Rapportage van de waterkwaliteit van het basismeetnet in meetjaar 2016
Publicatiedatum: maart 2018

Gemiddelde waterkwaliteit in 2016

Meetperiode

Voor het meetjaar 2016 is de waterkwaliteit onderzocht in de periode oktober 2015 tot en met januari 2017. Dit is gerelateerd aan de landbouwpraktijk van 2015. In de Kleiregio, Veenregio en het programma Zand-Winter vond de bemonstering plaats in het winterhalfjaar van oktober 2015 tot april 2016. In de programma’s Zand-Zomer en Zomersloten is bemonsterd in de maanden april 2016 tot en met september 2016. De Lössregio werd bemonsterd in de maanden september tot en met december 2016.

Bemonsterde bedrijven

In meetjaar 2016 zijn op 404 bedrijven waterkwaliteitsgegevens verzameld voor het LMMLandelijk Meetnet effecten Mestbeleid waarover gerapporteerd wordt in deze Basismeetnetrapportage. Dat zijn 8 bedrijven meer dan in 2015.

Databehandeling

De waterkwaliteitsgegevens van meetjaar 2016 zijn volgens bepaalde criteria geaggregeerd naar bedrijfstypegemiddelden en gemiddelden per grondsoortregio. Deze gemiddelden zijn voor nitraat in uitspoelend water getoetst aan de EUEuropean Union -norm van 50 mg nitraat per liter. 

 

Gemiddelde waterkwaliteit per grondsoortregio

Gemiddelde concentratie aan nutriënten en aantal bemonsterde bedrijven per grondsoortregio.
  Kleiregio Lössregio Veenregio Zandregio
Uitspoelend water      
Nitraat mg/lmilligram per liter 19 54 6,3 46
Fosfor mg P/l 0,24 0,15 0,31 0,14
% norm* voor Nitraat 93 62 98 67
Aantal bedrijven 94 50 56 204
Slootwater      
Stikstof mg N/l winter 4,4 - 4,5 8
Stikstof mg N/l zomer 2,5 - 3 4,9
Fosfor mg P/l winter** 0,24 - 0,2 0,12
Fosfor mg P/l zomer** 0,7 - 0,31 0,21
Aantal bedrijven in de winter/zomer 93/91 -/- 55/55 55/54

* Percentage bedrijven waar de gemiddelde concentratie voldoet aan de EU -norm voor nitraat
**Als opgelost P-totaal

Niet bij ieder bedrijf komen sloten voor. Sommige sloten staan droog in de zomer, hierdoor ligt het aantal bemonsterde bedrijven in de winter hoger dan in de zomer. In de Lössregio komen weinig sloten op landbouwbedrijven voor.

De stikstof in (kunst-)mest kent verschillende verbindingen, één daarvan is het mobiele nitraat. Dit verspreidt zich via de transportroutes van water. 

Mate waarin de kwaliteit van het uitspoelingswater aan de EU-norm voldoet

Percentage bedrijven per grondsoortregio, waarvan de gemiddelde waterkwaliteit in het uitspoelingswater voldoet aan de EU-norm van 50mg NO3/l.

Van de bedrijven in de Veenregio en de Kleiregio voldoet het hoogste percentage aan de EU-norm van 50 mg nitraat per liter. In de Zandregio voldoet de nitraatconcentratie in het uitspoelend water in 2016 op 67% van de bedrijven aan de EU-norm. In het voorgaande jaar 2015 voldeed 54% aan deze norm. Ook in de Lössregio neemt het aandeel bedrijven dat aan de EU-norm voldoet, steeds verder toe. In meetjaar 2015 was dat 52% en in 2016 was dat 62%.

Externe factoren

Het najaar van 2015 was landelijk gezien zacht en droog, maar in december kende het zuiden en zuidoosten vrij veel neerslag én zonneschijn. Januari en februari van 2016 waren zachter dan normaal. Maart en april waren juist weer kouder dan gemiddeld. Door de zachte winter waren in april de meeste drainrondes compleet en de reguliere winterbemonsteringen (Zand Winter, Veen en Klei) afgerond. Op een tweetal bedrijven is de gecombineerde drain- en slootwaterbemonstering vervallen en vervangen door een slootwaterbemonstering. In de zomer voerden we de slootbemonsteringen zonder problemen uit. In het zuidoosten viel in juni een recordhoeveelheid neerslag. De zomerbemonsteringen van het grondwater in de Zandregio werden eind september afgerond. Het najaar was warm en droog waarbij er wel regionale verschillen waren: droger in het noorden en natter in het westen van het land. De bemonstering van het Lössprogramma ging door neerslag in november later van start en werd begin februari afgerond. Gemiddeld genomen gold 2016 als warm, zeer zonnig, vooral langs de kust, en met minder neerslag dan normaal. (bron o.a. JOW2016, KNMIKoninklijk Meteorologisch Instituut)

Waterkwaliteit 2016 per grondsoort

Kleiregio

Overzichtstabel met de resultaten van het LMMLandelijk Meetnet effecten Mestbeleid voor waterkwaliteit in de Kleiregio in 2016.

Overzichtstabel Kleiregio 2016
  Melkvee Akkerbouw Overige
Uitspoelend water    
Nitraat mg/lmilligram per liter 14 32 11
Fosfor mg P/l 0,3 0,13 0,23
Aantal bedrijven 51 30 13
Slootwater (zomer)    
Stikstof mg N/l 2,6 2,8 1,8
Fosfor mg P/l 0,86 0,56 0,37
Aantal bedrijven 49 29 13
Slootwater (winter)    
Stikstof mg N/l 3,8 6 2,7
Fosfor mg P/l 0,33 0,11 0,15
Aantal bedrijven 50 39 13

Lössregio

Overzichtstabel met de resultaten uit het LMMLandelijk Meetnet effecten Mestbeleid van de waterkwaliteit in de Lössregio in 2016.

Overzichtstabel Lössregio 2016*
  Melkvee Akkerbouw Overig
Uitspoelend water    
Nitraat mg/lmilligram per liter 38 78 geen data
Fosfor mg/l 0,16 0,13 geen data
Aantal bedrijven 22 19 9

 *slootbemonstering vindt niet plaats in de Lössregio. 
geen data: onvoldoende bedrijven (<10) om gemiddelde te kunnen tonen.

Veenregio

Overzichtstabel met de resultaten uit het LMMLandelijk Meetnet effecten Mestbeleid van de waterkwaliteit in de Veenregio in 2016.

Overzichtstabel Veenregio 2016
  Melkvee
Uitspoelend water
Nitraat mg/lmilligram per liter 6,3
Fosfor mg P/l 0,31
Aantal bedrijven 56
Slootwater (zomer)
Stikstof mg N/l 3
Fosfor mg P/l 0,31
Aantal bedrijven 55
Slootwater (winter)
Stikstof mg N/l 4,5
Fosfor mg P/l 0,2
Aantal bedrijven  55

 

Zandregio

Overzichtstabel met de resultaten uit het LMMLandelijk Meetnet effecten Mestbeleid van de waterkwaliteit in de Zandregio in 2016.

Overzichtstabel Zandregio 2016
  Melkvee Akkerbouw Hokdier Overige
Uitspoelend water      
Nitraat mg/lmilligram per liter 35 75 52 61
Fosfor mg P/l 0,13 0,11 0,27 0,23
Aantal bedrijven 138 42 13 11
Slootwater (zomer)      
Stikstof mg N/l 4,1 5,6 - -
Fosfor mg P/l 0,21 0,16 - -
Aantal bedrijven 28 19 - -
Slootwater (winter)      
Stikstof mg N/l 6,5 10 - -
Fosfor mg P/l 0,15 0,08 - -
Aantal bedrijven 28 19 - -

 Voor bedrijfscategorie “Hokdier” en “Overige” zijn geen of onvoldoende bedrijven met sloten (<10). 

Waterkwaliteit in uitspoelend water of slootwater per bedrijfstype en grondsoort in 2016

Nitraat in uitspoelend water

Nitraat in uitspoelend water in 2016 in het Basismeetnet van het LMMLandelijk Meetnet effecten Mestbeleid.

 Spreiding van bedrijfsgemiddelde nitraatconcentraties in het uitspoelend water, per regio, zonder onderscheid naar bedrijfstype in 2016.

De spreiding in de bedrijfsgemiddelde nitraatconcentratie van het uitspoelend water is het grootst in de Löss- en Zandregio. De gemiddelde nitraatconcentratie in het uitspoelingswater in de Zandregio komt met 46 mg/lmilligram per liter in 2016 onder de EUEuropean Union  -norm van 50 mg/l uit. In de Lössregio is de gemiddelde nitraatconcentratie met 54 mg/l nog net boven dezelfde norm. De Kleiregio en de Veenregio blijven in 2016 ruim onder de EU-norm.

Nitraatconcentratie (mg /l) in uitspoelingswater in meetjaar 2016: gemiddelde, mediaan, en percentage bedrijven waar gemiddelde nitraatconcentratie voldoet (≤) aan de EU-norm van 50 mg nitraat /l.

Grondsoortregio

Bedrijfstype gemiddeld (mg/l) mediaan (mg/l) % bedrijven ≤ norm

Klei

Akkerbouw 32 30 83
  Melkvee 14 8,2 98
  Overig 11 6,1 92
  Gewogen gemiddelde 19 13 93
Löss Akkerbouw 78 55 47
  Melkvee 38 34 77
  Overig * geen data geen data geen data
  Gewogen gemiddelde 54 40 62
Veen Melkvee 6,3 0,52 98
Zand Akkerbouw 75 58 38
  Hokdier 52 41 54
  Melkvee 35 28 79
  Overig 61 55 45
  Gewogen gemiddelde 46 39 67

 * Voor dit bedrijfstype zijn onvoldoende bedrijven (<10) bemonsterd om een gemiddelde te kunnen geven. Deze bedrijven worden wel meegenomen in het gewogen gemiddelde.

Op 62% van de bedrijven in de Lössregio is de gemiddelde nitraatconcentratie onder de EU-norm van 50 mg/l. In de Zandregio is het aandeel bedrijven waar de waterkwaliteit aan deze norm voldoet, 67%. Dit ligt in de lijn van voorgaande jaren. In de Kleiregio is het aandeel bedrijven dat aan de EU-norm voldoet weer toegenomen naar 93% na de daling van het vorige jaar. Ook in de Veenregio steeg het aandeel na de aanvankelijke daling van vorig jaar weer naar 98%.

De gemiddelde nitraatconcentratie in de Veenregio is weliswaar lager dan in de Kleiregio, maar de totale hoeveelheid stikstof in het uitspoelingswater is vergelijkbaar met die van de Kleiregio (gegevens totaal stikstof zijn niet vermeld, ga hiervoor naar de Selectietool). In de Veenregio is een groot deel van de stikstof aanwezig als ammonium en/of organisch gebonden stikstof .

Kleiregio

Spreiding van bedrijfsgemiddelde nitraatconcentraties in het uitspoelend water, per bedrijfstype in de Kleiregio in 2016.

Lössregio

 Spreiding van bedrijfsgemiddelde nitraatconcentraties in het uitspoelend water in de Lössregio, per bedrijfstype in 2016. Voor bedrijfstype ‘Overig’ zijn onvoldoende (<10) bedrijven om de data te tonen.

Veenregio

Spreiding van bedrijfsgemiddelde nitraatconcentratie in het uitspoelend water in de Veenregio in 2016. In de Veenregio bevinden zich in het Basismeetnet alleen melkveebedrijven.

Zandregio

Spreiding van bedrijfsgemiddelde nitraatconcentraties in het uitspoelend water, per bedrijfstype in de Zandregio in 2016.

Fosfor in uitspoelend water

Fosfor in uitspoelend water in 2016 in het Basismeetnet van het LMMLandelijk Meetnet effecten Mestbeleid.

Opgelost fosforconcentratie (mg P/l) in uitspoelingswater in meetjaar 2016: gemiddelde, mediaan en percentage bedrijven waarvan de gemiddelde concentratie voldoet aan de gehanteerde streefwaarde uit de 4e Nota Waterhuishouding (in de Klei- en Veenregio 3,0 mg P/l; in de Zand- en Lössregio 0,4 mg P/l

Grondsoortregio

Bedrijfstype Gemiddelde (mg/lmilligram per liter ) Mediaan (mg/l) % bedrijven ≤ streefwaarde
Klei Akkerbouw 0,13 0,06 100
  Melkvee 0,3 0,22 100
  Overig 0,23 0,15 100
  Gewogen gemiddelde 0,24 0,13 100
Löss Akkerbouw 0,13 0,14 100
  Melkvee 0,16 0,15 100
  Overig* geen data geen data geen data
  Gewogen gemiddelde 0,15 0,14 100
Veen Melkvee 0,31 0,24 100
Zand Akkerbouw 0,11 <dt 93
  Hokdier 0,27 0,06 77
  Melkvee 0,13 <dt 91
  Overig 0,23 <dt 91
  Gewogen gemiddelde 0,14 <dt 93

< dt = lager dan de detectiegrens (0,06 mg P/l)
* Onvoldoende bedrijven (<10) gemeten om data weer te geven

 Spreiding van bedrijfsgemiddelde opgelost fosforconcentraties in het uitspoelend water, per regio, zonder onderscheid voor bedrijfstype.

De Zandregio heeft de laagste concentraties aan opgelost fosfor. In deze regio zijn in het grootste deel (ca. 66%) van de analyseresultaten de opgelost fosforconcentraties lager dan de detectielimiet (0,06 mg P/l). In de berekening voor het gemiddelde wordt voor deze gevallen de waarde ’nul’ gebruikt. De resulterende bedrijfsgemiddelde waarden worden daarmee iets onderschat. Zie ook de berekeningscriteria 2016.
Voor de Zand- en Lössregio geldt de streefwaarde van 0,4 mg P/l in het grondwater (4e Nota Waterhuishouding). In de Löss- en ook de Zandregio voldoet het merendeel van de bedrijven aan deze waarde. Voor de Klei- en Veenregio is de streefwaarde 3,0 mg P/l. Alle bedrijfsgemiddelden voldoen hieraan.

Kleiregio

Spreiding van bedrijfsgemiddelde opgelost fosforconcentraties in het uitspoelend water per bedrijfstype in de Kleiregio in 2016.  

In de Kleiregio zijn de concentraties gemiddeld het laagst bij het bedrijfstype ‘Akkerbouw’. Alle bedrijven in de drie vertegenwoordigde bedrijfstypen voldoen aan de streefwaarde van 3,0 mg P/l. De verschillen in gehalten tussen deze bedrijfstypen worden waarschijnlijk voor een groot gedeelte bepaald door verschillen in bodemgesteldheid, bodemgebruik en ontwatering. Zie  RIVM rapport ' Het programma in de Kleiregio 1996-2008' voor verdere achtergrondinformatie hierover.

Lössregio

Op een aantal van de bedrijven in de Lössregio ligt de opgelost fosforconcentratie in het bodemvocht onder de detectiegrens van 0,06 mg P/l. Voor deze waarden wordt een nul gebruikt bij de berekening van gemiddelden.

Spreiding van de bedrijfsgemiddelde opgelost fosforconcentratie in het uitspoelend water in de Lössregio in 2016. Voor bedrijfstype ‘Overig’ zijn minder dan 10 bedrijven bemonsterd.

In de Lössregio liggen de concentraties opgelost fosfor in het uitspoelend water tot dit jaar zelden boven de detectielimiet. Onderzoek naar een verklaring van deze toename biedt nog geen uitsluitsel. In 2016 zijn te weinig bedrijven van type ‘Overig’ bemonsterd om een waarde te kunnen tonen. Op alle bedrijven in de Lössregio is de concentratie opgelost fosfor onder de streefwaarde.

Veenregio

Spreiding van de bedrijfsgemiddelde opgelost fosforconcentratie in het uitspoelend water voor melkvee, het enige bemonsterde bedrijfstype in de Veenregio in 2016.

 Alle deelnemende bedrijven in de Veenregio voldoen aan de gehanteerde streefwaarde van 3,0 mg P/l (4e Nota Waterhuishouding).

Zandregio

 Spreiding van bedrijfsgemiddelde opgelost fosforconcentraties in het uitspoelend water per bedrijfstype in de Zandregio in 2016.

In de Zandregio vinden we de laagste concentraties bij het bedrijfstype ‘Akkerbouw’, maar de gemiddelde fosforconcentratie op de bedrijfstypen ‘Melkvee’ en ‘Overig’ zijn nauwelijks hoger. In de groep ‘Hokdieren’ komen wel incidenteel hogere meetwaarden voor. Over het geheel genomen voldoet meer dan 90% van de bedrijven aan de streefwaarde van 0,4 mg P/l (4e Nota Waterhuishouding). Bij tweederde van de bedrijven ligt daarnaast de gemiddelde concentratie opgelost fosfor onder de detectiegrens. Dit veroorzaakt de gemiddelden (rode punten) die buiten de box liggen.

Stikstof in slootwater

Stikstof in het slootwater in 2016 in het Basismeetnet van het LMMLandelijk Meetnet effecten Mestbeleid.

Opgelost stikstofconcentraties (mg N/l) in slootwater in meetjaar 2016: gemiddelde en mediaanwaarde.

Regio & bedrijfstype

Winterseizoen Zomerseizoen
  Gemiddelde Mediaan Gemiddelde Mediaan
Klei        
Akkerbouw 6 5,8 2,8 1,9
Melkvee 3,8 2,9 2,6 1,9
Overig 2,7 2 1,8 1,4
Gewogen gemiddelde 4,4 3,1 2,5 1,8
Veen        
Melkvee 4,5 4,1 3 2,7
Zand        
Akkerbouw 10 9,5 5,6 4,8
Melkvee 6,5 5,7 4,1 3
Hokdier* - - - -
Overig* - - - -
Gewogen gemiddelde 8 6,7 4,9 3,6

 *In 2016 waren er te weinig bedrijven (<10) om de data voor dit bedrijfstype weer te geven. Als er wel bedrijven zijn, dan worden deze wel meegenomen in het gewogen gemiddelde.

De stikstofconcentratie in het slootwater is in de winter is gemiddeld hoger dan in de zomer. De Zandregio heeft de hoogste gemiddelde stikstofconcentratie. Op de bedrijven in de Lössregio komen nauwelijks sloten voor. Van de bemonsterde bedrijfstypes heeft Akkerbouw de hoogste stikstofconcentratie. 

Spreiding van bedrijfsgemiddelde opgelost stikstofconcentraties in het slootwater per regio in 2016, zonder onderscheid voor bedrijfstype in winter- en zomerseizoen. 

Kleiregio

Spreiding van bedrijfsgemiddelde opgeloste stikstofconcentraties in het slootwater van de Kleiregio in 2016, winter- en zomerseizoen.

Veenregio 

Spreiding van bedrijfsgemiddelde opgeloste stikstofconcentraties in het slootwater van de Veenregio in 2016, winter- en zomerseizoen.

Zandregio 

Spreiding van bedrijfsgemiddelde opgeloste stikstofconcentraties in het slootwater van de Zandregio in 2016, winter- en zomerseizoen. 

Fosfor in slootwater

Fosfor in het slootwater in 2016 in het Basismeetnet van het LMMLandelijk Meetnet effecten Mestbeleid.

Gemiddelde en mediane opgelost fosforconcentratie (mg P/l) in het slootwater in meetjaar 2016.

Regio & bedrijfstype

Winterseizoen Zomerseizoen
  Gemiddelde Mediaan Gemiddelde Mediaan
Klei        
Akkerbouw 0,11 <dt 0,56 0,33
Melkvee 0,33 0,16 0,86 0,73
Overig 0,15 0,12 0,37 0,08
Gewogen gemiddelde 0,24 0,13 0,7 0,34
Veen        
Melkvee 0,2 0,11 0,31 0,18
Zand        
Akkerbouw 0,08 <dt 0,16 0,06
Melkvee 0,15 0,08 0,21 0,1
Hokdier* - - - -
Overig* - - - -
Gewogen gemiddelde 0,12 0,06 0,21 0,09

 *In 2016 waren er te weinig bedrijven (<10) om de data voor dit bedrijfstype weer te geven. Als er bedrijven zijn, dan worden deze wel meegenomen in het gewogen gemiddelde.
< dt = lager dan de detectiegrens (0,06 mg P/l)

In de zomer is de fosforconcentratie in het slootwater hoger dan in de winter, dit verschil tussen de seizoenen is vooral in de Kleiregio groot. Het fosfaat dat 's winters aan ijzer is gebonden komt onder zuurstofarme condities vrij en verhoogt dan de fosfor concentratie in het slootwater.

Spreiding van bedrijfsgemiddelde opgelost fosforconcentraties in het slootwater per regio in 2016, zonder onderscheid voor het bedrijfstype in winter- en zomerseizoen.

Kleiregio

Spreiding van bedrijfsgemiddelde opgelost fosforconcentraties in het slootwater, per bedrijfstype in de Kleiregio.

Veenregio

Spreiding van bedrijfsgemiddelde opgelost fosforconcentraties in het slootwater, voor het enige bedrijfstype in de Veenregio.

Zandregio 

 Spreiding van bedrijfsgemiddelde opgelost fosforconcentraties in het slootwater, per bedrijfstype in de Zandregio.