur varieert per vaccin. Van het ene vaccin is 1 dosis genoeg, bij anderen zijn meerdere doses nodig. Zie ook deze andere pagina van het RIVM en de website van het KNVM.

 

Hoe werkt een RNAribonucleic acid-vaccin?

Een RNA-vaccin brengt een vetbolletje in het lichaam met daarin een stukje genetische code (mRNA) van het virus. Dit wordt door lichaamscellen omgezet in het eiwit waar dit mRNA voor codeert. In het geval van SARSsevere acute respiratory syndrome-CoVcoronavirus-2 vaccinatie is dat het spike-eiwit*.

*Dit eiwit steekt uit het SARS-CoV-2 virus. Het maakt contact met de ACEangiotensine converting enzym-2 receptor van onze cellen waardoor het de cel binnen kan komen.

 

Cellen houden hun omgeving op de hoogte van alles wat ze doen door eiwitten die ze hebben gemaakt aan hun buitenkant te laten zien. De stukjes van het spike-eiwit worden daardoor zichtbaar voor de afweercellen in het lichaam, die het herkennen als lichaamsvreemd en als afkomstig van een virus, en vervolgens activeren en het virus heel doelgericht leren bestrijden. Daardoor worden we immuun en worden we na blootstelling aan het echte virus minder tot niet ziek. Het vaccin wordt op natuurlijke wijze door het lichaam afgebroken en wordt dus niet ingebouwd in het DNAdeoxyribonucleic acid van onze lichaamscellen. Voor meer informatie, zie deze andere pagina van het RIVM en de website van het KNVM.

 

Zijn alle vaccins veilig en effectief?

Voordat een vaccin op de Nederlandse markt komt, is er grondig onderzoek gedaan naar veiligheid en effectiviteit. Dat geldt ook voor de COVID-19 vaccins. Onderzoek naar geneesmiddelen en vaccins verloopt in fases. Normaal gesproken zit er veel wachttijd tussen die fases maar bij COVID-19 vaccins hebben voorrangsregels ervoor gezorgd dat het onderzoek en de beoordeling veel sneller kon gaan, niet anders of lichter. Ook is de productie van grote hoeveelheden vaccins al eerder gestart. Zie voor meer informatie en uitleg deze pagina van het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen (CBGCollege ter Beoordeling van Geneesmiddelen)

In theorie kan het zo zijn dat het vaccin een heel zeldzame bijwerking veroorzaakt die tijdens het klinisch onderzoek nog niet naar boven is gekomen. Bij de laatste klinische onderzoeksfase wordt het vaccin bij tienduizenden personen getest, waardoor heel zeldzame bijwerkingen niet gezien worden. Die bijwerkingen komen pas aan het licht als er veel meer mensen gevaccineerd worden. Daarom houdt het onderzoek niet op nadat een vaccin een registratie heeft en op de markt komt. De fabrikant van het vaccin is verplicht om ook daarna onderzoek te blijven doen naar veiligheid en effectiviteit, en om daarover te blijven rapporteren aan het Europees Geneesmiddelenbureau (EMAEuropean Medicines Agency) en in Nederland aan het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen (CBG).

 

Ook anderen houden zich bezig met zulk onderzoek. Wereldwijd monitoren en analyseren onafhankelijke organisaties de bijwerkingen van alle medicijnen, waaronder vaccins. In Nederland wordt dat gedaan door Bijwerkingencentrum LarebLandelijke Registratie Evaluatie Bijwerkingen . Ook is er een grootschalig Europees project opgezet, ACCESS, om regels op te stellen voor de monitoring van bijwerkingen, en dit proces te stroomlijnen.

 

Wat is de effectiviteit van de vaccins?

In hun press-release geeft Pfizer/BioNTech aan dat hun vaccin ruim 90% effectief is in het voorkomen van COVID-19. Specifiek bij volwassenen van 65 jaar en ouder bleek het vaccin ruim 94% effectief, bij 75+ was het 100% effectief. Er waren 162 COVID-19 gevallen in de groep die niet gevaccineerd werd, tegenover 8 in de groep die het vaccin wél ontving.

In die gevallen dat gevaccineerden toch COVID-19 kregen zorgde het vaccin voor een minder ernstig ziekteverloop. Van de 168 ziektegevallen in de niet-gevaccineerde groep verliepen er 9 ernstig, tegenover slechts één ernstig ziekteverloop in de gevaccineerde groep.

 

Bij deelnemers met een of meerdere comorbiditeiten die tot ernstig ziekteverloop leiden (astma, BMIBody Mass Index ≥ 30, chronische hart en vaatziekten, diabetes, hoge bloeddruk), was de effectiviteit van het vaccin ook ruim 90%.

 

Toediening van de vaccins

Wat moet ik doen als iemand flauwvalt tijdens vaccinatie?

Als iemand flauwvalt dan leg je deze persoon zo snel mogelijk op de zij. Geef na het herstellen van het bewustzijn iets te drinken met suiker en adviseer om daarna wat te eten. Flauwvallen is een vasovagale reactie en kenmerkt zich door bewustzijnsverlies, bleekheid en een zwakke trage pols.

 

Wat moet ik doen als iemand na een vaccinatie een anafylactische reactie krijgt?

Een anafylactische reactie na een vaccinatie is zeer zeldzaam. Als er tekenen zijn van een anafylactische reactie na de prik dan kan dat gevaarlijk zijn en snel leiden tot een anafylactische shock. Je moet dan dus snel handelen. Volg het lokale shockprotocol; leg de persoon neer, controleer de vitale functies volgens het ABCDE schema, en vraag meteen iemand om 112 te bellen en de degene te waarschuwen die op locatie de leiding neemt bij medische noodgevallen en medicatie mag toedienen! De ambulancedienst is gewaarschuwd voordat het vaccineren begint; zij staan klaar voor een snelle reactie.
 

Een persoon gebruikt afweeronderdrukkende medicatie of heeft een slechte afweer. Mag hij/zij dan wel gevaccineerd worden tegen COVID-19?

Dit is afhankelijk van het soort vaccin. RNAribonucleic acid vaccins, zoals het Pfizer/BioNTech vaccin, bevatten geen levend virus. Daarom zijn deze vaccins veilig voor personen die afweeronderdrukkende medicatie slikken of om andere redenen een verminderde afweer hebben. Wel is de kans groot dat deze personen verminderd immuun zullen worden.

 

Tijdelijk uitstel van vaccinatie wordt geadviseerd als de verwachting is dat de immuunrespons verbetert met de tijd, zoals bijvoorbeeld na staken van biologicals of chemotherapie, of verlopen tijd na transplantatie. Voor deze groep ernstig immuungecompromitteerden is dus een zorgvuldige afweging van de voordelen en mogelijke nadelen van een COVID-19-vaccinatie van belang. De behandelend arts speelt hierin een belangrijke rol, zij zijn als beste in staat om te beoordelen of de vaccinatie kan worden toegediend en wat het beste moment is.

 

Wie mag vaccineren?

Vaccinatie is volgens de Wet op de beroepen in de individuele gezondheidszorg (Wet BIGWet Beroepen Individuele Gezondheidszorg) een voorbehouden handeling. Een verpleegkundige of doktersassistent mag de vaccinatie onder deze voorwaarden uitvoeren:

 

De arts (opdrachtgever), dit kan ook een verpleegkundig specialist AGZalgemene gezondheidszorg of physician assistant zijn:

  • Is deskundig en bekwaam om een indicatie te stellen voor en het uitvoeren van voorbehouden handelingen. En is verantwoordelijk voor de (inhoud van) de opdracht;
  • Geeft zo nodig aanwijzingen of instructies en zorgt ervoor dat toezicht en tussenkomst mogelijk zijn wanneer dat redelijkerwijs nodig is. De instructies liggen bij voorkeur vast in heldere protocollen en werkafspraken;
  • Overtuigt zich ervan dat de opdrachtnemer bekwaam is om de voorbehouden handeling uit te voeren.

Een verpleegkundige als opdrachtnemer:

  • Handelt als functioneel zelfstandig bevoegde  zelfstandig, wel in opdracht van en volgens de gegeven aanwijzingen van de zelfstandig bevoegde;
  • Neemt de opdracht alleen aan als ze zichzelf redelijkerwijs in staat achten de behandeling, inclusief de (interval)anamnese, naar behoren uit te voeren.

Een doktersassistente als opdrachtnemer:

  • Is niet functioneel zelfstandig bevoegd en mag daarom enkel vaccinaties uitvoeren (indien zij daartoe bekwaam zijn) in opdracht en aanwezigheid van een arts.

Doelgroepen

Wie krijgt de COVID-19 vaccinatie straks aangeboden?

Iedereen in Nederland krijgt een uitnodiging, maar niet iedereen is tegelijk aan de beurt. Bepaalde doelgroepen zijn aangewezen als prioriteit, maar welke groepen gevaccineerd worden hangt af van de specifieke vaccins die tot de markt worden toegelaten.

 

Specifiek het vaccin van BioNTech/Pfizer wordt eerst ingezet voor het vaccineren van de zorgmedewerkers in de verpleeg(huis)zorg, gehandicaptenzorg (intramuraal en extramuraal), en medewerkers in de wijkverpleging en WmoWet maatschappelijke ondersteuning-ondersteuning en mantelzorgers.

Voorlichtingsmiddelen

Welke voorlichtingsmiddelen zijn er voor mij beschikbaar?

Het ministerie van VWSMinisterie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport is gestart met een voorlichtingscampagne. Alle publieksinformatie is te vinden op www.rijksoverheid.nl/coronavaccinatie. Alle informatie voor uitvoerende professionals staat op www.rivm.nl/covid19vaccinatieprofessionals. Daarnaast krijgen professionals informatie via de voor hun gebruikelijke kanalen.
 

In welke talen is het materiaal beschikbaar?

Het voorlichtingsmateriaal wordt in eerste instantie vertaald in het Engels, Pools, Turks en Arabisch. Op verzoek kunnen hier andere talen aan worden toegevoegd. Informatie in het Engels staat ook op de Engelse website van het RIVMRijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu.
 

Waar kan ik terecht met vragen?

Voor professionals is er een speciaal telefoonnummer over de covid-19 vaccinatie: 088-678 8900 (vanaf 4 januari). Hier kunnen zij terecht voor medisch inhoudelijke vragen, vragen over het logistieke proces en over de registratie. Burgers kunnen bellen met 0800-1351 of kijken op www.rijksoverheid.nl/coronavaccinatie
 

Overig

Biedt griepvaccinatie bescherming tegen COVID-19?

Nee. De griepprik is geen vaccin tegen COVID-19. De griepprik beschermt tegen griep. Griep ontstaat door griepvirussen (influenzavirus). COVID-19 wordt veroorzaakt door het nieuwe coronavirus. De griepprik beschermt dus niet tegen het nieuwe coronavirus.

 

Zijn er al andere landen die tegen COVID-19 vaccineren?

In het Verenigd Koninkrijk en de VSVerenigde Staten zijn ze in december gestart met vaccineren met het vaccin van Pfizer/BioNTtech. Deze landen hebben een andere goedkeuringsinstantie. Nederland en andere Europese landen hebben gewacht op goedkeuring van de EMAEuropean Medicines Agency, die op 21 december gegeven is.

 

Waarom is het belangrijk om te registreren wie welk vaccin heeft ontvangen?

Allereerst is het belangrijk voor de personen zelf om te weten welk vaccin is toegediend en wanneer. Alleen dan kunnen zij, als het nodig is, geïnformeerd worden als er een probleem is met een vaccin.

Ook zorgt registratie voor duidelijkheid over wanneer een persoon voor de tweede vaccinatie opgeroepen moet worden en welk vaccin gegeven moet worden. Zo kan iedereen volgens het juiste vaccinatieschema gevaccineerd worden. 

 

Daarnaast is een vaccinatieregister ook van belang om te monitoren hoe vaak bijwerkingen optreden en bij wie dat gebeurt, hoe effectief het vaccin is bij verschillende doelgroepen of leeftijden, en welk deel van de bevolking of doelgroep al (volledig) gevaccineerd is. Deze informatie wordt gebruikt om zo nodig het vaccinatieprogramma bij te sturen en om in te kunnen grijpen in het geval dat er iets mis blijkt te zijn met een bepaalde batch. Daarnaast helpt deze informatie om te bepalen wanneer maatregelen afgeschaald kunnen worden.