De coronacrisis legt een enorme druk op de gezondheidszorg en haar zorgprofessionals. De situatie kan stress en onrust opleveren. Op deze pagina vind je psychosociale informatie en verwijzingen over hoe je mentaal gezond blijft voor professionals. 

Op deze pagina vind je de volgende onderwerpen

Informatie voor professionals over specifieke doelgroepen is te vinden bij de themapagina’s (bijvoorbeeld over jeugd en gezin).
 

Zelfzorg voor professionals

Stressreacties in een crisistijd

Of je nu huisarts, verpleegkuundige of arts bent als zorgprofessional ben je gewend aan stressvolle situaties. Je bent getraind hiermee om te gaan. In deze crisis is de druk op de zorg niet alleen extreem hoog, maar je moet je zelf ook verhouden tot de gebeurtenissen. Daarbij kan jouw harde werken energie, trots en een gevoel van betekenis en voldoening geven. De grote hoeveelheid werk die maar blijft doorgaan, kan echter ook zorgen voor voortdurende stress. De beperkingen in wat je professioneel gezien kan doen, kunnen zorgen voor machteloze gevoelens, frustratie en schuldgevoel. 

Als spanning en stressgevoelens aanhouden, kun je soms merken dat dit je functioneren beïnvloedt. Het kan zijn dat je gevoeliger reageert of sneller geïrriteerd raakt, dat je angstig of vermoeid bent of dat je je minder goed kan concentreren op je werk. Het kan moeilijker zijn je los te maken van je werk en je te ontspannen. Ook kun je fysieke klachten ontwikkelen zoals gespannen spieren of hoofdpijn. Hoewel je dit soort reacties van jezelf wellicht niet kent, zijn dit normale reacties in een uitzonderlijke situatie als deze.

Specifieke zorgen en moeilijkheden die druk kunnen leggen op je welzijn

Iedereen krijgt in deze tijd te maken met stressoren. Voor jou als zorgprofessional komen daar een aantal specifieke bij:

  • De angst dat je zelf besmet wordt of het virus overdraagt aan een familielid of vriend.
  • De strenge(re) veiligheidsmaatregelen in het uitvoeren van je werk:
    • fysieke uitputting, door het dragen van beschermende uitrusting.
    • restricties in autonoom handelen, door strikte procedures. 
    • mentale uitputting, doordat continue alertheid en waakzaamheid vereist is.
  • De afstand die je kan voelen tot patiënten door de strikte maatregelen rondom aanraken en vasthouden. Dat maakt het lastig, soms onmogelijk, om patiënten te steunen en gerust te stellen.
  • Er kan onzekerheid en discussie zijn over de beste manier van handelen.
  • Als zorgprofessional kun je te maken krijgen met naasten die zich (soms overmatige) zorgen maken over jouw gezondheid. Daarnaast zullen er mensen zijn die jou zien als besmettingshaard en het contact met je vermijden.
  • De hoge werkdruk, samen met de overheidsmaatregelen, leiden tot minder sociale contacten.
  • Je hebt misschien onvoldoende tijd over voor jezelf, om bijvoorbeeld stil te staan bij hoe het met je gaat en wat je nodig hebt om fysiek en mentaal fit te blijven.
  • Je kan te maken krijgen met moeilijke afwegingen en keuzes, zowel op professioneel als persoonlijk vlak. Uit onderzoek is bekend dat deze morele dilemma’s zwaar op mensen kunnen drukken. 

Wat kan ik doen om hiermee om te gaan?

Houd aandacht voor je basisbehoeften en fysieke- en mentale welzijn 

  • Zorg voor dagritme.
  • Blijf goed en gezond eten en drinken.
  • Neem als je niet werkt bewust tijd om op te laden. Vanwege de maatregelen is het soms nodig nieuwe manieren te vinden om ‘af te schakelen’ of te ontspannen. Belangrijk daarbij is het om iets te doen waarmee je je geest even rust geeft (zie hieronder bij tips om stress te verminderen).
  • Neem dagelijks tijd om even stil te staan bij hoe het met je gaat. Dit kun je bijvoorbeeld doen in gesprek met anderen, maar ook door dat dagelijks even ‘na te voelen’ of er iets over op te schrijven. 

 Creëer een steunende privéomgeving 

  • Maak (beeld)belafspraken met familie en vrienden. 
  • Vraag aan een vertrouwd persoon of deze er wil zijn als je terug komt uit je werk zodat je een klankbord hebt.
  • Familie en vrienden kunnen bezorgd zijn over jouw gezondheid en die van henzelf. Laat hen weten dat dit normaal is, ook aan kinderen. Door hen goed te informeren en op de hoogte te houden, kun je vaak een deel van hun zorgen weg nemen. Het is belangrijk dat zij achter je blijven staan.

 Creëer een steunende werkomgeving 

  • Creëer met elkaar een moment op de dag om te kijken hoe het met een ieder gaat. Aandacht voor het welzijn van elkaar op de werkvloer draagt bij aan saamhorigheid en gezamenlijke focus.
  • Bespreek met collega’s en je leidinggevende wat je nodig hebt om je werk op een goede manier te blijven doen. Het uitwisselen van manieren om met de situatie om te gaan kan steunend zijn. 

 Haal informatie uit betrouwbare kanalen en wees kritisch 

  • Er is veel, soms tegenstrijdige, informatie beschikbaar. Zorg dat je je informatie haalt uit betrouwbare bronnen, zoals de Rijksoverheid. Check het nieuws niet te vaak. Dit voorkomt onnodige stress. 

 Tips om stress te verminderen

  • Wees alert op je stressniveau. Doe dit bijvoorbeeld bij het opstaan en voor het slapen gaan. Merk de verschillen op, zodat je sneller waarneemt wanneer het te veel wordt. Het is nodig, want deze situatie kan nog lang duren; het is geen sprint maar een marathon.
  • Vertrouw op je eigen strategieën door te bedenken wat voor dingen je in het verleden hebben geholpen om met stressvolle periodes om te gaan. Zet deze (of varianten die nodig zijn vanwege de beperkende maatregelen) actief in. 
  • Zorg voor ontspanning door inspanning, zoals tuinieren, klussen, hardlopen of (thuis)workouts (via apps en filmpjes).
  • Zorg voor ontspanning door rust, zoals muziek maken of luisteren, in de natuur zijn, puzzelen, kleuren of door ontspanningsoefeningen of meditatie/ mindfulness. 
  • Laat los waar je geen invloed op hebt. Probeer daarmee piekeren te voorkomen. Humor helpt de situatie te relativeren. 

 Vraag zo nodig om ondersteuning binnen of buiten je organisatie

  • Als je ondanks deze stappen behoefte hebt aan ondersteuning, informeer dan bij bijvoorbeeld je leidinggevende of bij collega’s waar je binnen en buiten werktijden terecht kunt. Dit kan een vertrouwenspersoon, een peersupporter of buddy, een bedrijfsopvangteam, bedrijfsarts of psycholoog binnen of buiten de organisatie zijn.

Zie onderaan deze pagina voor meer informatie en hulplijnen.

Voor leidinggevenden: Ondersteuning aan zorgprofessionals tijdens de coronacrisis

De coronacrisis legt een enorme druk op de gezondheidszorg en haar zorgprofessionals. De situatie kan stress en onrust opleveren om verschillende redenen. Op deze pagina lees je welke stressreacties zorgprofessionals kunnen ervaren, en hoe je hen als leidinggevende kunt ondersteunen.

Stressreacties bij zorgprofessionals in crisistijd

Zorgprofessionals zijn gewend aan stressvolle situaties en getraind hiermee om te gaan. Het harde werken kan ook energie, trots en een gevoel van betekenis en voldoening geven. In deze crisis is de druk op de zorg echter extreem hoog. De grote hoeveelheid werk blijft maar doorgaan. De coronacrisis werkt ook door in het privéleven van de zorgprofessional. Het is een situatie van voortdurende stress. De beperkingen die gevoeld worden in het professionele functioneren, kunnen zorgen voor een gevoel van machteloosheid, frustratie en schuldgevoelens. 

 

Functioneren bij aanhoudende spanning en stressgevoelens

Zorgprofessionals reageren mogelijk gevoeliger of raken sneller geïrriteerd, zijn angstig, vermoeid of kunnen zich minder goed concentreren. Het kan lastiger zijn om los te komen van werk en te ontspannen. Ook fysieke klachten komen voor, zoals gespannen spieren of hoofdpijn. Hoewel professionals dit soort reacties wellicht niet van zichzelf kennen, zijn het toch normale reacties in een uitzonderlijke situatie als deze.

Zorgen en moeilijkheden die druk kunnen leggen op het welzijn

Iedereen krijgt in deze tijd te maken met stressoren. Voor zorgprofessional komen daar een aantal specifieke bij die druk leggen op hun welzijn:

  • De angst om besmet te raken of het virus zelf over te dragen.
  • De strenge(re) veiligheidsmaatregelen in het uitvoeren van het werk:
    • fysieke uitputting, door het dragen van beschermende uitrusting.
    • restricties in autonoom handelen, door strikte procedures. 
    • mentale uitputting, omdat continue alertheid en waakzaamheid vereist is.
  • Afstand voelen tot patiënten door de strikte maatregelen rondom aanraken en vasthouden. Dat maakt het lastig, soms onmogelijk, om patiënten te steunen en gerust te stellen.
  • Onzekerheid en discussie zijn over de beste manier van  professioneel handelen.
  • Naasten van zorgprofessionals die zich (soms overmatige) zorgen maken. Anderen zien hen mogelijk als besmettingsbron en vermijden daarom contact.
  • De hoge werkdruk, samen met de overheidsmaatregelen, leidt tot minder sociale contacten.
  • Onvoldoende tijd nemen voor zichzelf, bijvoorbeeld om stil te staan bij hoe het gaat en te bedenken en te doen wat er nodig is om fysiek en mentaal fit te blijven.
  • Moeilijke afwegingen en keuzes moeten maken, zowel op professioneel als persoonlijk vlak. Uit onderzoek is bekend dat deze morele dilemma’s zwaar op mensen kunnen drukken.

Wat kan je als leidinggevende doen om zorgprofessionals te ondersteunen?

Zelf het goede voorbeeld geven laat zien dat het, ondanks de hoge werkdruk, toch mogelijk is om goed voor jezelf te zorgen. De onderstaande punten kunnen ook voor jezelf van toepassing zijn en nuttig om in je managementteam te bespreken:

Houd aandacht voor de basisbehoeften en fysieke- en mentale welzijn 

Uitgerekend in deze uitzonderlijke en drukke periode is het belangrijk dat zorgprofessionals structuur in hun dagelijks leven vasthouden. Bespreek hoe toch zoveel mogelijk een dagritme en een goede privé-werkbalans behouden kunnen blijven en bied ondersteuning als dat nodig is. Het is belangrijk voldoende rust te krijgen om te ontspannen en te herstellen.

 Creëer een ondersteunende omgeving 

Maak het, ondanks de hoge werkdruk, mogelijk om ervaringen met elkaar te delen. Zowel tussen collega’s als met leidinggevenden. Deel zorgen, belemmeringen, stressreacties met elkaar en manieren om daarmee om te gaan. Juist in deze periode kan contact met collega’s steun bieden. Creëer met elkaar een moment op de dag om te vragen hoe het gaat. Aandacht voor het welzijn van elkaar op de werkvloer draagt bij aan saamhorigheid en gezamenlijke focus.

Maak waar mogelijk gebruik van bestaande systemen, zoals peer support, het buddysysteem of een opvangteam. Zet wanneer het nodig is de bedrijfsarts, een vertrouwenspersoon of bedrijfspsycholoog in.

Maak ruimte om problemen buiten de werkvloer te bespreken

Buiten de werkomgeving kunnen medewerkers bijvoorbeeld te maken krijgen met persoonlijke problemen, familie en vrienden die bezorgd zijn, een geliefde die ziek is of andere mensen die bezorgd zijn over hun eigen gezondheid. Maak ook dit bespreekbaar.

Stimuleer het behouden van sociale contacten

Ga na of zorgprofessionals, ondanks de sociale isolatie, voldoende terug kunnen vallen op familie of vrienden buiten werk.

Bied betrouwbare informatie en bijscholingsmogelijkheden over het coronavirus

Voor iedereen die betrokken raakt in een crisis geldt dat goede informatievoorziening buitengewoon belangrijk is. Omdat inzichten over het coronavirus zich nog ontwikkelen, is informatie soms onvolledig of onduidelijk. Dit kan tot stress leiden of onrust, onzekerheid of een gevoel van regieverlies geven. Blijf steeds de laatste informatie uit betrouwbare bronnen bieden. En leg uit welke maatregelen genomen worden voor de veiligheid van de zorgprofessionals. Bied daarnaast, indien mogelijk, korte (online) informatie aan om kennis en kunde over het coronavirus te vergroten. 

Geef informatie over psychosociale effecten

Geef aan dat het normaal is als zorgprofessionals in deze uitzonderlijke situatie, gekenmerkt door onzekerheid en angst, bepaalde gevoelens van stress ervaren. Benoem het gevoel van machteloosheid, boosheid of frustratie. Ook kunnen zorgprofessionals schuldgevoelens ervaren. Benoem dat iedereen op een andere manier met de coronacrisis omgaat. 

Probeer vroegtijdig te signaleren

Houd zicht op wat er speelt bij je medewerkers, ook in de thuissituatie. Zorgprofessionals kunnen zelf of in de directe omgeving te maken krijgen met besmetting door het coronavirus. Ga na of zorgprofessionals, ondanks de sociale afstand, voldoende terug kunnen vallen op familie of vrienden. 

Houd specifiek aandacht voor de zorgprofessionals waarvan je weet dat zij persoonlijke moeilijkheden doormaken, kamp(t)en met mentale klachten, of geen sociale kring om zich heen hebben.

Organiseer tijdig toegang tot aanvullende ondersteuning

Bespreek de mogelijkheden voor aanvullende (mentale) ondersteuning. Zorg dat zorgprofessionals ook buiten werktijden weten waar die aanvullende ondersteuning te vinden is. Dat kan in deze tijden minder voor de hand liggen dan norma

Zie onderaan deze pagina voor meer informatie en hulplijnen.

Tips voor crisisteams om mentaal gezond te blijven

In veel organisaties (o.a. overheden, zorginstellingen en onderwijs) functioneren al enkele weken crisisteams. De kans bestaat dat deze teams nog wel even in stelling moeten blijven. Een crisisteam dat goed voor zichzelf zorgt, ondanks de grote hectiek, is ook na de crisis mentaal gezonder.

Tien tips:

  1. Leiders geven het goede voorbeeld. Het is professioneel om aan te geven dat het iets minder gaat of dat er privézorgen zijn. Deel emoties en ventileer. Als leiders laten zien dat voor jezelf zorgen ook onder hectische omstandigheden erbij hoort, dan weten de teamleden dat het kan en mag, en handelen er eerder naar.
  2. Door de adrenaline in een crisis en een groot verantwoordelijkheidsgevoel blijven mensen vaak doorgaan en hebben ze niet in de gaten dat ze uitgeput raken. Het gevolg is dat teamleden plotseling omvallen en dat zelf niet hebben zien aankomen. Daarom is het belangrijk dat mensen goed voor zichzelf en voor de ander zorgen. Neem de signalen die het lichaam geeft serieus. 
  3. Moedig aan dat de leden van het team steun zoeken bij hun familie, vrienden en collega’s. Ondersteuning uit de eerste kring is cruciaal bij een crisis.
  4. Monitor elkaar door bij elk overleg een rondje te maken: hoe zitten we erbij?
  5. Neem rust door af en toe pauzes in te lassen en afstand te nemen. Zorg voor voldoende en gezond eten en drinken. 
  6. In veel crisisteams wordt met vaste vervangers van teamleden gewerkt. Zet de vervangers vanaf de start van het crisisteam optimaal in en niet pas op het moment dat iemand uitvalt. Zo blijven teamleden langdurig inzetbaar.
  7. (Beeld-)bellen, digitaal verkeer, het slokt veel aandacht en tijd op, kost energie en put uit. Wellicht kan de telefoon soms even blijven liggen. Maak duidelijke afspraken wanneer teamleden echt moeten reageren en steun elkaar in deze afspraken.
  8. Geef de deelnemers aan het crisisoverleg de erkenning, waardering en steun die ze verdienen. Betrokkenheid bij elkaar, zien en gezien worden is essentieel. Investeer in kleine attenties.
  9. Straal hoop en positiviteit uit. Sta met elkaar stil bij wat het team al heeft bereikt. Benoem dit concreet en complimenteer elkaar. En: zet humor in!
  10. Maak gebruik van de mogelijkheid om na afloop van de crisis terug te blikken. Sta stil bij het welzijn van zorgprofessionals om te achterhalen hoe het met ze gaat en hoe ze zijn omgegaan met de situatie. Dit geeft inzicht in wat nodig is om ook op lange termijn mentaal en fysiek fit te blijven en het werk vol te kunnen houden.

Hulplijnen en meer informatie 

  • ARQ IVP Contactpunt psychosociale ondersteuning voor zorgprofessionals
    ARQNationaal Psychotrauma Centrum IVP  heeft een speciaal contactpunt ingericht voor psychosociale ondersteuning zorgprofessionals ten tijde van de coronacrisis. Het contactpunt zorgprofessionals is 7 dagen in de week te bereiken tussen 08.30 -21.30 uur op telefoonnummer 088- 330 5500.
  • Zelfscreener
    ARQ IVP heeft ook een Zelfscreener beschikbaar gemaakt. Dit online instrument brengt in kaart wat medewerkers energie geeft in het werk en wat stress oplevert (thuis of op het werk) en hoe daarmee wordt omgegaan. Er zitten vragen in verwerkt die specifiek over corona gaan. 
  • Ministerie van Defensie Tips en adviezen voor de mentale gezondheid van zorgprofessionals
    Het Ministerie van Defensie biedt vanuit haar kennis tips en adviezen voor de mentale gezondheid van zorgprofessionals. Bekijk ook de webinar.
  • Sterk in je werk
    CNVChristelijk Nationaal Vakverbond Zorg & Welzijn en de 14 regionale werkgeversorganisaties verenigd in RegioPlus, bieden extra ondersteuning voor medewerkers in zorg en welzijn die in het werk geconfronteerd worden met corona. Professionele coaches bieden op vrijwillige basis extra mentale coaching en een luisterend oor, en verwijzen zo nodig door naar gespecialiseerde hulp.

Deze informatie is samengesteld in samenwerking met ARQ IVP

Thema Ouderen

Informatie voor professionals en naasten

Net als iedereen kunnen ouderen tijdens de coronacrisis heftige emoties ervaren, zoals eenzaamheid, angst, boosheid of stress. Al helemaal wanneer zij reeds te maken hebben met psychische of cognitieve problemen, zoals dementie. Als gevolg hiervan kunnen ouderen zich terugtrekken of wantrouwend worden. 

Bovendien zijn ouderen de meest kwetsbare doelgroep voor COVID-19.  Onder ouderen zijn er specifieke doelgroepen die aandacht verdienen, zoals alleenwonenden, mensen zonder directe sociale kring, ouderen met oorlogservaringen, mensen met een lage socio-economische status en met co-morbide gezondheidsklachten zoals dementie of andere psychische aandoeningen. De meeste mensen zijn veerkrachtig, zo ook ouderen. Let er daarom op dat er geen stigmatisering in de vorm van betutteling ontstaat in de omgang met ouderen.

Op deze pagina vind je informatie over de invloed van de coronacrisis op ouderen, en tips om hier in contact met ouderen bewust mee om te gaan. 

Communicatie met ouderen met oorlogservaringen

Niet alleen voor ouderen maar ook voor veteranen en mensen die gevlucht zijn uit oorlogsgebied kan de huidige coronacrisis herinneringen aan vroeger oproepen zoals de Tweede Wereldoorlog. Sommige situaties roepen spanning op waardoor herinneringen aan het oorlogsverleden weer meer naar boven kunnen komen. Als je ervan bewust bent dat de coronacrisis bij ouderen associaties met oorlog kan oproepen, zul je bepaalde uitingen of gedrag beter kunnen begrijpen. Wanneer ouderen ervaren dat je je hiervan bewust bent, creëert dat een gevoel van vertrouwen en veiligheid.

Wat zijn situaties die herinneringen aan oorlog kunnen oproepen?

  • Vrijheidsbeperkingen kunnen leiden tot een gevoel van controleverlies en machteloosheid. In oorlogstijd zijn mensen overgeleverd aan de grillen van anderen en lopen ze het risico gescheiden te raken van familieleden. 
  • Thuisisolatie kan herinneringen oproepen aan onderduiken. 
  • Discussies rondom de selectiecriteria in het geval van een tekort aan ICintensive care-bedden, kan een gevoel van in- en uitsluiting oproepen, alsof het ene leven minder waard is dan dat van een ander. 
  • Lege schappen in de supermarkt kunnen mensen herinneren aan schaarste en honger in oorlogstijd. 
  • Als mensen te veel aan zichzelf denken en niet aan de ander, kan dit herinneringen oproepen aan het onderlinge wantrouwen dat men in oorlogstijd heeft ervaren. 
     

Hoe kan je hier in contact met ouderen op letten?

  • Bied een luisterend oor. Heb een open houding als er herinneringen aan de oorlog naar boven komen. Houd er rekening mee dat dit onderwerp zowel bij de ander als bij jezelf veel kan losmaken. 
  • Maak geen directe vergelijkingen tussen de huidige situatie en oorlogstijd. Ouderen kunnen zich daardoor niet erkend voelen in wat het voor hen betekende om daadwerkelijk in oorlog te leven. 
  • Identificeer triggers die herinneringen oproepen. De voortdurende aandacht voor het coronavirus, bijvoorbeeld via de televisie, kan veel onrust veroorzaken. Bespreek manieren waarop de oudere deze triggers deels kan wegnemen.
  • Praat over dingen die rust kunnen geven en afleiding kunnen bieden. Bijvoorbeeld lievelingsmuziek, foto’s van (klein)kinderen of dieren, veilige objecten, een specifieke prettige geur of het doen van fysieke oefeningen. 
  • Geef ouderen zoveel mogelijk regie. Geef bijvoorbeeld tips over activiteiten om mentaal en fysiek actief en fit te blijven, waar zij zelf mee aan de slag kunnen.

Meer informatie

Meer suggesties over omgaan met ouderen met oorlogservaringen zijn te vinden in de handreiking Ouder worden met de oorlog

Is er behoefte aan verder contact? Dan zijn de volgende organisaties te bereiken voor zowel oorlogsgetroffenen en hun naasten, als voor (zorg)professionals:

Samenstelling en bronvermelding

Deze informatie is opgesteld in samenwerking met ARQ Kenniscentrum Oorlog, Vervolging en Geweld, ARQ Centrum’45 en Stichting Pelita.
Deze informatie is gebaseerd op IASC MHPSS Reference Group, “Briefing note on addressing mental health and psychosocial aspects of COVID-19 Outbreak- Version 1.0”. February 2020.

Herdenken in coronatijd

Herdenkingsdagen, zoals de Nationale Dodenherdenking op 4 mei, de Nationale Herdenking 15 augustus 1945 en de Nationale Holocaust Herdenking op 27 januari, zijn voor veel ouderen ingrijpend en belangrijk. Naast het feit dat herdenken verdriet kan oproepen, voelen ouderen zich tijdens een herdenking ook vaak verbonden met, en gesteund door hun familie, lotgenoten of de samenleving als geheel.

Herdenken in isolatie

Vanwege de coronamaatregelen veranderen herdenkingen van vorm. Omdat bijeenkomsten niet (of vanaf 1 juni op veel kleinere schaal) door kunnen gaan, is gezamenlijk herdenken op dezelfde locatie zoals mensen dat gewend zijn, niet mogelijk. Dit was op 4 mei 2020 nadrukkelijk zichtbaar op een lege Dam. De coronamaatregelen zullen dit jaar ook veel invloed hebben op de Nationale Herdenking 15 augustus 1945. Voor ouderen kan het moeilijk zijn dat het tijdens deze crisis niet mogelijk is om een monument of graf te bezoeken om te herdenken.  

Als gevolg van de beperkende coronamaatregelen is er meer aandacht voor herdenken en de Tweede Wereldoorlog op televisie en radio, in de vorm van bijvoorbeeld documentaires, films en interviews. Deze veelvuldige blootstelling aan de oorlog kan stressvol zijn voor ouderen, die juist in deze tijd van isolatie thuis vaak de televisie aan hebben staan. 

Hoe kun je hier in contact met ouderen mee omgaan?

  • Bedenk samen een alternatief ritueel voor herdenken thuis. Zoals het aansteken van een kaars, of het maken van een herdenkingskransje.
  • Ga in gesprek over wat zij ervaren in de periode van de herdenking. Doet de huidige situatie hen denken aan de oorlog? Zo ja, waarom? En zo nee, waarom niet? Een dergelijk gesprek geeft verbinding en plaatst de huidige situatie misschien ook in perspectief. Het kan troostend zijn voor ouderen en tegelijk leerzaam voor de ander. 
  • Deel ook wat herdenken met jezelf doet. Hoe zet het jou aan het denken? En welke emoties komen er bij jou naar boven? 
  • Het gesprek kan bij de ander en jezelf veel losmaken. Let op je eigen grenzen en respecteer het als je merkt dat een oudere er niet over wil praten. Niet iedereen heeft dat nodig. Let hier goed op, want juist mensen met traumatische ervaringen hebben moeite met het bewaken van hun eigen grenzen.

Meer informatie over ouderen met oorlogservaringen en herdenken in tijden van corona, vind je in de folder ‘Ouder worden met de oorlog. Adviezen voor communicatie met ouderen in coronacrisis’.  

Samenstelling

Deze informatie is opgesteld in samenwerking met ARQ Kenniscentrum Oorlog, Vervolging en Geweld, ARQ Centrum’45 en Stichting Pelita.