Depressie

Depressieve stoornis

Iemand heeft een depressieve stoornis volgens de DSM-IV (codes 296.2 en 296.3) wanneer hij of zij gedurende tenminste twee weken last heeft van ten minste vijf van de negen onderstaande symptomen.

Van de twee kernsymptomen moet er minstens één aanwezig zijn:

• Een zeer neerslachtige stemming gedurende het grootste deel van de dag, bijna elke dag.
• Een ernstig verlies van interesse in alle of bijna alle activiteiten gedurende het grootste deel van de dag, bijna elke dag.

Daarnaast dienen nog minimaal drie of vier overige symptomen aanwezig te zijn:

• Eetproblemen (heel veel of juist heel weinig eten) en veranderingen in het gewicht.
• Slaapproblemen.
• Geagiteerd en rusteloos zijn of juist geremd.
• Vermoeidheid en verlies van energie.
• Gevoelens van waardeloosheid of overmatige schuld.
• Concentratieproblemen, vertraagd denken en besluiteloosheid.
• Terugkerende gedachten aan dood of zelfdoding.

Dysthymie

Het belangrijkste kenmerk van dysthymie is volgens de DSM-IV (code 300.40) een chronisch depressieve stemming die het grootste deel van de dag aanwezig is, op meer dagen wel dan niet, gedurende tenminste twee jaar.

Van dysthymie wordt gesproken als tenminste twee van de volgende symptomen lange tijd aanwezig zijn, gedurende 2 jaar voor volwassenen en 1 jaar voor kinderen. De symptomen mogen nooit langer dan 2 maanden afwezig zijn:

• Slechte eetlust of juist te veel eten.
• Slaapgebrek of juist te veel slapen.
• Gebrek aan energie of vermoeidheid.
• Gering gevoel van eigenwaarde.
• Slecht kunnen concentreren of besluiteloos zijn.
• Gevoelens van hopeloosheid.

De symptomen mogen niet het gevolg zijn van de fysiologische effecten van alcohol of drugsgebruik of van een lichamelijke ziekte. Andere psychische stoornissen die de symptomen zouden kunnen verklaren worden uitgesloten.

Onderscheid depressieve stoornis en dysthymie

Dysthymie en depressie zijn zeer nauw verwant. Het onderscheid is in sommige gevallen nauwelijks te maken.

• Uit onderzoek blijkt dat depressieve patiënten regelmatig met meer dan een subtype van depressie te maken krijgen (Judd, 1997a). Om die reden wordt ook wel gesteld dat dysthymie en depressie verschillende fases zijn in een spectrum van stemmingsstoornissen met één oorzaak (Judd, 1997b).
• Dysthymie wordt beschouwd als een minder ernstige stemmingsstoornis dan depressie (twee tot vijf symptomen in plaats van minimaal vijf), maar kan door het chronisch verloop ook ernstige gevolgen hebben.
• Wanneer mensen met een dysthymie tijdelijk ook aan een depressieve stoornis lijden, spreekt men wel van een ‘dubbele depressie’.

Depressie heeft grote gevolgen voor de kwaliteit van leven

Mensen met depressie zijn vaak ernstig beperkt in hun sociaal- en maatschappelijk functioneren. Uit onderzoek met de SF-36 blijkt dat een depressie voor alle aspecten negatieve gevolgen heeft. Met name de vitaliteit, het sociaal functioneren, het rolfunctioren en de geestelijke gezondheid zijn ernstig aangetast (zie Tabel 1) (Bijl & Ravelli, 2000; Kruijshaar et al., 2003a).

Kwaliteit van leven afhankelijk van de ernst en de duur

Er is een relatief groot verschil tussen de kwaliteit van leven bij lichte en een ernstige depressie. De kwaliteit van leven neemt af met de ernst van de depressie (Kruijshaar et al., 2003a). In een symptoomvrije periode kan er angst zijn dat de klachten weer terugkomen. Als de depressieve periodes aanhouden kunnen die overgaan in een chronisch beloop. Dit komt vooral voor bij lichte depressies. Met de duur van de depressie neemt echter ook de kans op lichamelijke ziekten toe door het optreden van weerstandsdaling of zelfverwaarlozing.

Jaar na ziekte nog steeds slechtere kwaliteit van leven

Personen die al een jaar diagnosevrij zijn, geven nog steeds aan dat hun kwaliteit van leven minder is dan van personen die nooit depressie gehad hebben (Bijl & Ravelli, 2000). Waarschijnlijk is dit niet het gevolg van depressie in het verleden, maar betreft dit een groep personen die een labieler gesteldheid heeft dan anderen. Deze gesteldheid heeft zich vroeger in episodes van depressie geuit en heeft uiteindelijk een verminderde kwaliteit van leven tot gevolg (Weel-van Baumgarten, 2000).

Depressie hoog op DALY-ranglijst

Voor de hele Nederlandse bevolking is het verlies aan kwaliteit van leven door depressie vergelijkbaar met dat van enkele ernstige en veelvoorkomende somatische ziekten. Met 169.800 Disabilty-Adjusted Life-Years (DALY's) stond depressie in 2000 op de zesde plaats in een rangorde van 49 geselecteerde ziekten. Deze psychische ziekte staat daarmee vlak boven longkanker en diabetes mellitis. (Van Oers, 2002a).

Bij de berekening van de DALY's worden drie cijfers gecombineerd:

• Het aantal verloren levensjaren als gevolg van overlijden.
• Het aantal mensen dat lijdt aan de ziekte (maand-prevalentie).
• Een wegingsfactor voor de ernst van de ziekte.

Volgens de doodsoorzaken statistieken van het CBS leidt depressie vrijwel niet tot verloren levensjaren. In 2000 leden 407.700 mensen aan depressie. De wegingsfactor van depressie is 0,42 (zie ook Wat is de relatie tussen ziekten en kwaliteit van leven?): een patiënt met depressie verliest gemiddeld 42% van de kwaliteit van leven. Het totaal aantal DALY's voor depressie in Nederland kwam daarmee in 2000 op 407.700 x 0,42 = 169.800.

Tabel 1. Verschil in kwaliteit van leven (SF-36) tussen patiënten met depressie en de algemene populatie (18-64 jaar). Een verschil wijst op een slechtere kwaliteit van leven voor patiënten.

SF-36 scores en achtergrondinformatie bij de gegevensbronnen

Methode van gegevensverzameling en selectie van literatuur

U kunt algemene informatie over kwaliteit van leven vinden op de pagina over gezondheid-gerelateerde kwaliteit van leven

Beloop depressieve stoornis

De depressieve stoornis heeft, als de persoon niet wordt behandeld, een wisselend en grillig beloop: (Bouvy & Nolen, 1998, Spijker, 2002; Weel-van Baumgarten, 2000)

• Een periode waarin iemand voldoet aan de criteria voor de depressieve stoornis wordt wel een 'depressieve episode' genoemd. Zo'n episode duurt, ook zonder behandeling, gemiddeld 8 maanden.
• De duur varieert nogal. De helft van de episodes is korter dan 3 maanden, terwijl een op de vijf langer duurt dan 2 jaar.
• De kans op terugval is groot: bij 40% van de mensen met depressie keert de stoornis binnen twee jaar terug.

Bovenstaande cijfers gelden niet voor mensen met depressie die in een ziekenhuis zijn opgenomen. Deze patiënten hebben over het algemeen ernstiger symptomen, grotere beperkingen in functioneren en meer kans op bijkomende ziektes dan andere mensen met een depressieve stoornis. Dit verklaart waarom de vooruitzichten voor hen slechter zijn, ook bij intensieve behandeling: (Judd, 1997a).

• Ongeveer 60% van de opgenomen patiënten wordt binnen 15 jaar opnieuw voor depressie opgenomen.
• Ongeveer 10% pleegt suïcide.
• Slechts één op de vijf blijft nieuwe depressieve episodes bespaard.

Beloop dysthymie

Dysthymie heeft meestal een chronisch beloop met een grote kans op terugval na herstel (Klein et al., 1998, Klein et al., 2000):

• Ongeveer 40% van de personen met dysthymie herstelt pas na 2 tot 3 jaar.
• Ongeveer de helft is hersteld na 5 jaar met een gemiddelde duur van 4,8 jaar.
• Bijna de helft van alle mensen die ooit dysthymie hebben gehad, krijgt het opnieuw.

Persoonsgebonden determinanten

Genetische factoren

Kinderen van ouders met een depressie hebben bijna driemaal zoveel kans om zelf de stoornis te krijgen als kinderen van andere ouders (Schoemaker & De Ruiter, 2005).

Persoonlijkheidskenmerken

Depressie komt meer dan gemiddeld voor bij mensen met excessieve geremdheid, een geringe zelfwaardering, een neurotische persoonlijkheid, hoge interpersoonlijke sensitiviteit, een internaliserende copingstijl bij tegenslag en kritiek (overdrijven, vermijding, zelfverwijt en schuldgevoelens) en bij mensen met een homoseksuele voorkeur (Maas & Jansen, 2000). Zie ook persoonlijkheidskenmerken.

Gezondheidstoestand

Hormonale afwijkingen door aandoeningen aan de schildklier of de bijnier kunnen leiden tot depressie. Andersom kan depressie ook leiden tot hormonale afwijkingen. Depressie hangt daarnaast samen met een verlaagde activiteit van twee neurotransmittersystemen in de hersenen: het serotonerge en het noradrenerge systeem. De meeste antidepressiva werken in op beide systemen (Vandereycken et al., 2000).

Depressie komt meer dan gemiddeld voor bij mensen met een andere psychische stoornis (Schoemaker & De Ruiter, 2005). Ook mensen met een chronische lichamelijke ziekte zoals dementie, de ziekte van Parkinson en CVA hebben een verhoogd risico op depressie. Depressieve symptomen bij ouderen zijn voor een belangrijk deel toe te schrijven aan de functionele gevolgen van somatische ziekten (Maas & Jansen, 2000).

Omgevingsgebonden determinanten

Sociale relaties en gezinssituatie

Depressie komt meer dan gemiddeld voor bij mensen (met name mannen) die weinig sociale steun krijgen, zoals alleenstaanden en gescheiden mensen (Klein et al., 1995). Ook armoede vergroot het risico op depressie (Weissman et al., 1988). Andere groepen met een verhoogd risico op depressie zijn gedetineerden, mensen die zorgen voor een partner met dementie of Parkinson, en ouderen die lang verblijven in een verpleeghuis (Schoemaker & De Ruiter, 2005). (Zie ook: de mogelijke gezondheidsgevolgen van sociale steun).

Levensgebeurtenissen

Traumatische jeugdervaringen waaronder mishandeling en emotionele verwaarlozing verhogen later de kwetsbaarheid voor psychische stoornissen, waaronder depressie (Schoemaker & De Ruiter, 2005 ; Maas & Jansen, 2000). Het meemaken van traumatische gebeurtenissen vergroot bij volwassenen de kans dat zij spoedig daarna met depressie te kampen krijgen. Dit is onder andere het geval bij vluchtelingen. Ook andere stressvolle levensgebeurtenissen verhogen het risico op depressie, zoals gebeurtenissen op het interpersoonlijke vlak (vooral bij vrouwen) of aan de gezondheid gerelateerde gebeurtenissen (vooral bij ouderen) (Maas & Jansen, 2000; Devanand et al., 2002; Beekman et al., 2004)

Multidisciplinaire Richtlijn Depressie bij volwassenen verschenen

In 2005 verscheen de Multidisciplinaire Richtlijn Depressie (CBO & Trimbos-instituut, 2005b), met aanbevelingen voor diagnostiek en behandeling van depressie bij volwassenen. In 2003 verscheen daarnaast de herziene NHG-standaard ‘Depressieve Stoornis’ voor de huisartsen. De onderstaande teksten over diagnostiek en behandeling van depressie bij volwassenen van 18 tot en 65 jaar zijn vooral gebaseerd op de multidisciplinaire richtlijn. Daarnaast wordt apart aandacht besteed aan jongeren en ouderen. Voor depressie bij kinderen en jeugdigen is er een recente Britse richtlijn (NICE, 2005).

Zie voor meer informatie de volgende documenten op de website ggz-richtlijnen:

• De multidisciplinaire richtlijn depressie (CBO & Trimbos-instituut, 2005b).
• Een samenvatting van de richtlijn (CBO & Trimbos-instituut, 2005c).
• Een patiëntenversie van de richtlijn (CBO & Trimbos-instituut, 2005d).

Diagnostiek van depressie bij volwassenen

Het stellen van de diagnose depressie kent globaal drie fasen:

• Het begint meestal met een vermoeden van depressie. Dit vermoeden kan ontstaan bij de behandelaar door een opmerking van de depressieve persoon, of een globale indruk. Voor deze fase van de diagnostiek bestaan ook hulpmiddelen: zogenaamde screeningsinstrumenten (korte vragenlijsten).
• Dit vermoeden van depressie wordt vervolgens getoetst door de klachten uit te vragen en te classificeren volgens een diagnostisch systeem (meestal de DSM-IV). In deze fase vindt ook de differentiële diagnostiek plaats en worden bijkomende stoornissen nagevraagd. Voor deze tweede fase van de diagnostiek bestaan ook gestandaardiseerde diagnostische interviews.
• Wanneer de diagnose depressie eenmaal is gesteld, kan vervolgens nog worden gekeken naar de ernst van de depressie. Ook voor deze derde fase staan de hulpverlener verschillende hulpmiddelen - interviews, observatieschalen en vragenlijsten - ter beschikking.

In de praktijk lopen deze fasen vaak door elkaar. Ook wordt wel eens een fase overgeslagen.

Behandeling van depressie bij volwassenen

Op grond van de diagnostiek – en dan vooral de duur en de ernst van de depressie – wordt in de multidisciplinaire richtlijn (CBO & Trimbos-instituut, 2005b) een onderscheid gemaakt tussen vier soorten depressie.

• Bij een niet-ernstige en kortdurende depressie is de kans op herstel groot. Kortdurende, niet-medicamenteuze behandelingen kunnen daarbij helpen. Te denken valt aan voorlichting, zelfhulpboeken, ondersteunende gesprekken of fysieke inspanning. De behandelaar (meestal de huisarts) kan enkele vervolgafspraken maken om te controleren of herstel inderdaad intreedt.
• Bij een depressie die langer duurt dan 3 maanden kan in eerste instantie worden gekozen uit psychotherapie of antidepressiva. Een voorkeur wordt in de richtlijn niet gegeven. Wanneer de een onvoldoende werkt, kan de ander worden toegevoegd.
• Bij een ernstige depressie hebben medicijnen de voorkeur, eventueel aangevuld met psychotherapie. Zodra herstel intreedt, moeten de medicijnen nog een half jaar lang worden geslikt. Bij een terugkerende depressie is dat minstens twee jaar.
• Bij een seizoensgebonden depressie (ook wel ‘winterdepressie’ genoemd) wordt lichttherapie aangeraden.

Diagnostiek en behandeling van depressie bij jeugdigen

Depressie bij jongeren wordt niet altijd herkend, omdat ze de neiging hebben om het depressieve gevoel te ontkennen en te overdekken met stoer of agressief gedrag. Antidepressiva werken niet bij jonge kinderen, en slechts beperkt bij adolescenten. Psychologische behandelingen werken wel bij jongeren (NICE, 2005).

Diagnostiek en behandeling van depressie bij ouderen

Ouderen presenteren depressie meer dan jongeren door middel van lichamelijke klachten, en klachten over de spijsvertering, of de stofwisseling. Depressie wordt door ouderen ook vaker gepresenteerd als ‘aan de dood denken’ en gaat gepaard met een gebrek aan energie, gevoelens van spanning en prikkelbaarheid. Dit zijn symptomen die behandelaars soms ten onrechte aan het ouder worden toeschrijven (Van Tilburg & Beekman, 1997, Volkers et al., 2004). Antidepressiva werken bij ouderen, ook als er sprake is van bijkomende lichamelijke klachten (Schoemaker et al., 2002). Psychologische behandelingen werken ook bij ouderen (Cuijpers & Dekker, 2005).

Preventie van depressie is mogelijk

Van enkele preventieve interventies is inmiddels aangetoond dat ze nieuwe gevallen van depressie daadwerkelijk kunnen voorkomen (Cuijpers et al., 2005). Het gaat dan vooral om cursussen in groepsverband voor mensen met beginnende depressieve klachten. Onder de naam ‘In de Put Uit de Put’ worden dergelijke cursussen door de meeste GGZ-instellingen in Nederland aangeboden. Zie ook preventie van depressie.

Turkse en Marokkaanse ouderen uit Amsterdam vaker depressief

Uit een Amsterdams onderzoek blijkt dat Turkse en Marokkaanse ouderen vaker depressief zijn dan autochtone ouderen. Daarnaast is het verschil tussen Turken en Marokkanen aanzienlijk: Turkse ouderen zijn veel vaker depressief dan Marokkaanse. De allerhoogste prevalentie wordt gevonden bij Turkse vrouwen boven de 65 jaar (zie figuur 1) (Van der Wurff et al., 2004; Spijker et al., 2004).

Turken hebben vaker psychisch-emotionele problemen

Een derde van de Turken heeft psychisch-emotionele problemen, zoals angst of depressie. Vrouwen hebben er significant vaker last van dan mannen. Dit blijkt uit de hoge score op de GHQ-28 (General Health Questionnaire), een zelfbeoordelingsvragenlijst voor het opsporen van psychisch-emotionele problemen. De prevalentie van psychische problemen onder Turken is beduidend hoger dan de 25% die normaal wordt gerapporteerd in algemene populaties (Bengi-Arslan et al., 2002).

Figuur 1: Prevalentie van klinisch relevante depressieve symptomen bij Turken, Marokkanen en autochtonen in de leeftijd van 55-74 jaar (in %) (Bron: Van der Wurff et al., 2004).

Meer depressieve stoornissen bij laagopgeleiden

Depressieve stoornissen komen het meest voor bij laagopgeleiden, namelijk bij 7,9% van de volwassen bevolking tussen de 18 en 64 jaar met alleen lagere school. De prevalentie van depressieve stoornissen neemt af met een toenemend opleidingsniveau. Alleen in de twee hoogste opleidingsgroepen komen depressieve stoornissen ongeveer even vaak voor (zie figuur 1). Het opleidingsniveau is hier als indicator gebruikt voor de sociaaleconomische status van mensen (zie ook: Opleidingsniveau als indicator voor sociaaleconomische status en Beschrijving opleidingscategorieën).

Lager opgeleide vrouwen vaker depressieve stoornissen dan hoger opgeleide vrouwen

Bij vrouwen komen depressieve stoornissen vaker voor bij laagopgeleiden dan bij hoogopgeleiden. Bij de mannen zijn de opleidingsverschillen niet significant (zie ook: Sociaaleconomische verschillen naar geslacht en leeftijd). Bij de meeste leeftijdsgroepen zien we dat lager opgeleiden vaker last hebben van depressieve stoornissen dan hoogopgeleiden. Alleen bij de 18-29-jarigen zijn de opleidingsverschillen niet significant.

Figuur 1: Prevalentie van depressieve stoornis in de Nederlandse bevolking van 18-64 jaar, naar hoogst voltooid opleidingsniveau; gewogen naar leeftijd, geslacht, burgerlijke staat en urbanisatiegraad (Bron: NEMESIS, 1996).

Figuur 1: Prevalentie van depressieve stoornis in de Nederlandse bevolking van 18-64 jaar, naar geslacht en hoogst voltooid opleidingsniveau; gewogen naar leeftijd, geslacht, burgerlijke staat en urbanisatiegraad (Bron: NEMESIS, 1996).

Figuur 2: Prevalentie van depressieve stoornis in de Nederlandse bevolking van 18-64 jaar, naar leeftijd en hoogst voltooid opleidingsniveau; gewogen naar leeftijd, geslacht, burgerlijke staat en urbanisatiegraad (Bron: NEMESIS, 1996).

Depressieve gevoelens in bevolking niet toegenomen

Drie reeksen onderzoeken onder de Nederlandse bevolking in de afgelopen dertig jaar laten geen toe- of afname zien van het aantal mensen met depressieve of negatieve gevoelens:

• In de enquêtes van het SCP zat van 1975 tot en met 1996 een korte vragenlijst over depressieve klachten. De totaalscore bleef in al die jaren ongeveer gelijk (Meertens et al., 2003).
• De jaarlijkse gezondheidsenquête van het CBS bevatte van 1989 tot en met 2000 de Affect Balance Scale (ABS), een vragenlijst naar negatieve gevoelens in de afgelopen weken. Het percentage mensen met negatieve gevoelens bleef tussen 1989 tot 2000 vrijwel constant; 12,4 % (range: 11,6 – 13,3).
• Sinds 2001 heeft het CBS een korte vragenlijst over angst- en depressie-klachten (de MHI-5) en enkele specifieke depressievragen toegevoegd aan de jaarlijkse gezondheidsenquête. Deze periode van vier jaar is nog te kort om conclusies te trekken.

Voor meer infomatie over de gebruikte vragenlijsten zie Wat is psychische gezondheid en hoe wordt het gemeten?

Geen aanwijzingen voor toename depressie in de bevolking

Depressieve gevoelens lijken niet toe te nemen. Of in Nederland het aantal mensen met een depressieve stoornis de laatste dertig jaar ook gelijk is gebleven is niet met zekerheid te zeggen. Er zijn twee herhaalde bevolkingsonderzoeken – een regionaal en een internationaal - die heel voorzichtig wijzen op een stabilisatie:

• In een regionale bevolkingsonderzoek (Regioproject Nijmegen 2, 1999 ) met de PSE is het aantal mensen met depressie tussen 1983 en 1998 gelijk gebleven. Of dat ook voor heel Nederland geldt, is niet zeker.
• In herhaald Amerikaans bevolkingsonderzoek met de CIDI werd tussen 1990 en 2001 ook een stabilisatie van het aantal mensen met depressie gevonden (Kessler et al., 2005). Of dat ook voor Nederland geldt, is onduidelijk.

Depressie bij de huisarts neemt wel sterk toe

Als mensen in behandeling zijn voor hun depressie, dan is dat meestal bij de huisarts (Bijl & Ravelli, 1998). Het aantal mensen waarvan de huisarts weet dat ze lijden aan depressie is de laatste tien jaar sterk toegenomen. Zo is het aantal bij de huisarts bekende patiënten met depressie van 1994 tot 2004 ongeveer verdubbeld. Dat blijkt uit cijfers uit twee regionale huisartsenregistraties (zie figuur 2). Deze stijging geldt ook voor het aantal nieuwe patiënten (zie figuur 1). Dit was in de jaren zeventig en tachtig ongeveer gelijk gebleven, en lijkt in de jaren negentig te zijn verdubbeld.

Voor een verklaring voor deze stijging zie Welke zorg gebruiken patiënten en wat zijn de kosten?

Figuur 1: Incidentie van depressieve stoornis in de periode 1990-2004 (3-jarig voortschrijdend gemiddelde); gestandaardiseerd naar de bevolking van Nederland in 1990 en geïndexeerd (1991 is 100) (Bronnen: CMR-Nijmegen e.o. en RNH).

Figuur 2: Jaarprevalentie van depressieve stoornis in de periode 1990-2004 (3-jarig voortschrijdend gemiddelde); gestandaardiseerd naar de bevolking van Nederland in 1990 en geïndexeerd (1991 is 100) (Bronnen: CMR-Nijmegen e.o. en RNH).

Bevolkingsgroei en vergrijzing leiden tot lichte toename depressie

Op basis van alleen demografische ontwikkelingen is de verwachting dat het absolute aantal nieuwe patiënten per jaar met depressie dat door de huisarts gediagnosticeerd wordt tussen 2005 en 2025 met 4,0% zal stijgen.

Beschrijving gebruikte bronnen

Niet alle mensen met een depressie zoeken professionele hulp

Ongeveer een derde van de personen met een depressie zoekt hiervoor geen professionele hulp. In de huisartsenpraktijk worden patiënten bij wie depressie of depressieve gevoelens wordt gediagnosticeerd, meestal alleen door de huisarts behandeld (Baan et al., 2003). In 6% van de eerste contacten verwijst de huisarts de patiënt door. Dit betreft relatief vaak verwijzingen naar een vrijgevestigd psycholoog, RIAGG of psychiater. In de volgende contacten wordt nog maar 2% van de patiënten met een depressie doorverwezen. Dan gaat het vaak om verwijzingen naar de psychiater (Cardol et al., 2004).

Toename zorggebruik huisarts door betere herkenning en diagnose

Gebruik antidepressiva bijna verdubbeld

Het aantal voorschriften voor antidepressiva steeg van 2,9 miljoen in 1997 tot 5,5 miljoen in 2004 (SFK, 2005) (zie figuur 1). Het grootste deel hiervan zijn herhaalrecepten. In de tweede helft van 2004 haalden in totaal 760.000 mensen in Nederland antidepressiva bij hun apotheek. Van alle recepten voor antidepressiva wordt ongeveer 80% voorgeschreven door de huisarts.

Antidepressiva worden overigens niet alleen voorgeschreven aan mensen met depressie. Ze worden ook voorgeschreven aan mensen met minder ernstige depressieve klachten, met angststoornissen, gedragsproblemen of pijn.

Figuur 1: Aantal voorschriften van antidepressiva in de periode 1997-2004 (bron: SFK).

Depressie met 773 miljoen euro één van de duurdere ziekten

Depressie is één van de duurdere ziekten (zie ook Welke ziekten zijn het duurst? In 2005 kostte de zorg voor depressie 773 miljoen euro. In totaal maakten de kosten voor depressie 1,1% uit van de totale kosten voor de gezondheidszorg (Poos et al., 2008). Dit percentage is nog de ondergrens, aangezien een aanzienlijk deel van de kosten binnen de psychische stoornissen niet aan diagnosegroepen toegeschreven kon worden.

Geestelijke gezondheidszorg grootste kostenpost voor depressie

Van de kosten van de zorg voor depressie gaat 57,6% naar de geestelijke gezondheidszorg, 15% naar genees- en hulpmiddelen en 11% en 9% naar respectievelijk ziekenhuiszorg en eerstelijnszorg. Bijna 70% van de totale kosten voor depressie ging naar vrouwen en ruim 30% naar mannen. De kosten zijn het hoogst in de leeftijdsgroep 35 tot 60 jaar. In deze leeftijdsgroep is de absolute prevalentie ook het hoogst (zie figuur 2 en zie Prevalentie en incidentie naar leeftijd en geslacht).

Figuur 2: Kosten van de zorg voor depressie naar leeftijd en sector in 2005 (bron: Kosten van Ziektenstudie).

Depressie vooral in Amsterdam, Den Haag en Rotterdam

Depressie komt vooral voor in de grote steden, en dan met name in Amsterdam (Peen et al., 2002). Dat geldt ook voor gevoelens van angst en depressie, zoals gemeten met de MHI-5 in de bevolking van 12 jaar en ouder (zie ook: Psychische gezondheid; hoe wordt het gemeten?).

• De hoogste percentages gevoelens van angst en depressie zijn te vinden in de grote steden Den Haag (15,9%), Amsterdam (12,7%) en Rotterdam (12,7%). Daarnaast scoren ook de Gooi en Vechtstreek en Zuid-Limburg significant hoger dan het landelijke gemiddelde.
• De laagste percentages inwoners met psychische klachten zijn te vinden in de regio's Zuidhollandse Eilanden, Hollands Midden, Drenthe en IJsselvecht.

Voor een compleet overzicht van de regionale verschillen in gevoelens van angst en depressie, zie Psychische klachten 2004-2007.

Gebruik antidepressiva het hoogst in regio's Waardenland en Nijmegen

Het gebruik van antidepressiva – uitgedrukt in een standaard dagelijks dosis - is niet gelijkmatig verdeeld over Nederland. Er zijn grote regionale verschillen:

• Het antidepressivagebruik is het hoogst in de regio's Waardenland en Nijmegen (respectievelijk 26% en 19% hoger dan het landelijk gemiddelde). Relatief hoog scoren ook de regio's Friesland, Delft Westland Oostland, West-Brabant en Zuid-Limburg, waar het gebruik 13-16% hoger is.
• Het antidepressivagebruik is het laagst in de regio Nieuwe Waterweg-Noord (21% lager). Relatief laag scoren ook de regio's Zaanstreek-Waterland, Amstelland en De Meerlanden, Rotterdam, Zuidoost- Brabant en Twente (14-18% lager).

Voor een compleet overzicht van regionale verschillen in het gebruik van antidepressiva, zie het kaartje Gebruik antidepressiva 2006.

Aantal mensen met depressie in Nederland lijkt hoog

De World Mental Health Survey van de WHO (Demyttenaere et al., 2004) laat zien dat stemmingsstoornissen, waaronder depressie, in Nederland veel voorkomen (zie tabel 1). Maar deze verschillen zouden ook het gevolg kunnen zijn van verschillen in methode (Paykel et al., 2005). Daarnaast kunnen de verschillen worden veroorzaakt door verschillende interpretaties van omschreven klachten.

Er is geen sluitend bewijs dat de geestelijke gezondheid in sommige landen uit de EU-15 beter is dan in andere. Dat geldt ook voor depressie (Paykel et al., 2005). In een vergelijkende Europese studie (SHARE) naar depressie onder ouderen verschilde Nederland niet van omringende landen. Over het vóórkomen van stemmingsstoornissen in de nieuwe EU-lidstaten is nog maar weinig bekend

Zie ook:beschrijving van gebruikte gegevensbronnen

In Nederland gaan veel mensen met depressie naar de huisarts

In een ouder WHO project, ‘Psychological Problems in General Health Care’ werd de prevalentie van depressie onder bezoekers van de huisarts vastgesteld in veertien verschillende landen (Van der Meer et al., 1996). De prevalentie liep uiteen van 4,0 procent (Sjanghai, China) tot 29,5 procent (Santiago, Chili), met een gemiddelde van 10,4 procent. In Nederland (Groningen) lag de prevalentie boven het gemiddelde: 15,9 procent. Dit was vergelijkbaar met de prevalentie in Manchester en Parijs.

Deze internationale verschillen komen deels voort uit cultuurverschillen in de neiging om hulp te zoeken (Goldberg & Lecrubier, 1995). Uit de studie DEPRES blijkt bijvoorbeeld dat men in Duitsland terughoudender is met het bezoeken van een arts dan in Frankrijk, waar het hebben van psychische stoornissen meer geaccepteerd is (Lépine et al., 1997).

Plaats depressie in rangorde van ziektelast verschilt per werelddeel

In 2000 stond depressie wereldwijd op de vierde plaats wat betreft oorzaak van ziektelast. Depressie was toen verantwoordelijk voor 4,4 procent van de DALY’s. In Europa staat depressie op de derde plaats en in Noord- en Zuid-Amerika op de eerste. Afrika is het enige werelddeel waar depressie niet in de top tien staat (Üstün et al., 2004). Dit komt niet omdat depressie in Afrika minder voorkomt, maar doordat infectieziekten (zoals aids, malaria, tuberculose en mazelen), perinatale aandoeningen en de gevolgen van ondervoeding er een veel groter aandeel in de ziektelast hebben.

Tabel 1: Percentage personen van 18 jaar en ouder met een stemmingsstoornis (depresieve, dysthyme en/of bipolaire I en II stoornis) in de afgelopen twaalf maanden volgens WMH-CIDI/DSM-IV in de World Mental Health Surveys (Bron: Demyttenaere et al., 2004).

* Dit prevalentiecijfer uit de ESEMeD-studie wijkt licht af van de prevalentie-cijfers uit NEMESIS.

** Colombia 18-65 jaar, Japan ≥ 20 jaar en Mexico 18-65 jaar.

Epidemiologisch bevolkingsonderzoek

Onderzoek onder adolescenten

Prevalentiecijfers over angststoornissen in de algemene bevolking zijn afkomstig van het onderzoek naar psychische stoornissen onder adolescenten van 13-18 jaar (Verhulst et al., 1997a). Hiervoor werd een landelijke steekproef getrokken. Onder andere werd de DIS (Diagnostic Interview Schedule) voor kinderen afgenomen. Stoornissen werden vastgesteld aan de hand van de DSM-III-R-criteria. Getrainde interviewers namen de interviews af. De diagnostische fase van het onderzoek had betrekking op 780 adolescenten en werd uitgevoerd tussen april en juni 1993.

Het NEMESIS-onderzoek: Volwassenen

Het NEMESIS-onderzoek onder 18-64 jarigen (Bijl et al., 1997b; Vollebergh et al., 2003) was gebaseerd op een landelijke steekproef en maakte gebruik van DSM-III-R-criteria. Hierbij werd in 1996 bij 7.076 personen een psychiatrisch interview afgenomen met behulp van de CIDI, een geactualiseerde versie van de DIS. Ook hier namen getrainde interviewers de interviews af. Op basis van de meting in 1996 konden prevalentiecijfers worden vastgesteld (Bijl et al., 1997a). De prevalentiecijfers voor depressie zijn speciaal voor het Nationaal Kompas ontdubbeld: personen met zowel een depressieve stoornis als een dysthyme stoornis zijn slechts eenmaal geteld. Een tweede meting vond plaats in 1997-1998. Bij degenen die aan de eerste meting deelnamen is toen nogmaals een CIDI afgenomen. Zodoende konden incidentiecijfers bepaald worden (Bijl et al., 2002). Van de 7.076 personen uit de eerste meting, werden 5.618 personen nogmaals geïnterviewd.

Het LASA-onderzoek: Ouderen

Het LASA (Longitudinal Aging Study Amsterdam)-onderzoek werd in 1992/1993 uitgevoerd onder personen van 55-85 jaar (Beekman et al., 1995). In dit onderzoek werden 3.056 ouderen in drie regio's gescreend. Bij 659 daarvan namen getrainde interviewers de DIS af. Hierop werd de prevalentie bepaald. Hierbij werden diagnosen gesteld op basis van de DSM-III. De selectie van respondenten waarbij de DIS afgenomen werd, bestond uit degenen die een score boven een drempelwaarde van de CES-D (Center for Epidemiologic Studies Depression Scale) hadden en een aselecte steekproef uit de groep die onder de drempelwaarde scoorde.

Regioproject Nijmegen 2: Volwassenen

Het Regioproject Nijmegen 2 is een onderzoek onder personen van 18-74 jaar die zijn ingeschreven bij een huisarts in de regio Nijmegen (König-Zahn et al., 1999). In 1997-1998 werd bij 1.813 personen een vragenlijst over psychische problematiek afgenomen (de GHQ) en bij een steekproef hiervan een psychiatrisch diagnostisch interview (de SCAN). Het eerste Regioproject vond plaats in 1983. De uitkomsten uit het Regioproject 2 kunnen hiermee vergeleken worden.

Het Leiden 85-plus onderzoek

Het Leiden 85-plus onderzoek, verricht in de periode 1986-1989, bepaalde het voorkomen van psychische stoornissen onder zeer oude mensen in de stad Leiden (Heeren, 1992; Heeren et al., 1992b). Hierbij werd de Geriatric Mental State Schedule (GMS) gebruikt. Dit is ook een gestructureerd psychiatrisch interview, gevalideerd voor ouderen, maar moeilijk te vergelijken met de DIS en CIDI.

Zorgonderzoek: huisartsenregistraties

Voor bepaling van de prevalentie en incidentie van depressie in de huisartspraktijk zijn de volgende vijf huisartsenregistraties gebruikt:

• CMR-Nijmegen e.o. (2000-2004)
• LINH (2004)
• RNH (2001-2004)
• RNUH-LEO (1-8-2001 tot en met 31-7-2004)
• Transitieproject (2000-2004)

De vijf huisartsenregistraties verschillen niet alleen in algemene werkwijze van elkaar, maar hanteren elk bij het registreren van depressie specifieke regels. Daarom is de betekenis van de cijfers uit de vijf registraties niet altijd gelijk. Zie daarom ook: Achtergronden en details bij cijfers uit huisartspraktijk

Buitenlandse bevolkingsonderzoeken

ICPE: World Mental Health Surveys

Het International Consortium in Psychiatric Epidemiology (ICPE) werd in 1998 opgezet door de WHO om internationaal vergelijkend onderzoek te doen naar het voorkomen van psychische stoornissen (WHO, 2000b). In dit kader werden voor de World Mental Health Survey studies vergeleken waarbij gebruik werd gemaakt van de CIDI (een gestructureerd diagnostisch interview). Op deze manier kunnen de resultaten van de Nederlandse NEMESIS-studie goed vergeleken worden met bijvoorbeeld de Amerikaanse National Comorbidity Survey (NCS; Kessler et al., 1994; NCS-R Kessler & Merikangas, 2004).

In de World Mental Health Surveys 2004 zijn de gegevens voor België, Frankrijk, Spanje, Italië, Duitsland en Nederland afkomstig van de ESEMeD-studie. De ESEMeD-studie heeft als beperking dat in sommige landen de respons erg laag was en het is niet uit te sluiten dat een lage respons samenhangt met het vóórkomen van psychische stoornissen. Uit eerder onderzoek is gebleken dat mensen die weigeren aan het onderzoek deel te nemen, vaker een psychische stoornis hebben. Dit leidt tot een onderschatting van het werkelijke aantal (Demyttenaere et al., 2004). In de Nederlandse NEMESIS-studie was de respons en het aantal respondenten beduidend hoger dan in de ESEMeD-studie (Demyttenaere et al., 2004; WHO, 2000b).

ESEMeD: interviews in 6 Europese landen met behulp van instrumenten

ESEMeD (European Study of Epidemiology on Mental Disorders) is een cross-sectionele studie waarbij 25.000 thuisinterviews worden afgenomen onder de algemene, niet-geïnstitutionaliseerde bevolking.Tijdens een interview van 90 minuten wordt gebruik gemaakt van de CIDI, de SF-36, de EuroQol 5D en delen van het WHO disablement Asessment Schedule II (WHO-DAS II). Ook het zorggebruik wordt geregistreerd. Net als DEPRES wordt ESEMeD uitgevoerd in 6 Europese landen: België, Frankrijk, Duitsland, Nederland, Spanje en het Verenigd Koninkrijk.

Depressie onder bezoekers van de huisarts

In het WHO "Collaborative Project on Psychological Problems in General Health Care" werd in 14 verschillende landen de prevalentie van depressie in de huisartspraktijk vastgesteld (Van der Meer et al., 1996). Daarbij werd in elk land dezelfde onderzoeksmethode gehanteerd. Bij alle personen die contact hadden met de huisarts werd de Primary health care-versie van de CIDI afgenomen. Deze versie van de CIDI verschilt van de CIDI die in het NEMESIS-onderzoek gebruikt werd, in die zin dat in de Primary health care-versie ook minor depression meegeteld wordt. In Nederland werd de meting verricht in Groningen.

EURODEP en SHARE: Ouderen

EURODEP is een actieprogramma dat gesteund wordt door de Europese Commissie. Het belangrijkste doel is de variatie in de prevalentie van depressie in 11 EU-landen en Albanië te bestuderen onder mensen van 65 jaar en ouder (Copeland, 1999). Hiervoor werd EURO-D gebruikt, een 12-item schaal die werd ontwikkeld om resultaten verkregen met verschillende depressie-instrumenten, met elkaar te kunnen vergelijken. De Nederlandse resultaten komen van de AMSTEL studie (Amsterdam Study of the Elderly) (Schoevers et al., 2000). De SHARE-studie (Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe) gebruikt ook de EURO-D schaal (Börsch-Supan et al., 2005).

DEPRES: prevalentie en zorggebruik in 6 Europese landen

DEPRES (Depression Research in the European Society) is een depressie-survey uitgevoerd in twee fases in 6 Europese landen: België, Frankrijk, Duitsland, Nederland, Spanje en het Verenigd Koninkrijk. Het doel van fase 1 was de 6-maandsprevalentie van depressie te schatten en de invloed van depressie in de gemeenschap vast te stellen door te onderzoeken in hoeverre mensen met depressieve stoornissen hulp zoeken en hoeveel men verzuimt op het werk. Het doel van fase 2 was te onderzoeken hoe depressie de kwaliteit van leven en functioneren beïnvloedt, de verwachtingen bij patiënten van de zorg en voorgeschreven behandeling vast te stellen en te evalueren hoe artsen mensen met een depressie behandelen. De indeling in Major Depressie, Minor Depressie en Depressieve symptomen is afkomstig van het instrument MINI (Mini International Neuropsychiatric Interview).

Jaarprevalentie (per 1.000) van depressie en dysthymie (zowel apart als samen) uit bevolkingsonderzoeken in de periode 1992-1998. Gegevens bewerkt door het RIVM.

Incidentie (per 1.000 per jaar) uit NEMESIS (1996-1997). De incidentie betreft het aantal mensen dat voor het eerst in het leven de betreffende ziekte kreeg in het voorafgaande jaar.

Beschrijving van gebruikte bronnen

Jaarprevalentie (per 1.000 in 2004)

Bron: LINH

Achtergronden en details bij cijfers uit huisartspraktijk

Incidentie (per 1.000 per jaar in 2004)

Bron: LINH

Achtergronden en details bij cijfers uit huisartspraktijk

Exacte scores

Tabel: Gemiddelde SF-36 scores (sd) voor patiënten met depressie en de algemene populatie (Bijl & Ravelli, 2000; Kruijshaar et al., 2003a).

Achtergrondinformatie bij de gegevensbronnen

De gegevens over depressie (patiënten en algemene populatie) zijn afkomstig uit een steekproef van huishoudens in heel Nederland (NEMESIS-studie). De geïnstitutionaliseerde bevolking is geen onderdeel van de steekproef. De diagnose (DSM-III) is gesteld m.b.v. de CIDI (Composite International Diagnostic Interview). Het aantal personen met 'depressie in engere zin' was 439. De totale diagnosegroep ‘stemmingsstoornissen’ bestond uit 591 personen. De algemene populatie bevatte 7076 personen (Bijl & Ravelli, 2000; Kruijshaar et al., 2003a).

Kanttekeningen bij de resultaten

De patiëntenpopulatie betreft personen die ooit in de afgelopen 12 maanden psychische problemen hadden. De SF-36 heeft echter betrekking op de kwaliteit van leven in de afgelopen vier weken. De patiëntenpopulatie bevat dus bijvoorbeeld personen die ten tijde van het invullen van de SF-36 diagnosevrij waren, maar wel eerder in het jaar psychische problemen hadden. Hierdoor kunnen de gerapporteerde verschillen met de algemene populatie onderschat zijn. Een studie die wel betrekking had op psychische problemen van maximaal 1 maand geleden, vond een sterker verminderde kwaliteit van leven dan de NEMESIS-studie (Regioproject Nijmegen 2, 1999). Deze Nijmeegse studie was echter minder representatief, omdat het veel minder personen betrof en geen landelijke dekking had.

Een verschillende verdeling van sociaal-demografische kenmerken tussen patiënten en de algemene populatie kan de grootte van de verschillen in kwaliteit van leven beïnvloeden (zie pagina gezondheid-gerelateerde kwaliteit van leven). In de gepresenteerde resultaten kon hier niet voor gecorrigeerd worden.

Een analyse van Bijl & Ravelli (Bijl & Ravelli, 2000) waarin wel voor deze kenmerken gecorrigeerd kon worden, geeft overigens vergelijkbare resultaten. Er is een sterk verband tussen de aanwezigheid van angststoornissen en het voorkomen van emotionele beperkingen in het uitvoeren van de dagelijkse bezigheden, beperkingen in deelname aan het sociale leven en een verminderde vitaliteit (Bijl & Ravelli, 2000).

Doordat de geïnstitutionaliseerde bevolking (ziekenhuizen en verpleeghuizen) niet in NEMESIS vertegenwoordigd is, wordt mogelijk een groep patiënten met ernstige problematiek gemist. Dit kan de hoogte van de feitelijke scores beïnvloed hebben. Hierdoor zullen de gepresenteerde verschillen tussen patiënten en de algemene populatie eerder onderschat dan overschat zijn.

Meerdere oorzaken voor verschillen in de cijfers

De prevalentie- en incidentiecijfers op basis van verschillende huisartsenregistraties variëren vaak aanzienlijk. De oorzaak kan zijn dat het voorkomen van ziekten in de praktijkpopulaties verschilt, maar het kan ook het gevolg zijn van verschillen in de algemene werkwijze van de registraties en de wijze waarop prevalentie- en incidentiecijfers worden berekend. Bovendien kunnen registraties voor bepaalde ziekten specifieke (al dan niet vastgelegde) regels hanteren. Daarom zijn hieronder allereerst de kenmerken van depressie beschreven en de kenmerken van de gebruikte huisartsenregistraties. Daarbij gaat het om kenmerken die van invloed zijn op de wijze waarop huisartsen depressie registreren.

Kenmerken van depressie in de huisartsenpraktijk

Depressie is een aandoening met over het algemeen een beperkte duur, maar kan ook recidiverend zijn of chronisch. Een deel van de patiënten met depressie zal in behandeling zijn bij de ambulante GGZ. Daarbij zal de huisarts dan nog weinig bemoeienis hebben.

Mogelijk zullen sommige huisartsen bij het registreren van patiënten met depressieve klachten terughoudend zijn met de code ‘depressie’ en meer geneigd zijn de code ‘depressieve gevoelens’ te gebruiken. Daarom zijn ook prevalentie- en incidentiecijfers gepresenteerd van personen met een ‘depressie en/of een depressief gevoel’.

Specifieke regels van de registraties voor het vastleggen van depressie

Hieronder worden enkele specifieke regels vermeld die de registraties hanteren bij het vastleggen van depressie. Algemene gegevens over de registraties worden zichtbaar als u op de desbetreffende registratie klikt.

CMR-Nijmegen e.o. (2000-2004)

• Er zijn aparte codes voor depressieve stoornis en dysthyme stoornis. Deze zijn hier opgeteld.

LINH, contactregistratie (2004) en Transitieproject (2000-2004)

• Geen specifieke opmerkingen

RNH-Limburg (2001-2004)

• Het RNH gaat uit van probleemlijsten. Over het algemeen worden daarop alleen gevallen geregistreerd waarbij de klachten langdurig zijn of recidiverend. Eenmalige, kortdurende depressies worden niet vastgelegd.
• Indien geregistreerd, blijft de aandoening vaak lang als prevalent probleem geregistreerd staan; de huisarts haalt de aandoening dan niet van de probleemlijst.

RNUH-LEO (1-82001 tot en met 31-72004)

• Er zijn twee soorten prevalentiecijfers: cijfers die gebaseerd zijn op de contactregistratie en die gebaseerd zijn op probleemlijsten.
• De cijfers uit de contactregistratie geven aan van hoeveel personen bij de huisarts bekend is dat ze in een recente periode klachten hadden van hun depressie en/of er zorg voor ontvingen. De cijfers uit de probleemlijst geven aan van hoeveel personen bij de huisarts bekend is dat ze een depressie hebben welke medische aandacht verdient (maar die mogelijk recent niet gepaard ging met klachten of waarvoor recent geen zorg nodig was of waarbij de huisarts niet op de hoogte was dat de patiënt er recent zorg voor ontving).
• De nieuwe, incidente problemen op de probleemlijst zijn echte chronische problemen. De bekende, prevalente problemen op de probleemlijst zijn mogelijk voor een deel nog problemen die in het verleden overgenomen zijn van de papieren registratie van de huisartsen, maar die inmiddels niet meer als chronisch probleem mogen worden beschouwd.

De cijfers op basis van de huisartsenregistraties

De prevalentie- en incidentiecijfers zijn weergegeven in tabel 1 en 2. Het betreft informatie die medio 2005 beschikbaar was. De Kompas-schattingen zijn gemiddelden van enkele registraties, soms de cijfers van een enkele registratie. Voor de keuze van de registraties, zie Achtergrond bij keuze van huisartsenregistraties.

Gebruikte codes uit de CMR-Nijmegen: voor depressieve stoornis een cluster van E-code 1260 (depressie) en E-code 1342 (dysthyme stoornis). Uit de andere registraties: ICPC-code P76 voor depressieve stoornis. In de Tweede Nationale Studie, RNH en RNUH-LEO is een cluster gemaakt van P76 en/of P03 (depressief gevoel). Hierbij zijn personen die beide aandoeningen hebben maar één keer meegeteld.

Tabel 1: Jaarprevalentie (per 1.000 en absoluut) en incidentie (per 1.000 per jaar en absoluut) van depressie (personen) in vijf huisartsenregistraties; gestandaardiseerd naar de bevolking van Nederland in 2003.

^a De huidige Kompas-schatting voor zowel de prevalentie als incidentie komen uit LINH.

Tabel 2: Jaarprevalentie (per 1.000 en absoluut) en incidentie (per 1.000 per jaar en absoluut) van depressie en/of depressief gevoel (personen) in drie huisartsenregistraties; gestandaardiseerd naar de bevolking van Nederland in 2003.

^a De huidige Kompas-schatting voor zowel de prevalentie als incidentie komen uit LINH.

Beschrijving gebruikte bronnen

Prevalentie en incidentie naar leeftijd en geslacht