Logo Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu

Hoe schoon is onze lucht?

Er is veel aandacht voor de luchtkwaliteit in Nederland. Is de luchtkwaliteit nu goed of slecht? Is het beter of slechter dan vroeger en hoe is de luchtkwaliteit ten opzichte van andere landen? Het RIVM heeft de antwoorden op zulke vragen op deze webpagina samengevat.

De lucht is schoner dan vroeger.

Sinds de jaren zeventig wordt in Nederland gemeten hoeveel schadelijke stoffen er in de lucht zitten. Stoffen als zwaveldioxide, grof stof en benzeen waren vroeger een probleem. Door allerlei maatregelen zijn de gemiddelde concentraties de laatste jaren sterk gedaald.

  • Natuurgebieden verzuren als er veel zwaveldioxide in de lucht zit. Tegenwoordig is dat veel minder het geval. Dat komt doordat we onze huizen niet meer met kolen verwarmen, zwavelarme brandstoffen gebruiken én de industrie minder zwavel uitstoot.

  • Fijnstof is een verzamelbegrip en omvat deeltjes van verschillende grootte. Zowel fijnstof (PM10) als het fijnere deel van fijnstof (PM2,5) veroorzaken gezondheidseffecten. PM2,5 waarschijnlijk meer dan PM10.

  • Stikstofdioxide kan schadelijk zijn voor de luchtwegen en longen. Verkeer is de belangrijkste bron: nabij verkeer zijn de concentraties stikstofdioxide vaak hoog. Daarnaast zijn de industrie, raffinaderijen en de energiesector belangrijke bronnen.

  • Benzeen is giftig en kankerverwekkend. De jaargemiddelde concentratie neemt al jaren af. Dat komt vooral door de katalysatoren begin jaren negentig, de technische verbeteringen van personenauto’s en een lager benzeengehalte in benzine.

Klik nogmaals op bovenstaande knop om de tabel te sluiten

Index (de concentratie in het jaar 2000 is op 100 genormeerd)

Jaartal Zwaveldioxide (Fijn)stof (grenswaarde 100) Stikstofdioxide (grenswaarde 105) Benzeen (grenswaarde 251)
1972--239----
1973--301----
1974--255----
1975--252----
1976--275----
1977417206----
1978490232140--
1979606222148--
1980447203142--
1981414180142--
1982423203127--
1983310167136--
1984327180143--
1985311183145--
1986294173148--
1987358183150--
1988244147140--
1989273167151--
1990230147129--
1991214163132--
1992196170113--
1993169190111--
1994157125113--
1995136123108--
1996134140111--
1997107121113223
1998125117105167
1999107110105133
2000100100100100
20017997100105
2002881069599
200376109103103
2004819810082
200584949573
2006861068962
2007661038262
200861938757
200962898461
201045868262
201134878868
201234708241
201337717635
2014416766--

Klik nogmaals op de (i) om de extra informatie te sluiten

Meer informatie over de concentraties

Zwaveldioxide, bron: Compendium voor de Leefomgeving www.clo.nl/indicatoren/nl0441-zwaveldioxide, data Vlaardingen (derde figuur). Geen jaargemiddelde norm bootstelling mensen. Concentratie in het jaar 2000 = 14 μg/m3. Voor SO2 is voor 2013 en 2014 het gemiddelde van de metingen op stadsstations van de DCMR genomen.

Fijnstof, bron: Compendium voor de Leefomgeving www.clo.nl/indicatoren/nl0243-fijn-stof-pm10-in-lucht, totaal stof DCMR t/m 1994 (derde figuur). Vanaf 1994: PM10 LML gemiddelde stadsstations (tweede figuur). Norm: etmaalgemiddelde equivalent 31.2 μg/m3, Genormeerde norm: 100. Concentratie in het jaar 2000 = 31 μg/m3.

Benzeen, bron: Compendium voor de Leefomgeving www.clo.nl/indicatoren/nl0457-benzeen, Benzeen Utrecht, Jaargemiddelde norm: 5 μg/m3, norm genormeerd: 251. Concentratie in het jaar 2000 = 2 μg/m3. Voor benzeen zijn er in 2014 in Utrecht geen metingen meer gedaan.

Stikstofdioxide, bron: Compendium voor de Leefomgeving www.clo.nl/indicatoren/nl0231-stikstofdioxide t/m 1989 (derde figuur), vanaf 1990 gemiddelde LML stadsstations (tweede figuur). Norm jaargemiddelde 40 μg/m3, norm genormeerd: 105. Concentratie in het jaar 2000 = 38 μg/m3.

Concentratie verloop

JaarZwaveldioxide(Fijn)StofStikstofdioxideBenzeen
1972--74,1----
1973--93,3----
1974--79,1----
1975--78,1----
1976--85,3----
197758,463,9----
197868,671,953,2--
197984,868,856,2--
198062,662,954,0--
198158,055,854,0--
198259,262,948,3--
198343,451,851,7--
198445,855,854,3--
198543,556,755,1--
198641,253,656,2--
198750,156,757,0--
198834,245,653,2--
198938,251,857,4--
199032,245,649,0--
199130,050,550,2--
199227,452,742,9--
199323,758,942,2--
199422,038,842,9--
199519,038,141,0--
199618,843,442,2--
199715,037,542,94,5
199817,536,339,93,3
199915,034,139,92,7
200014,031,038,02,0
200111,130,138,02,1
200212,332,936,12,0
200310,633,839,12,1
200411,330,438,01,6
200511,829,136,11,5
200612,032,933,81,2
20079,231,931,21,2
20088,528,833,11,1
20098,727,631,91,2
20106,326,731,21,2
20114,827,033,41,4
20124,821,731,20,8
20135,222,028,90,7
20145,720,825,1--

Hoe schoon is de lucht nu?

Om de kwaliteit van de lucht te bepalen worden de concentraties stikstofdioxide en fijnstof jaarlijks op 320.000 locaties in Nederland berekend. Dit gebeurt voor het Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit (NSL).

Op onderstaande kaart zijn per provincie de berekende gemiddelde concentraties stikstofdioxide en fijnstof in 2015 weergegeven waaraan mensen staan blootgesteld: op plekken waar veel mensen wonen tellen de concentraties zwaarder. Klik op een provincie voor meer details. Daar staan de gemeenten met de hoogste, tussenliggende en de laagste concentraties vermeld.

Klik nogmaals op bovenstaande knop om de tabel te sluiten

NO2 concentratie per gemeente

gemeenteprovincieaantal inwonersNO2
Aa en HunzeDrenthe25.20110,1
Midden-DrentheDrenthe32.88811,0
MeppelDrenthe32.69513,7
NoordoostpolderFlevoland46.35212,1
ZeewoldeFlevoland21.63614,2
AlmereFlevoland196.63216,9
AmelandFriesland3.5327,6
TytsjerksteradielFriesland31.80010,0
LeeuwardenFriesland106.42912,9
NunspeetGelderland26.70613,8
BarneveldGelderland54.63418,0
NijmegenGelderland170.13323,0
De MarneGroningen10.0998,5
Ten BoerGroningen7.44910,4
GroningenGroningen198.09015,1
Gulpen-WittemLimburg14.46013,1
LandgraafLimburg37.34617,1
VenloLimburg100.44320,4
CranendonckNoord-Brabant20.42716,0
OssNoord-Brabant89.47619,4
EindhovenNoord-Brabant222.50823,6
TexelNoord-Holland13.5739,5
WormerlandNoord-Holland15.45017,6
AmsterdamNoord-Holland812.13525,5
SteenwijkerlandOverijssel43.00811,5
LosserOverijssel22.45113,7
HengeloOverijssel80.97817,3
RenswoudeUtrecht4.97016,6
BaarnUtrecht24.24818,6
UtrechtUtrecht332.80725,7
VeereZeeland21.79813,9
HulstZeeland27.22716,6
TerneuzenZeeland54.26818,0
Goeree-OverflakkeeZuid-Holland47.18416,1
LeiderdorpZuid-Holland26.79322,4
RotterdamZuid-Holland621.20828,4

PM10 concentratie per gemeente

gemeenteprovincieaantal inwonersPM10
NoordenveldDrenthe31.05214,5
Midden-DrentheDrenthe32.88815,4
HoogeveenDrenthe54.55316,3
NoordoostpolderFlevoland46.35215,5
LelystadFlevoland76.00916,7
AlmereFlevoland196.63217,7
VlielandFriesland1.10313,2
DantumadielFriesland19.04714,2
WeststellingwerfFriesland25.37915,1
OldebroekGelderland22.97916,9
DoetinchemGelderland56.35119,0
BarneveldGelderland54.63420,3
De MarneGroningen10.09913,7
MarumGroningen10.29014,6
VlagtweddeGroningen16.20515,5
Gulpen-WittemLimburg14.46018,1
Sittard-GeleenLimburg92.87719,0
NederweertLimburg16.71422,4
SteenbergenNoord-Brabant23.46017,0
OisterwijkNoord-Brabant25.39319,5
s-HertogenboschNoord-Brabant150.36721,0
TexelNoord-Holland13.57314,1
HeemstedeNoord-Holland26.38517,8
AmsterdamNoord-Holland812.13519,9
SteenwijkerlandOverijssel43.00815,5
DinkellandOverijssel25.92717,6
EnschedeOverijssel158.36918,8
De Ronde VenenUtrecht41.43418,2
Wijk bij DuurstedeUtrecht23.18619,1
RenswoudeUtrecht4.97020,5
VeereZeeland21.79815,7
VlissingenZeeland44.38716,4
TerneuzenZeeland54.26817,1
Goeree-OverflakkeeZuid-Holland47.18416,6
WaddinxveenZuid-Holland25.59418,6
AlblasserdamZuid-Holland19.73220,6

NO2 en PM10 concetratie per provincie

provincieaantal inwonersNO2PM10
Drenthe486.30211,715,6
Flevoland400.62715,217
Friesland643.06710,914,6
Gelderland2.019.35018,319,1
Groningen581.12112,114,9
Limburg1.113.19618,219,3
Noord-Brabant2.479.80720,719,5
Noord-Holland2.740.8942018,3
Overijssel1.136.87614,917,7
Utrecht1.257.30921,319,6
Zeeland379.21016,616,4
Zuid-Holland3.476.55824,119
NEDERLAND1.6714.31719,318,4

Klik nogmaals op de (i) om de extra informatie te sluiten

Meer informatie over de kaart

De getoonde cijfers zijn ontleend aan het RIVM rapport ‘Monitoringsrapportage NSL 2016. Stand van zaken Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit’. Met ‘tussenliggende concentratie’ wordt de mediaan bedoeld. De bevolkingsaantallen zijn gebaseerd op de aantallen per postcodegebied van het CBS voor 2011.

Wordt overal aan de norm voldaan?

Gemiddeld genomen liggen de concentraties van fijnstof en stikstofdioxide in Nederland onder de norm.

De afgelopen jaren is het aantal overschrijdingen van de Europese norm voor stikstofdioxide gedaald. In 2015 moest Nederland voor het eerst verplicht aan deze norm voldoen. Is dat gelukt?

Nee, niet helemaal. Volgens de huidige berekeningen zijn er overschrijdingen langs 10 kilometer weg. Dit betreffen vooral drukke straten in stadscentra. Deze overschrijdingen lijken hardnekkig. De afgelopen vijf jaar varieerde het aantal kilometer weg met verwachte overschrijdingen voor 2015 steeds rond de 10 kilometer. Ook vinden de overschrijdingen vaak plaats op grofweg dezelfde locaties.

In de praktijk stoten auto’s meer vervuilende stoffen uit dan uit de fabriekstesten blijkt. Als auto’s in de praktijk even schoon zouden zijn als de regels voor de emissies van voertuigen voorschrijven, zouden er in 2015 veel minder of misschien wel geen overschrijdingen zijn geweest. Dit blijkt uit een studie uit 2013. Ook zou de gemiddelde concentratie stikstofdioxide waaraan de mensen staan blootgesteld 2 microgram per kubieke meter lager zijn.

Er zijn echter veel onzekerheden, waardoor het aantal kilometers met overschrijding ook hoger of lager kan uitvallen. In de NSL-rapportage 2016 is een scenario met tegenvallers doorgerekend. Daarin komt het aantal kilometers weg met overschrijdingen hoger uit, op 46.

Klik nogmaals op bovenstaande knop om de tabel te sluiten

Aantal km weg overschrijding

Jaartal Aantal km weg overschrijding
2009 1077,5
2010 584,5
2011 356,8
2012 187,9
2013 42,6
2014 29,8
2015 9,9
2015 (voldoen aan EURO normen) 0,1
2015 (onzekerheden meegenomen) 46,2

Klik nogmaals op de (i) om de extra informatie te sluiten

Meer informatie over NO2 en de grenswaarde

“De aantallen overschrijdingen zijn ontleend aan het RIVM rapport ‘Monitoringsrapportage NSL 2016. Stand van zaken Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit’.”. De toetsing in geval van tegenvallers is gebaseerd het aantal overschrijdingen van 38 μg/m3, zie pagina 16 van de NSL rapportage.

Het ‘wat-als-de auto’s-schoner-waren’ scenario voor 2015 is ontleend aan het RIVM rapport ‘De Euro-emissienormen voor auto's en vrachtwagens in relatie tot overschrijdingen van de NO2-grenswaarde in Nederland’.

Is Nederland viezer dan andere landen?

De gemeten concentraties in Amsterdam en Rotterdam zijn in 2013 grofweg gelijk aan de concentraties die gemiddeld in Europese steden zijn gemeten.

Achtergrondmetingen stad

Straatmetingen stad

Klik nogmaals op bovenstaande knop om de tabel te sluiten

Stad NO2 Achtergrondmetingen NO2 Straatmetingen stad PM10 Achtergrondmetingen PM10 Straatmetingen stad PM2,5 Achtergrondmetingen PM2,5 Straatmetingen stad
MARSEILLE 33 67 29 36 15 --
GLASGOW -- 67 -- 23 -- 16
LONDON 37 64 18 27 13 18
PARIS 41 61 26 36 19 --
ROMA 39 64 26 32 17 20
MILANO 42 55 38 37 31 30
MUNCHEN 27 64 19 26 14 16
HAMBURG 20 51 20 23 13 16
WARSZAWA 24 56 32 40 23 31
ATHENS -- 48 -- -- -- --
MADRID 30 42 18 20 9 10
BERLIN 19 50 21 27 16 18
AMSTERDAM 23 45 21 25 15 16
LISBOA 26 46 23 28 12 12
OSLO -- 47 -- 22 -- 11
COPENHAGEN 16 47 -- 27 11 14
FRANKFURT 39 43 22 27 16 18
ANTWERPEN 29 46 25 29 17 17
BIRMINGHAM 32 46 18 19 13 16
ROTTERDAM 30 42 21 24 14 15
BRUSSELS 31 42 25 24 17 20
HELSINKI 17 31 12 21 7 8
STOCKHOLM 14 39 15 28 5 6
PRAHA 23 35 25 26 18 14
WIEN 22 36 24 26 17 19
DUBLIN 23 27 15 20 10 11
VILNIUS 19 35 22 38 -- 23
BUCHAREST -- 60 31 -- -- --

Klik nogmaals op de (i) om de extra informatie te sluiten

Meer informatie over de luchtkwaliteit in Europa

Zie http://www.eea.europa.eu/data-and-maps/data/airbase-the-european-air-quality-database-8 voor de data. De gegevens voor het jaar 2013 zijn per stad, type meetstation volgens de Airbase definitie en per soort stof en per stad gemiddeld. Alle beschikbare gegevens zijn gebruikt.

De getoonde jaargemiddelde normen zijn 40 μg/m3 voor NO2, 31 μg/m3 als indicator voor de etmaalnorm van PM10 en 25 μg/m3 voor PM2,5.

Luchtkwaliteit en gezondheid?

Fijnstof en roet als maat voor gezondheidseffecten

Tot nu toe wordt voor handhaving vooral naar stikstofdioxide en fijnstof (PM10) gekeken, omdat daar normen voor bestaan die in Nederland worden overschreden. Toch is luchtverontreiniging ook schadelijk als de concentraties stikstofdioxiden en fijnstof onder de normen liggen. Voor gezondheidseffecten wordt momenteel vaak naar stoffen als roet en de fijne fractie van fijnstof (PM2,5) gekeken.

Roet wordt vooral door verkeer uitgestoten. Voor elke 0,5 microgram roet per kubieke meter lucht extra waar mensen langdurig bloot aan staan leven zij gemiddeld drie maanden korter. De kleine fractie van fijnstof (PM2,5) wordt vaak als algemene indicator gebruikt voor alle gezondheidseffecten die met fijnstof zijn geassocieerd.

Uitgelicht beeld van roethaar

Bron figuur: http://epa.gov/airquality/particlepollution/basic.html

Grootte stofdeeltjes

  • Fijnstof (PM10): kleiner dan 10 micrometer.
  • De kleine fractie van fijnstof (PM2,5): kleiner dan 2,5 micrometer.
  • De kleinste stofdeeltjes, ofwel ultrafijnstof (UFP): kleiner dan 0,1 micrometer.
  • Roet ontstaat als ultrafijnstof samenklontert. Het maakt deel uit van PM2,5.

Langs grote wegen en in stadscentra zijn de roetconcentraties hoog. De gedetailleerde landelijke roetkaart voor Nederland lijkt dan ook sterk op de wegenkaart. De steden vallen duidelijk op.

In de kaart voor PM2,5 zijn de steden en wegen minder prominent zichtbaar dan in de roetkaart. Verschillende gebieden met veel intensieve veehouderij, bron van veel fijnstof, zijn daarentegen duidelijk aanwezig.

Nationale kaart van roet concentratie in 2014
Lokale kaart van fijnstof concentratie in 2014

Klik nogmaals op de (i) om de extra informatie te sluiten

Meer informatie over roet als maat voor gezondheidseffecten bij wegen

Bron figuur: http://epa.gov/airquality/particlepollution/basic.html

De getoonde kaarten voor PM2.5 en roet zijn onderdeel van de NSL monitoring die door het RIVM jaarlijks wordt uitgevoerd. Zie de website http://www.rivm.nl/Documenten_en_publicaties/Wetenschappelijk/Rapporten/2016/November/Monitoringsrapportage_NSL_2016_Stand_van_zaken_Nationaal_Samenwerkingsprogramma_Luchtkwaliteit voor de laatste rapportage.

PM2,5 en WHO streefwaarden

Klik nogmaals op bovenstaande knop om de tabel te sluiten

Concentratie in microgram per kubieke meter buitenlucht
Bron van PM2.5 in 2015 en 2030 2015 2030 Afname
Straatbijdrage, lokaal verkeer in de straat. 0,8 0,4 50%
Stadbijdrage, bijdrage van alle bronnen in de stad zelf. 1,7 1,4 18%
Nationale bijdrage, bijdrage van alle overige bronnen in Nederland. 2,9 2,3 21%
Buitenlandse bijdrage, bijdrage van alle bronnen in het buitenland. 6,5 4,1 37%
Bijdrage natuurlijke bronnen, bijdrage van alle natuurlijke bronnen, zoals bodemstof en zeezout. 2,9 2,9 Aangenomen als gelijk
Bij de opbouw Concentratiebijdrage in 2030 in microgram per kubieke meter buitenlucht
Roet die door houtkachels en soortgelijke houtstook wordt uitgestoten. 0,5
Roet uit uitlaat van wegverkeer en slijtage van o.a. banden, remmen en wegen. 0,4
Ammoniumnitraat, oftewel ‘secundair’ fijnstof, dat niet als fijnstof is geëmitteerd, maar als gas en in de lucht door reacties fijnstof wordt. 2,9
Ammoniumsulfaat, oftewel ‘secundair’ fijnstof, dat niet als fijnstof is geëmitteerd, maar als gas en in de lucht door reacties fijnstof wordt. 1,8
Directe emissies van fijnstof door o.a. verkeer en industrie, dit wordt dus direct als fijnstof geëmitteerd. 2,6
Emissies van fijnstof door natuurlijke bronnen zoals zeezout en bodemstof. 2,9

Klik nogmaals op de (i) om de extra informatie te sluiten

Meer informatie over PM2,5 en WHO streefwaarden

De opbouw van de PM2,5 concentraties is onderdeel van de berekeningen die het RIVM jaarlijks uitvoert en rapporteert (Grootschalige Concentraties Nederland). De getoonde opbouw is specifiek voor het Nationaal Luchtcongres van 7 december 2015 berekend. Zie de website http://www.rivm.nl/Onderwerpen/G/GCN_GDN_kaarten_2016 voor de laatste GCN rapportage.

Meer weten?

De informatie op deze webpagina is gebaseerd op de recente rapportage van het RIVM over het NSL, een studie naar de effecten van de EURO normen en een gezamenlijke studie van de DCMR en het RIVM over de ijking van roetberekeningen. Meer weten: www.rivm.nl/hoeschoonisonzelucht. En voor algemene informatie: www.rivm.nl/lucht.

Per onderwerp is extra informatie ook beschikbaar onder de (i) knoppen.