Meetperiode

Op deze pagina's rapporteren we de waterkwaliteit van 2017. De waterkwaliteit in dit jaar is gerelateerd aan de landbouwpraktijk inclusief de bemesting in 2016. De watermonsters zijn genomen in de periode oktober 2016 tot en met februari 2018. In het bemonsteringsschema staat de planning van de bemonstering per regio.  

In meetjaar 2017 zijn op 399 bedrijven waterkwaliteitsgegevens verzameld voor het LMMLandelijk Meetnet effecten Mestbeleid waarover gerapporteerd wordt in deze Basismeetnetrapportage. Dat zijn 5 bedrijven minder dan in 2016.

Externe factoren van invloed op uitvoering bemonstering

2017 eindigde in de top-10 van warmste jaren sinds het begin van de KNMIKoninklijk Meteorologisch Instituut-waarnemingen. Dit beeld past in de trend van een opwarmend klimaat. Het jaar 2017 als geheel was zeer zonnig, maar ook aan de natte kant. Opvallend droge en warme maanden waren mei en juni. Juli, september en december waren juist nat (Bron: KNMI, Weer- en klimaatdiensten, Adrie Huiskamp, 9 januari 2018).

Door de vrij zachte winter en het uitblijven van regen duurde het langer dan normaal om de drainbemonsteringen binnen te krijgen. Ter vervanging is ook een aantal keren slootwater verzameld. In april waren uiteindelijk de meeste drainrondes compleet en de reguliere winterbemonsteringen (Zand Winter, Veen en Klei) afgerond. In de zomer voerden we de slootbemonsteringen zonder problemen uit. In het zuidoosten viel in juni een recordhoeveelheid neerslag. De zomerbemonsteringen van het grondwater in de Zandregio werden eind september afgerond, de laatste bedrijven konden pas na de maisoogst bezocht worden. De bemonstering van het Lössprogramma liep door neerslag in november en december uit en werd begin februari afgerond.  Zie ook 'Neerslagcorrectie' op de pagina Achtergronden

Databehandeling

De waterkwaliteitsgegevens van meetjaar 2017 zijn volgens bepaalde criteria geaggregeerd naar bedrijfstypegemiddelden en gemiddelden per grondsoortregio. Deze gemiddelden zijn voor nitraat in uitspoelend water getoetst aan de EUEuropean Union -norm van 50 mg nitraat per liter.

 

Gemiddelde waterkwaliteit per grondsoortregio

Tabel 1. Gemiddelde concentratie aan nutriënten en aantal bemonsterde bedrijven per grondsoortregio in 2017.

  Kleiregio Lössregio Veenregio Zandregio
Uitspoelend water      
Nitraat mg/lmilligram per liter 23 63 5,9 43
Fosfor mg P/l 0,20 *** 0,38 0,13
% norm* voor Nitraat 91 49 100 71
Aantal bedrijven 94 49 55 201
Slootwater      
Stikstof mg N/l winter 5,2 - 4,2 9,1
Stikstof mg N/l zomer 2,9 - 2,2 3,5
Fosfor mg P/l winter** 0,19 - 0,14 0,10
Fosfor mg P/l zomer** 0,62 - 0,20 0,27
Aantal bedrijven in de winter/zomer 93/91 -/- 54/54 54/50

*       Percentage bedrijven waar de gemiddelde concentratie voldoet aan de EU-norm voor nitraat.
**    Als opgelost P-totaal.
*** Meetresultaten voor fosfor afgekeurd.

Niet bij ieder bedrijf komen sloten voor. Sommige sloten staan droog in de zomer. Hierdoor ligt het aantal bemonsterde bedrijven in de winter hoger dan in de zomer. In de Lössregio komen weinig sloten op landbouwbedrijven voor.

 

Mate waarin de kwaliteit van het uitspoelingswater aan de EU-norm voldoet

Staafdiagraam met aandeel bedrijven voldoend aan nitraatnorm 50 mg/l per regio in 2017

 

Figuur 1. Percentage bedrijven per grondsoortregio, waar de gemiddelde nitraatconcentratie in het uitspoelingswater voldoet aan de EU-norm van 50 mg/l.

In de Veenregio voldoen alle bedrijven aan de EU-norm van 50 mg nitraat per liter. In de Kleiregio is het aandeel ook hoog met 91%. In de Zandregio voldoet de nitraatconcentratie in het uitspoelend water in 2017 op 71% van de bedrijven aan de EU-norm. Daarmee is er een kleine toename van bedrijven die aan deze norm voldoen ten opzichte van 2016. In de Lössregio ten slotte is het aandeel bedrijven dat in meetjaar 2017 aan de EU-norm voldoet, afgenomen ten opzichte van vorig jaar. In 2017 is dat nu 49%, terwijl dat in 2016 62% was. In de Klei- en Veenregio zijn de aandelen vergelijkbaar met vorig meetjaar. Deze resultaten laten zien dat het nitraatgehalte in uitspoelingswater voor een groot deel bepaald wordt door de grondsoort en de daaraan gekoppelde waterhuishouding in een gebied. Dit bepaalt mede de mate waarin nitraat kan worden afgebroken (denitrificatie). Zie ook Factoren van invloed op waterkwaliteit.

Gemiddelde waterkwaliteit per grondsoortregio en bedrijfstype

Kleiregio

Tabel 2. Overzichtstabel met de resultaten van de waterkwaliteit in de Kleiregio in 2017.

  Melkvee Akkerbouw Overige
Uitspoelend water    
Nitraat mg/lmilligram per liter 17 34 13
Fosfor mg P/l 0,25 0,11 0,20
Aantal bedrijven 51 30 13
Slootwater (zomer)    
Stikstof mg N/l 3,1 3,1 1,6
Fosfor mg P/l 0,75 0,51 0,40
Aantal bedrijven 50 28 13
Slootwater (winter)    
Stikstof mg N/l 4,2 6,6 5,7
Fosfor mg P/l 0,29 0,08 0,09
Aantal bedrijven 50 30 13

Lössregio

Tabel 3. Overzichtstabel met de resultaten van de waterkwaliteit in de Lössregio in 2017*.

  Melkvee Akkerbouw Overig
Uitspoelend water    
Nitraat mg/lmilligram per liter 39 91 geen data
Fosfor mg P/l _** _** geen data
Aantal bedrijven 22 18 9

 *   Slootbemonstering vindt niet plaats in de Lössregio. 
** Meetresultaten voor fosfor afgekeurd.

Geen data: onvoldoende bedrijven (<10) om gemiddelde te kunnen tonen.
 

Veenregio

Tabel 4. Overzichtstabel met de resultaten van de waterkwaliteit in de Veenregio in 2017.

  Melkvee
Uitspoelend water
Nitraat mg/lmilligram per liter 5,9
Fosfor mg P/l 0,38
Aantal bedrijven 55
Slootwater (zomer)
Stikstof mg N/l 2,2
Fosfor mg P/l 0,20
Aantal bedrijven 54
Slootwater (winter)
Stikstof mg N/l 4,2
Fosfor mg P/l 0,14
Aantal bedrijven  54

 

Zandregio

Tabel 5. Overzichtstabel met de resultaten van de waterkwaliteit in de Zandregio in 2017.

  Melkvee Akkerbouw Hokdier* Overige*
Uitspoelend water      
Nitraat mg/lmilligram per liter 31 78 46 60
Fosfor mg P/l 0,14 0,07 0,19 0,18
Aantal bedrijven 133 41 12 15
Slootwater (zomer)      
Stikstof mg N/l 3,5 2,4 - -
Fosfor mg P/l 0,23 0,14 - -
Aantal bedrijven 28 15 - -
Slootwater (winter)      
Stikstof mg N/l 6,8 12 - -
Fosfor mg P/l 0,11 0,11 - -
Aantal bedrijven 28 18    

* Voor bedrijfscategorie 'Hokdier' en 'Overige' zijn geen of onvoldoende bedrijven met sloten (<10).

 

Waterkwaliteit per watertype: gemiddelde, mediaan en norm

Nitraat in uitspoelend water

Tabel 6. Nitraatconcentratie (mg/lmilligram per liter) in uitspoelingswater in meetjaar 2017: gemiddelde, mediaan en percentage bedrijven waar gemiddelde nitraatconcentratie voldoet (≤) aan de EUEuropean Union -norm van 50 mg/l.

Grondsoortregio

Bedrijfstype gemiddeld (mg/l) mediaan (mg/l) % bedrijven ≤ norm

Klei

Akkerbouw 34 35 90
  Melkvee 17 12 94
  Overig 22 11 85
  Gewogen gemiddelde 23 18 91
Löss Akkerbouw 91 55 17
  Melkvee 39 34 73
  Overig * geen data geen data geen data
  Gewogen gemiddelde 63 51 49
Veen Melkvee 5,9 1,3 100
Zand Akkerbouw 78 57 39
  Hokdier 46 20 67
  Melkvee 31 24 83
  Overig* 60 42 53
  Gewogen gemiddelde 43 29 71

* Voor dit bedrijfstype zijn onvoldoende bedrijven (<10) bemonsterd om een gemiddelde te kunnen geven. Deze bedrijven worden wel meegenomen in het gewogen gemiddelde.

Op net iets minder dan de helft van de bedrijven in de Lössregio is de gemiddelde nitraatconcentratie onder de EU-norm van 50 mg/l. In de Zandregio is het aandeel bedrijven waar de waterkwaliteit aan deze norm voldoet, als geheel gestegen naar 71%. Dit ligt in de lijn van voorgaande jaren. In de Kleiregio is het aandeel bedrijven dat aan de EU-norm voldoet gestabiliseerd op 91%. In de Veenregio voldoen alle bedrijven (100%) aan de EU-norm.

De gemiddelde nitraatconcentratie in de Veenregio is weliswaar lager dan in de Kleiregio, maar de totale hoeveelheid stikstof in het uitspoelingswater is vergelijkbaar met die van de Kleiregio (gegevens totaal stikstof zijn niet vermeld, ga hiervoor naar Zelf data selecteren uit het Basismeetnet). In de Veenregio is een groot deel van de stikstof aanwezig als ammonium en/of organisch gebonden stikstof (uitleg over dit proces is te vinden bij Achtergronden).

Hieronder presenteren we resultaten in boxplots. Ga naar: uitleg gebruik van boxplots.

 

 

Figuur 2. Spreiding van bedrijfsgemiddelde nitraatconcentraties in het uitspoelend water, per regio in 2017, zonder onderscheid naar bedrijfstype. 

De spreiding in de bedrijfsgemiddelde nitraatconcentratie van het uitspoelend water is het grootst in de Löss- en Zandregio. De gemiddelde nitraatconcentratie in het uitspoelingswater in de Zandregio komt met 43 mg/l in 2017 onder de EU-norm van 50 mg/l uit. Alleen in de Lössregio overschrijdt de gemiddelde nitraatconcentratie (63 mg/l) deze norm. De Kleiregio en de Veenregio blijven in 2017 ruim onder de EU-norm.

Hieronder staat de gemiddelde nitraatconcentratie in het uitspoelend water per regio met onderscheid naar bedrijfstype.

Kleiregio

 

Figuur 3. Spreiding van bedrijfsgemiddelde nitraatconcentraties in het uitspoelend water, per bedrijfstype in de Kleiregio in 2017.

Lössregio

 

Figuur 4. Spreiding van bedrijfsgemiddelde nitraatconcentraties in het uitspoelend water, per bedrijfstype in de Lössregio in 2017. Voor bedrijfstype ‘Overig’ zijn onvoldoende (<10) bedrijven om de data te tonen.

Veenregio

Figuur 5. Spreiding van bedrijfsgemiddelde nitraatconcentraties in het uitspoelend water in de Veenregio in 2017. In de Veenregio bevinden zich in het Basismeetnet alleen melkveebedrijven. 

Zandregio

 

Figuur 6. Spreiding van bedrijfsgemiddelde nitraatconcentraties in het uitspoelend water, per bedrijfstype in de Zandregio in 2017.

Fosfor in uitspoelend water

Tabel 7. Opgelost fosforconcentratie (mg P/l) in uitspoelingswater in meetjaar 2017: gemiddelde, mediaan en percentage bedrijven waar de gemiddelde concentratie voldoet aan de gehanteerde norm (in de Klei- en Veenregio 6,9 mg P/l; in de Zand- en Lössregio 2,0 mg P/l).

Grondsoortregio

Bedrijfstype Gemiddelde (mg/lmilligram per liter ) Mediaan (mg/l) % bedrijven ≤ streefwaarde
Klei Akkerbouw 0,11 < dgDirectorate General 100
  Melkvee 0,25 0,20 100
  Overig 0,20 0,12 100
  Gewogen gemiddelde 0,20 0,11 100
Löss Akkerbouw ** ** **
  Melkvee ** ** **
  Overig* geen data geen data geen data
  Gewogen gemiddelde ** ** **
Veen Melkvee 0,38 0,33 100
Zand Akkerbouw 0,07 < dg 100
  Hokdier 0,19 < dg 100
  Melkvee 0,14 < dg 98
  Overig 0,18 < dg 100
  Gewogen gemiddelde 0,13 < dg 99

< dg = Lager dan de detectiegrens (0,06 mg P/l).
*    Onvoldoende bedrijven (<10) gemeten om data weer te geven.
** Meetresultaten voor fosfor afgekeurd.

Hieronder presenteren we resultaten in boxplots. Ga naar: uitleg gebruik van boxplots.

 

Figuur 7. Spreiding van bedrijfsgemiddelde opgelost fosforconcentraties in het uitspoelend water, per regio in 2017, zonder onderscheid naar bedrijfstype. 

De Zandregio heeft de laagste concentraties aan opgelost fosfor. Dit heeft te maken met de samenstelling van de bodems, waarin meestal weinig organische stof voorkomt. In deze regio zijn in het grootste deel (ca. 93%) van de analyseresultaten de opgelost fosforconcentraties lager dan de vastgestelde detectielimiet (0,06 mg P/l). Zie ook Databehandeling 2017.

Voor de Zand- en Lössregio geldt de KRWKaderrichtlijn Water-norm van 2,0 mg P/l in het grondwater. In de Zandregio voldoet het merendeel van de bedrijven aan deze waarde. Voor de Klei- en Veenregio is de KRW-norm 6,9 mg P/l. Alle bedrijfsgemiddelden voldoen hieraan.

Hieronder staat de gemiddelde concentratie opgelost fosfor in het uitspoelend water per regio met onderscheid naar bedrijfstype.

Kleiregio

 

Figuur 8. Spreiding van bedrijfsgemiddelde opgelost fosforconcentraties in het uitspoelend water per bedrijfstype in de Kleiregio in 2017. 

In de Kleiregio zijn de concentraties gemiddeld het laagst bij het bedrijfstype ‘Akkerbouw’. Alle bedrijven in de drie vertegenwoordigde bedrijfstypen voldoen aan de KRW-norm van 6,9 mg P/l. De verschillen in gehalten tussen deze bedrijfstypen worden waarschijnlijk voor een groot gedeelte bepaald door verschillen in bodemgesteldheid, bodemgebruik en ontwatering. Zie RIVM rapport 680717024A voor verdere achtergrondinformatie hierover.

Lössregio

In de Lössregio zijn er voor dit rapportagejaar 2017 geen geldige fosfordata beschikbaar. Analysewaarden voor fosfor bleken onverklaarbaar hoog en werden daardoor afgekeurd.

Veenregio

 

Figuur 9. Spreiding van bedrijfsgemiddelde opgelost fosforconcentraties in het uitspoelend water in de Veenregio in 2017. In de Veenregio bevinden zich in het Basismeetnet alleen melkveebedrijven. 

Alle deelnemende bedrijven in de Veenregio voldoen aan de gehanteerde KRW-norm van 6,9 mg P/l.

Zandregio

 

Figuur 10. Spreiding van bedrijfsgemiddelde opgelost fosforconcentraties in het uitspoelend water per bedrijfstype in de Zandregio in 2017. 

In de Zandregio vinden we de laagste concentraties bij het bedrijfstype ‘Akkerbouw’, maar de gemiddelde fosforconcentraties op de bedrijfstypen ‘Melkvee’ en ‘Overig’ zijn nauwelijks hoger. In de groep ‘Hokdieren’ komen wel incidenteel hogere meetwaarden voor. De mediane waarden liggen in deze regio veel lager dan de gemiddelde waarden, dit wijst op het voorkomen van een aantal bedrijven met hogere waarden die het gemiddelde sterk bepalen (zie ook Berekening Waterkwaliteit). Over het geheel genomen voldoen vrijwel alle bedrijven aan de streefwaarde van 2,0 mg P/l.

Stikstof in slootwater

Tabel 8. Opgelost stikstofconcentratie (mg N/l) in slootwater in meetjaar 2017: gemiddelde en mediane waarde.

Regio & bedrijfstype

Winterseizoen Zomerseizoen
  Gemiddelde Mediaan Gemiddelde Mediaan
Klei        
Akkerbouw 6,6 6,0 3,1 2,0
Melkvee 4,2 3,3 3,1 1,5
Overig 5,7 2,9 1,6 0,98
Gewogen gemiddelde 5,2 3,6 2,9 1,6
Veen        
Melkvee 4,2 4,1 2,2 1,8
Zand        
Akkerbouw 12 10 2,4 2,2
Melkvee 6,8 6,2 3,5 2,5
Hokdier* - - - -
Overig* - - - -
Gewogen gemiddelde 9,1 7,7 3,5 ,3

* In 2017 waren er te weinig bedrijven (<10) om de data voor dit bedrijfstype weer te geven. Als er bedrijven zijn, dan worden deze wel meegenomen in het gewogen gemiddelde.

De stikstofconcentratie in het slootwater is in de zomer gemiddeld lager dan in de winter. Dit komt omdat stikstof in de zomer grotendeels opgenomen wordt door algen en (water-)planten. De Zandregio heeft de hoogste gemiddelde stikstofconcentratie in het slootwater en dit komt overeen met de hogere stikstofconcentraties in het uitspoelingswater. Op de bedrijven in de Lössregio komen nauwelijks sloten voor. Van de bemonsterde bedrijfstypes heeft Akkerbouw de hoogste stikstofconcentratie. Een reden hiervoor is dat akkerbouwbedrijven door gewasinzaai en teeltrotaties te maken hebben met een wisselende bodembedekking. Hierdoor is de opname van nutriënten niet altijd optimaal in relatie tot de toediening.  Als het gewas ontbreekt of nog niet volgroeid is, vindt er meer uitspoeling plaats naar diepere lagen waar het buiten bereik van de wortellaag raakt. Dit laatste geldt ook voor gras/maiswisselingen.

Hieronder presenteren we resultaten in boxplots. Ga naar: uitleg gebruik van boxplots.

 

Figuur 11. Spreiding van bedrijfsgemiddelde opgelost stikstofconcentraties in het slootwater, per regio in 2017, zonder onderscheid  naar bedrijfstype, winter- en zomerseizoen. 

Hieronder staat de gemiddelde concentratie opgelost stikstof in slootwater per regio met onderscheid naar bedrijfstype.

Kleiregio

Figuur waarin opgelost N-totaal (mg/l) in slootwater Kleiregio in 2017

 

Figuur 12. Spreiding van bedrijfsgemiddelde opgelost stikstofconcentraties in het slootwater van de Kleiregio in 2017, winter- en zomerseizoen. 

Veenregio 

 

Figuur 13. Spreiding van bedrijfsgemiddelde opgelost stikstofconcentraties in het slootwater van de Veenregio in 2017, winter- en zomerseizoen. In de Veenregio bevinden zich in het Basismeetnet alleen melkveebedrijven. 

Zandregio 

 

Figuur 14. Spreiding van bedrijfsgemiddelde opgeloste stikstofconcentraties in het slootwater van de Zandregio in 2017, winter- en zomerseizoen.

Fosfor in slootwater

Tabel 9. Opgelost fosforconcentratie (mg P/l) in het slootwater in meetjaar 2017: gemiddelde en mediane waarde.

Regio & bedrijfstype

Winterseizoen Zomerseizoen
  Gemiddelde Mediaan Gemiddelde Mediaan
Klei        
Akkerbouw 0,08 < dgDirectorate General 0,51 0,20
Melkvee 0,29 0,13 0,75 0,64
Overig 0,09 < dg 0,40 0,09
Gewogen gemiddelde 0,19 0,08 0,62 0,26
Veen        
Melkvee 0,14 0,07 0,20 0,11
Zand        
Akkerbouw 0,11 < dg 0,14 < dg
Melkvee 0,11 < dg 0,23 0,09
Hokdier* - - - -
Overig* - - - -
Gewogen gemiddelde 0,10 < dg 0,27 0,06

< dg = Lager dan de detectiegrens (0,06 mg P/l).
* In 2017 waren er te weinig bedrijven (<10) om de data voor dit bedrijfstype weer te geven. Als er bedrijven zijn, dan worden deze wel meegenomen in het gewogen gemiddelde.

In de zomer is de fosforconcentratie in het slootwater hoger dan in de winter, dit verschil tussen de seizoenen is vooral in de Kleiregio groot. In de zomer bevat het slootwater al minder zuurstof doordat zuurstof slechter oplost bij hogere temperaturen, daarnaast wordt er door hogere biologische activiteit bij deze hogere temperaturen juist meer zuurstof verbruikt. Het fosfaat dat 's winters aan ijzer is gebonden komt in de zomer onder zuurstofarmere condities vrij en verhoogt dan de fosfor concentratie in het slootwater. Zie ook de uitleg bij Achtergronden.

Hieronder presenteren we resultaten in boxplots. Ga naar: uitleg gebruik van boxplots.

 

 

Figuur 15. Spreiding van bedrijfsgemiddelde opgelost fosforconcentraties in het slootwater, per regio in 2017, zonder onderscheid naar bedrijfstype, winter- en zomerseizoen. 

Hieronder staat de gemiddelde concentratie opgelost fosfor in slootwater per regio met onderscheid naar bedrijfstype.

 

Kleiregio

 

Figuur 16. Spreiding van bedrijfsgemiddelde opgelost fosforconcentraties in het slootwater, per bedrijfstype in de Kleiregio in 2017. 

 

Veenregio 

 

Figuur 17. Spreiding van bedrijfsgemiddelde opgelost fosforconcentraties in het slootwater in de Veenregio in 2017. In de Veenregio bevinden zich in het Basismeetnet alleen melkveebedrijven. 

 

Zandregio 

 

Figuur 18. Spreiding van bedrijfsgemiddelde opgelost fosforconcentraties in het slootwater, per bedrijfstype in de Zandregio in 2017.