Samenvatting stikstof in slootwater

De slootwaterkwaliteit in het Basismeetnet wordt vastgesteld in zowel de winterperiode als in de zomerperiode. Van de zomermetingen is een minder lange trendlijn beschikbaar dan van de winterperiode omdat hier in 2008 mee is begonnen. Het wintermeetnet is actief sinds 1992.

Over het algemeen zijn de concentraties opgelost stikstof in de zomerperiode lager dan die in de winterperiode. In de zomerperiode is er meer biologische activiteit, waardoor er meer stikstof opgenomen wordt door bijvoorbeeld planten.

De fosforconcentraties in de zomerperiode zijn juist hoger dan in de winterperiode. Dit heeft te maken met temperatuursinvloeden en evenwichtsreacties. Fosfaat bindt sterk aan ijzer en zal dan neerslaan als slib, maar onder zuurstofarme condities in de zomer komt dit weer vrij en kan daarmee de fosforconcentratie laten stijgen. De Kleiregio heeft de hoogste gemiddelde concentratie, terwijl in de sloten van de Zandregio weinig opgelost fosfor wordt aangetroffen.

In het LMM Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid (Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid) worden de watermonsters gefiltreerd en daardoor wordt het organisch materiaal (en daarmee organische stikstof en fosfor) deels weggevangen. Daarom wordt er dan ook opgelost totaal stikstof en opgelost totaal fosfor gerapporteerd. Om daarnaast te kunnen vergelijken met andere meetnetten (zoals het MNLSO Meetnet Nutriënten Landbouw Specifiek Oppervlaktewater (Meetnet Nutriënten Landbouw Specifiek Oppervlaktewater)) waarin analyses plaatsvinden op ongefiltreerde monsters, meten we sinds 2018 aanvullend ook ongefiltreerd in slootmonsters tijdens de zomer. De resultaten daarvan zijn al via de selectietool beschikbaar. Als de data van 2021 beschikbaar zijn dan voegen we de trends aan deze pagina toe. 

Het hangt van de regio af, of een bedrijf ook sloten heeft die bemonsterd kunnen worden. Daarnaast is er per bedrijfstype een minimum van 10 deelnemers nodig om een gemiddelde te kunnen geven. Hierdoor treden er soms gaten op in trendlijnen. De bedrijven worden wel altijd meegenomen in de regiogemiddelden. 

Niet voor elke regio en seizoen is een zelfde trendperiode beschikbaar omdat de meetprogramma’s per regio soms later zijn ingevoerd. Concentraties van parameters kunnen variëren over de tijd door bijvoorbeeld weerseffecten, of veranderingen van de steekproef (bedrijven verlaten soms het meetnet waardoor nieuwe bedrijven geselecteerd moeten worden). 

Hieronder worden de volledige resultaten weergegeven per regio en bedrijfstype.

De opgelost stikstofconcentraties in slootwater zijn het hoogst in de Zandregio (Figuur 1) en de meeste jaren het laagst in de Veenregio. ’s Zomers zijn de gemiddelde concentraties lager dan in de winter, onder meer doordat veel stikstof wordt opgenomen door waterplanten. In de Zandregio, en in mindere mate in de Kleiregio, is voor de winterwaarnemingen eerst een daling van de concentraties te zien, gevolgd door de stijging vanaf 2016. Dit is waarschijnlijk het gevolg van een hogere uitspoeling door recente droogte-effecten in de zomerperiode. De zomerconcentraties zelf vertonen geen duidelijke trend. Voor de winterperiode bestaat een langere tijdreeks dan voor de zomerperiode, pas vanaf 2008 is ook een meetprogramma zomersloten in bedrijf.

Figuur 1. Ontwikkeling van de gemiddelde opgelost stikstofconcentratie in slootwater, gemeten in het winter- en zomerseizoen in drie grondsoortregio’s. De jaartallen op de x-as markeren 1 januari van elk jaar. In de legenda wordt het gemiddeld aantal deelnemers gedurende de getoonde meetperiode aangegeven.

Zie voor de resultaten van het laatste meetjaar 2020 de overzichtstabel.

De waterkwaliteit van slootwater wordt in het LMM Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid (Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid) vanaf 2008 gemonitord in de zomerperiode, de winterperiode was eerder het enige bemonsteringsmoment. Daarom is voor de winterperiode een langere tijdreeks te zien dan voor de zomerperiode

Kleiregio

Gemiddelde concentraties opgelost totaal stikstof in slootwater in de Kleiregio, gemeten in het winter- en zomerseizoen. De jaartallen op de x-as markeren 1 januari van elk jaar. In de legenda wordt het gemiddeld aantal deelnemers gedurende de getoonde meetperiode aangegeven.

Figuur 2. Gemiddelde opgelost totaal stikstofconcentratie in slootwater in de Kleiregio, gemeten in het winter- en zomerseizoen. De jaartallen op de x-as markeren 1 januari van elk jaar. In de legenda wordt het gemiddeld aantal deelnemers gedurende de getoonde meetperiode aangegeven.

Vanaf 2007 neemt in de winterperiode de stikstofconcentratie op Akkerbouw- en Dierbedrijven in de Kleiregio eerst af, om vanaf 2016 weer te stijgen. Op de Melkveebedrijven is een lichte daling te zien, maar ook hier treedt de stijging vanaf 2016 op, gevolgd door een lichte daling in 2020. Ook hier is er waarschijnlijk een verband met de hogere uitspoeling die in de winterperiode werd geconstateerd. In de zomerperiode is bij de sloten op de Akkerbouwbedrijven geen noemenswaardige stijging te zien, wel een grillig patroon.  Op de Melkveebedrijven is ’s zomers geen duidelijke trend zichtbaar, terwijl er wel een lichte daling waar te nemen is bij de Dierbedrijven. De concentraties in de zomer liggen gemiddeld veel lager dan in de winterperiode, waarin er veel minder biologische activiteit is. 

 

Veenregio

Gemiddelde concentraties opgelost totaal stikstof in slootwater in de Veenregio, gemeten in het winter- en zomerseizoen. De jaartallen op de x-as markeren 1 januari van elk jaar. In de legenda wordt het gemiddeld aantal deelnemers gedurende de getoonde meetperiode aangegeven.

Figuur 3. Gemiddelde opgelost totaal stikstofconcentratie in slootwater in de Veenregio, gemeten in het winter- en zomerseizoen. De jaartallen op de x-as markeren 1 januari van elk jaar. In de legenda wordt het gemiddeld aantal deelnemers gedurende de getoonde meetperiode aangegeven.

In de Veenregio liggen de gemiddelde opgelost stikstofconcentraties voor het bedrijfstype Melkvee in de zomerperiode rond 2 à 3 mg/l. In de winterperiode is sprake van een licht schommelend beeld van waarden net onder de 5 mg/l. 

 

Zandregio

Gemiddelde concentraties opgelost stikstof in slootwater in de Zandregio, gemeten in het winter- en zomerseizoen. De jaartallen op de x-as markeren 1 januari van elk jaar. In de legenda wordt het gemiddeld aantal deelnemers gedurende de getoonde meetperiode aangegeven.

Figuur 4. Gemiddelde opgelost stikstofconcentratie in slootwater in de Zandregio, gemeten in het winter- en zomerseizoen. De jaartallen op de x-as markeren 1 januari van elk jaar. In de legenda wordt het gemiddeld aantal deelnemers gedurende de getoonde meetperiode aangegeven.

In de Zandregio werden ’s winters de hoogste gemiddelde nitraatconcentraties in slootwater meestal bij Akkerbouwbedrijven gevonden. In 2019 piekt echter de gemiddelde concentratie bij de Melkveebedrijven. In 2020 zijn de concentraties op deze beide bedrijfstypen vergelijkbaar. Voor de categorie Dierbedrijven zijn onvoldoende bedrijven beschikbaar (zowel jaarlijks als in meetjaren) om uitspraken te kunnen doen. In de zomerperiode is er geen duidelijke trend te zien bij de gemeten bedrijfstypen. Tijdens de zomer zijn de gemiddelde waarden veel lager dan in de winterperiode. Beschikbare nutriënten worden dan ook door biologische activiteit vastgelegd in waterplanten en algen.