Bij overlijden in tijden van het coronavirus, zijn afscheid en nabijheid voor jou als nabestaande beperkt. Onder gewone omstandigheden kan het leed voor de stervende én voor jou enigszins verlicht worden door een goed afscheid, elkaar troost bieden, laatste woorden uitspreken – en bij de uitvaart en daarna, door in elkaars nabijheid te zijn. Veel gangbare gebruiken en rituelen rondom het afscheid en de uitvaart zijn nu helaas niet mogelijk. Op deze pagina vind je meer informatie en suggesties over wat misschien wél mogelijk is, en waar je troost in kunt vinden.

Over rouw

De crisis rond het coronavirus en de maatregelen hebben iedereen geraakt. Als je net iemand verloren hebt, maakt deze crisis het verwerken daarvan extra zwaar. Men mag door de maatregelen minder contact hebben waardoor overlijden en rouwen meer plaatsvinden in eenzaamheid. Dat geldt in het bijzonder voor mensen die overlijden op een intensive-careafdeling. Bezoek is vaak beperkt mogelijk, soms ook niet rond het overlijden. Ook bij de uitvaart en daarna zijn er beperkingen aan het contact. Dat kan pijnlijk zijn en extra verdriet, boosheid of frustratie bij je oproepen. Daarnaast heb je misschien andere zorgen vanwege de crisis die het verlies nog groter maken. 

Er is niet één ‘goede manier’ om te rouwen, of een stappenplan voor verwerking. Voorbeelden van wat je zou kunnen ervaren in deze periode zijn een verlangen naar uw geliefde, emotionele pijn zoals verdriet, boosheid of schuldgevoel. Je hebt misschien moeite om de draad op te pakken en vindt het leven leeg of betekenisloos. Misschien ervaar je verlies van interesse en plezier, slapeloosheid of afgenomen eetlust. Meestal raakt het verlies na verloop van tijd meer verweven en opgenomen in het dagelijkse leven, ook al wordt het nooit meer als daarvoor. Bij een klein deel van de nabestaanden blijven intense rouwreacties langdurig bestaan en gaan gepaard met beperkingen in het dagelijkse functioneren. Dan is het goed om te overleggen met de huisarts.

Uitvaart en rituelen

Suggesties om samen het verlies te verlichten

Het is vaak gebruikelijk om na een overlijden met velen bij elkaar te zijn. Dat is nu niet goed mogelijk. Bij de afscheidsdienst mogen momenteel maximaal 30 gasten aanwezig zijn en na afloop mag er ook niets via de catering worden aangeboden. De uitvaartbegeleider stemt de wensen rond de uitvaart niet meer af in een persoonlijk gesprek, maar per telefoon, beeldbellen en e-mail. Dat maakt de uitvaartbegeleiding onpersoonlijker dan normaal. Het kan daarom waardevol zijn om te zoeken naar manieren om verbinding te maken tussen degenen die wel fysiek bij je aanwezig kunnen zijn, en de familieleden, buren of vrienden die dit niet kunnen. Dit kan betekenisvol zijn, zowel rondom en bij de uitvaart als over de gehele rouwperiode.
Rituelen helpen om emoties te uiten en een gevoel van controle te ervaren. Ze markeren een overgang en helpen zo om met het verlies om te gaan en het te accepteren. Je kunt gebruik maken van een ritueelbegeleider. Zo iemand kan juist ook in deze situatie helpen het afscheidsritueel vorm te geven. Hieronder zijn ideeën beschreven die je mogelijk helpen om de uitvaart en de rouwperiode meer invulling te geven. Bij veel van deze ideeën kan de uitvaartbegeleider je ondersteunen.

Rituelen rondom de uitvaart

Iets meesturen met de rouwkaart

Bij het versturen van de rouwkaart kan je iets meesturen, bijvoorbeeld een theelichtje. Vraag alle ontvangers op hetzelfde moment hun lichtje te branden. Laat betrokkenen een foto delen van het lichtje en de rouwkaart via de online herdenkingspagina, e-mail of whatsapp. Of stuur met de rouwkaart een leeg vel mee met de uitnodiging iets erop te schrijven, tekenen of plakken, en dit terug te sturen. Je kunt hier bijvoorbeeld een boekje van maken, dat op een later moment getoond kan worden aan iedereen.

Online condoleance

Ook kan er een online condoleance worden geopend. Of je kunt een online herdenkingspagina creëren, waar genodigden bijvoorbeeld foto's, verhalen en filmpjes met elkaar kunnen delen. Als je zorgt dat iedereen hierbij kan, biedt dit voor iedereen troost om met elkaar de overledene te herinneren. Vermeld de herdenkingspagina ook op de rouwkaart.

Omdat het aantal genodigden voor een uitvaart beperkt is

Als laatste groet kan een autostoet de nabestaanden volgen of langs het kerkhof rijden (maar daar niet uitstappen). Je kunt een bloem neerleggen op elke stoel van gasten bij de uitvaart die er nu niet bij kunnen zijn.

Tijdens de uitvaart

Om toch het idee te hebben dat er met veel mensen afscheid genomen wordt, kan de uitvaart gefilmd en online gestreamd worden. Nabestaanden op afstand die niet aanwezig zijn, of niet mogen reizen, kunnen op deze manier online de familie toespreken. Technische mogelijkheden zijn er voldoende om in deze moeilijke tijden het afscheid waardig te maken. De opname kan je bewaren en op een later moment bij een herdenking gezamenlijk terugkijken.
Ook handen schudden om te condoleren is nu niet toegestaan. Medeleven kan wel op een andere manier worden geuit, zoals de hand op de eigen borst te leggen of door de handen gevouwen voor de eigen borst te houden en naar de ander te buigen.

Gezamenlijke rituelen na de uitvaart

Hoewel je niet fysiek samen kunt komen met andere nabestaanden, zijn er ook mogelijkheden om samen rituelen uit te uitvoeren. Ook dit kan heel waardevol zijn, om steun en verbondenheid te ervaren, gedachtes en emoties te uiten en betekenis te geven aan uw verlies. Probeer bij deze gezamenlijke rituelen zoveel mogelijk beeldbellen te gebruiken. Hiermee deel je niet alleen via woorden uw emoties, maar zijn deze ook zichtbaar voor de ander. 

  • Voer met elkaar hetzelfde ritueel uit en deel foto’s of video’s hiervan. Je kunt bijvoorbeeld allemaal op hetzelfde moment een lied aanzetten of een kaars branden.
  • Deel verhalen en herinneringen van je geliefde met elkaar. Je kunt dit doen door beeldbellen of je kunt een boekje maken.

Je kunt er over nadenken om samen plannen te maken voor een bijeenkomst op een later moment, wanneer je elkaar wel weer mag vasthouden. Koppel hier nu nog geen datum aan, om teleurstelling te voorkomen als het niet door kan gaan op die dag. Door het samen nadenken over hoe deze bijeenkomst eruit zou zien en wie daarbij zouden kunnen zijn, zet je de verliesverwerking al in gang. Het is fijn om naar iets gezamenlijks uit te kunnen kijken, het geeft iedereen een doel om naartoe te werken.

Persoonlijke rituelen na de uitvaart

Juist in de maanden na de uitvaart kan je de meest intense emoties van rouw ervaren. In deze maanden, waarin sociale steun van anderen vaak minder wordt, kunnen rituelen helpend zijn. Er zijn veel rituelen die u alleen kunt doen: 

  • een kaars aansteken
  • een hoekje creëren met herinneringen aan uw geliefde
  • iets schrijven of tekenen om gevoelens te uiten
  • iets dragen wat u aan uw geliefde herinnert 
  • luisteren naar muziek van uw geliefde

Wanneer het allemaal te veel wordt

Rouwen is niet gemakkelijk, zeker niet in deze vreemde tijd waar de normale behoeften aan (fysiek) contact maar beperkt mogelijk is. Gelukkig komt het overgrote deel van de mensen zelf en met steun van hun omgeving goed door het rouwproces heen. Maar soms is extra hulp nodig. Als de klachten zoals verdriet, verlies van interesse en plezier, of slapeloosheid, blijven aanhouden of niet minder worden na een maand, kan je het best (telefonisch) contact opnemen met de huisarts. Vertel de huisarts niet alleen over een specifieke klacht maar geef aandacht aan het overlijden van je dierbare en de pijn die je daardoor ervaart. Wanneer je veel moeite hebt met het rouwproces en het gevoel hebt dat je er zelf niet uitkomt, kan rouwbegeleiding of therapie helpen.

Lees meer en vind hulp bij

  • De anonieme zelftest MIRROR is te gebruiken voor mensen die ingrijpende gebeurtenissen zijn overkomen en klachten ervaren. Je krijgt na het invullen van de test advies over wat je kunt doen zodat de klachten verminderen of verdwijnen. Je kunt de test ook invullen voor iemand anders
  • Slachtofferwijzer.nl over Afscheid en rouw in tijden van corona. 
  • De stichting Landelijk Steunpunt Verlies biedt een luisterend oor bij individuele begeleiding en virtuele nabestaandengroepen in Corona tijd.
  • Lees meer over rouw op de website van Thuisarts.

Deze informatie is opgesteld in samenwerking met ARQ Kenniscentrum Traumatische Rouw en ARQ Kenniscentrum Oorlog, Vervolging en Geweld

Nabestaanden helpen

Als partner, vriend(in), familielid, buur of collega kun je veel betekenen voor bekenden in je omgeving die iemand hebben verloren. Dat geldt zeker nu het aantal contacten van iedereen beperkt is. Wanneer iemand overlijdt in tijden van het coronavirus, zijn de mogelijkheden voor het afscheid en nabijheid voor nabestaanden beperkt. Veel gangbare gebruiken en rituelen rondom het afscheid en de uitvaart zijn nu niet mogelijk. Het maakt de verwerking van het verlies van een dierbare extra lastig en verdrietig. Jouw hulp zal niet alle problemen oplossen, maar een kleine blijk van steun kan een groot verschil maken voor nabestaanden. Hierover vind je op deze pagina informatie en tips.

Het helpt al door er ‘gewoon te zijn’

Vraag de ander wat je voor hem of haar kunt betekenen. Geef aan wat je wel en niet kunt doen, zo voorkom je later misverstanden.

  • Neem zelf contact op, toon belangstelling en geef serieuze aandacht, niet alleen vlak na het overlijden maar ook in de periode daarna. 
  • Geef de ander de ruimte om uit zichzelf zijn of haar verhaal te vertellen. Laat merken dat je graag wilt dat ze vertellen over hun dierbare en dat je open staat voor hun verdriet. Je kunt aanbieden samen eens een kopje koffie te drinken of een wandeling te maken.
  • Laat merken dat je het begrijpt wanneer de ander van slag is. Misschien heeft hij of zij meer tijd voor zichzelf nodig, of kan zich niet goed op gesprekken concentreren. Geef dan bijvoorbeeld aan dat het nu niet moet, maar dat je ook later met elkaar kunt afspreken.
  • Toon begrip door eerlijk te zijn in je reacties.
  • Wanneer je vermoedt dat de ander blijft piekeren zonder erover te praten, kun je zelf op een rustig moment het verlies ter sprake brengen. 
  • Wanneer je bent uitgenodigd voor de uitvaart of herdenking, zorg er dan voor dat je aanwezig bent. Er mag nu slechts een beperkt aantal mensen aanwezig zijn bij de uitvaart, daar hebben nabestaanden meestal lang over nagedacht. 
  • Laat merken dat je aan de nabestaande denkt door bijvoorbeeld bloemen of een kaartje te sturen, niet alleen vlak na het overlijden maar ook in de periode daarna. 
  • Bied praktische hulp aan. Doe boodschappen voor de ander of kook thuis een maaltijd die je langs brengt.
  • Help bij het zoeken naar afleiding

Wat kan ik beter niet doen?

  • Vermijd de nabestaande niet. De ander kan vaak goed aangeven wanneer jouw aanwezigheid wel of niet op prijs wordt gesteld. Of vraag aan de nabestaande om dat aan te geven.
  • Wees niet bang voor emoties. Het is normaal dat mensen huilen of anderzijds emotioneel reageren wanneer ze verdriet hebben. Wees ook niet bang om zelf je emoties te tonen, maar waak ervoor dat de nabestaande jou niet troost.
  • Wacht niet af tot mensen vragen om hulp, maar bied je hulp vrijwillig aan. Maak concrete afspraken, zorg er hierbij wel voor dat je je niet opdringt. Op iets goedbedoelds als: “laat het maar weten als ik iets kan doen”, gaan mensen vaak niet concreet in.
  • Vermijd sensatie en flauwe grappen.
  • Bagatelliseer niet, het leed verzacht niet door te zeggen dat anderen er nog slechter aan toe zijn.
  • Geef geen ongevraagde adviezen.
  • Neem een gesprek niet over door ongevraagd over je eigen ervaring te vertellen of te zeggen dat je weet wat de nabestaande doormaakt. Dat weet je hoogstwaarschijnlijk niet, ook al heb je een vergelijkbare situatie doorgemaakt. Iedereen beleeft rouw en verlies op zijn eigen manier.