Huidkanker

In het algemeen worden drie typen huidkanker onderscheiden en als volgt onderverdeeld:

• Melanomen van de huid ( ICD-9 code 172, ICD-10 code C43; ongeveer 10%);

• andere huidtumoren (ICD-9 code 173, ICD-10-code C44; ruim 90%). Deze groep huidtumoren wordt weer onderverdeeld in het basaalcelcarcinoom (75-80%), het plaveiselcelcarcinoom (20%) en zeer zeldzame tumoren die uitgaan van de talg- of zweetklieren (2%).

Melanomen

Melanomen ontstaan uit moedervlekken of nieuw gevormde pigmentvlekken

Melanomen zijn afkomstig van pigmentvormende cellen (melanocyten) van de huid. Ze ontstaan uit bestaande moedervlekken (ongeveer 30%) of uit nieuw gevormde pigmentvlekken. Er zijn vier typen melanoom. De meest voorkomende typen bij blanken zijn het ‘superficial spreading melanoma’ (SSM, 65%) en het nodulaire melanoom (NM, 25%). Men vermoedt dat het SSM een vroege variant en het NM een late variant is van hetzelfde type melanoom. Het SSM heeft een gunstiger prognose dan het NM.

De overige typen zijn vrij zeldzaam: het lentigo maligna melanoom (LMM, 5%) dat vooral bij ouderen voorkomt, en het acrolentigineuze melanoom (ALM, 5%). Bij mensen met een gepigmenteerde huid komt ALM het meest voor.

Veranderingen in grootte, kleur en omvang van pigment- of moedervlek kenmerkend

Melanoom kenmerken zich door veranderingen in grootte, kleur en omvang van een pigment- of moedervlek. Dikte en/of grootte nemen onregelmatige toe. De kleur is lichtbruin tot zwart, maar ook blauwe, roze-rode en witte kleurschakeringen komen voor. In het laatste geval wordt geen pigment meer gevormd (amelanotisch melanoom) en lijkt het melanoom - onterecht - goedaardig. De rand wordt vaak onregelmatig en de patiënt krijgt last van jeuk. In een later stadium neemt de dikte van het melanoom toe en kunnen zweervorming en bloedingen optreden.

Melanomen bij vrouwen steeds vaker ook op de romp

Bij mannen komen melanomen voornamelijk voor op de romp, bij vrouwen op de benen, maar in toenemende mate ook op de romp (De Vries et al., 2003a). Mogelijk komt dit doordat steeds meer vrouwen hun romp aan de zon blootstellen door bijvoorbeeld topless zonnen en het dragen van korte topjes. Andere plaatsen waar het melanoom voorkomt zijn de armen, het hoofd-halsgebied (vooral op oudere leeftijd en bij LMM), en in zeldzame gevallen de handpalmen, het nagelbed en de voetzolen (ALM). Bij uitzondering ontstaat een melanoom in het bindweefsel van het oog, het slijmvlies van de vagina, vulva, anus of rectum.

Uitzaaiingen melanoom zijn agressief en onvoorspelbaar

Het melanoom is de kwaadaardigste vorm van huidkanker omdat het metastaseringspatroon agressief en onvoorspelbaar kan zijn. Uitzaaiingen (metastasen) kunnen ontstaan binnen een afstand van maximaal 2 cm van het melanoom of excisielitteken, en worden dan ‘satelliethaarden’ genoemd. Ze kunnen ook ontstaan tussen de primaire tumor en het regionale lymfekliergebied. Dan worden ze ‘in-transit’-metastasen genoemd. Metastasering vindt verder plaats naar de regionale lymfeklieren – bijvoorbeeld in de hals, oksels of liezen – en via de bloedbaan naar allerlei organen. Voorkeurslocaties voor metastasen zijn de longen, het centrale zenuwstelsel, de huid, het maag-darmstelsel en de lever. Uitzaaiingen kunnen vijf tot tien jaar na diagnose nog optreden.

Basaalcelcarcinoom

Basaalcelcarcinoom groeit zeer langzaam en zaait vrijwel nooit uit

Basaalcelcarcinomen ontstaan uit de onderste (basale) laag van epitheelcellen die de bovenste laag van de huid (opperhuid) vormen. Het basaalcelcarcinoom is de minst kwaadaardige vorm van huidkanker. Het groeit zeer langzaam en zaait vrijwel nooit uit. De tumor begint meestal als een glad, glazig, grijs-roze knobbeltje, waarin soms wijde bloedvaatjes zichtbaar zijn, maar er zijn meerdere verschijningsvormen van het basaalcelcarcinoom. Op den duur ontstaat in het midden vaak een glad ingezonken gebied, omringd door een parelmoerkleurige rand. In een laat stadium kan ook zweervorming optreden. Zonder adequate behandeling groeit de tumor door tot in het weefsel onder de huid. Het basaalcelcarcinoom komt het meest voor in het gezicht, maar in toenemende mate ook op de romp (De Vries et al., 2004c).

Plaveiselcelcarcinoom

Plaveiselcelcarcinoom meestal in het gezicht of op de handrug

Plaveiselcelcarcinomen vormen zich net als basaalcelcarcinomen ook uit epitheelcellen van de opperhuid, maar ontstaan uit de zich verder differentiërende hoorn-achtige cellen. Dit type groeit sneller dan het basaalcelcarcinoom en geeft, al is het zeldzaam, uitzaaiingen naar de regionale lymfeklieren. Bij vroegtijdige behandeling is echter volledige genezing mogelijk. De tumor ontstaat vaak op plaatsen waar de huid geprikkeld is door een langdurige ontsteking of hardnekkige zweer. Deze afwijkingen worden dan dikker en verhoornen. Soms is de tumor bedekt met een schilferige korst. Het plaveiselcelcarcinoom komt het meest voor op lichaamsdelen die aan de zon zijn blootgesteld, zoals op het gelaat en de rug van de handen.

Volledige genezing mogelijk bij basaalcel- en plaveiselcelcarcinoom

De kans op metastasen (uitzaaiingen) is bij het basaalcelcarcinoom nagenoeg afwezig en bij het plaveiselcelcarcinoom gering. Deze vormen van huidkanker kunnen bijna altijd volledig genezen. Toch worden vooral patiënten met plaveiselcelcarcinomen regelmatig gecontroleerd op de aanwezigheid van lokale recidieven (terugkeer van de laesie) of metastasen in de regionale kliergebieden. Basaalcelcarcinomen komen vaak terug en moeten dan keer op keer worden verwijderd. Dit kan verminkende gevolgen hebben, met name als de tumoren zich in het gezicht bevinden(Krekels, 1998).

Prognose melanoompatiënten hangt af van de tumordikte en metastasen

De prognose van melanoompatiënten hangt voornamelijk af van de aanwezigheid van metastasen en de Breslow-dikte van de tumor (Breslow, 1970). De American Joint Committee on Cancer hanteert de volgende stadiumindeling:

• Stadium I: de tumor is 1,5 mm of dunner en er zijn geen metastasen.
• Stadium II: de tumor is 1,5-4 mm dik, zonder metastasen.
• Stadium III: er zijn regionale (lymfeklier)metastasen en/of de tumor is dikker dan 4 mm.
• Stadium IV: er zijn metastasen op afstand.

60-70% melanoompatienten bij diagnose in stadium I

In Nederland heeft, afhankelijk van het geslacht, ongeveer 60-70% van de melanoompatiënten jonger dan 70 jaar bij diagnose stadium I. Bij 30-40% van de patiënten is het melanoom dikker dan 1,5 mm ). Bij ongeveer 2-5% van alle patiënten is het stadium niet bekend bij de kankerregistratie (Tersmette et al., 1996; IKZ, 2005 )

Meer dan 80% van de melanoompatiënten na 5 jaar nog in leven

De 5-jaarsoverleving is voor alle stadia van melanoom samen op dit moment meer dan 80% Patiënten met een melanoom van maximaal 1,5 mm dikte hebben een 5-jaarsoverleving van meer dan 90% (zie tabel 1) (IKZ, 2002). Naarmate de tumordikte groter is, neemt de kans op uitzaaiingen toe en neemt de overlevingskans af. De overlevingskans neemt ook af met de leeftijd, waarschijnlijk omdat bij ouderen de tumor vaak dikker is.

Ongeveer de helft van de Nederlandse patiënten van 70 jaar en ouder heeft een tumor van meer dan 1,5 mm dik (Tersmette et al., 1996). Een melanoom dikker dan 3 mm heeft een relatieve 5-jaarsoverlevingspercentage van ongeveer 40% voor mannen en 55% voor vrouwen (IKZ, 2002). Ongeveer 30% van de patiënten met aangetaste lymfeklieren kan nog genezen (Balch et al., 1992). Zijn er metastasen op afstand, dan lijkt genezing niet meer mogelijk. De mediane overlevingsduur is dan slechts zeven maanden.

Vrouwelijke melanoompatiënten hebben betere overlevingskans

Terwijl de incidentie in alle leeftijdsklassen bij vrouwen groter is dan bij mannen, hebben vrouwen op alle leeftijden een betere overleving dan mannen, vooral op oudere leeftijd (zie tabel 2) (Tersmette et al., 1996; IKZ, 2002). In de regio Eindhoven was de 10-jaars relatieve overleving voor alle mannelijke melanoompatienten ongeveer 80% en voor vrouwen 95-100% (IKZ, 2005). Dit komt voor een groot deel door een verschil in lokalisatie en stadiumverdeling van de tumor bij diagnose. Zo zit de tumor bij mannen vaak op de romp, waar het melanoom minder opvalt. De tumor kan daardoor langer doorgroeien. (Tersmette et al., 1996). Los van de stadiumverdeling heeft de lokalisatie zelf ook invloed op de prognose: een melanoom op de romp heeft een slechtere prognose dan een melanoom op de benen.

De verschillen in stadiumverdeling en lokalisatie kunnen de betere overleving van vrouwen echter niet volledig verklaren (Karjalainen & Hakulinen, 1988). Mogelijk spelen hormonale invloeden een rol bij het ontstaan en de prognose van melanomen. Melanoomcellen blijken namelijk bindingsplaatsen (receptoren) te bevatten voor vrouwelijke hormonen.

Tabel 1. 5- en 10-jaarsoverleving per stadium bij melanoom (bron: NKR; KWF, 2004b)

Tabel 2. Trends in 5-jaars relatieve overleving van melanoom (bron: IKZ; KWF, 2004b.

Kwaliteit van leven bij kanker in het algemeen

Over het algemeen geldt dat het vaststellen van de diagnose 'kanker' een groot effect heeft op het hele bestaan van de patiënt. Niet alleen de ziekte zelf maar ook de behandeling van de ziekte heeft vaak ingrijpende gevolgen. Afhankelijk van de soort kanker zullen lichamelijke en psychische problemen zich op verschillende momenten tijdens de ziekte meer of minder voordoen. De invloed van veel aspecten van de ziekte (zoals het stadium) en de behandeling op de kwaliteit van leven zijn voor alle kankerpatienten min of meer gelijk. Dit is beschreven in het document Wat is de kwaliteit van leven bij kanker?

U kunt algemene informatie over kwaliteit van leven vinden op de pagina over gezondheid-gerelateerde kwaliteit van leven (Ervaren gezondheid samengevat)

Basaalcelcarcinoom en plaveiselcelcarcinoom

Overmatig zonlicht risicofactor

De belangrijkste risicofactor voor basaalcelcarcinoom en plaveiselcelcarcinoom is overmatige blootstelling aan ultraviolette straling, vooral uit zonlicht. Hoewel voor het plaveiselcelcarcinoom de totale hoeveelheid zonlicht gedurende het hele leven de belangrijkste oorzaak lijkt te zijn, is de relatie voor basaalcelcarcinomen veel complexer (Armstrong & Kricker, 2001). Overexpositie op jeudige leeftijd en intense intermitterende exposities ook gedurende de puberteit lijken vooral van belang voor het ontstaan van basaalcelcarcinomen (Rubin et al., 2005) . Hierdoor lopen met name personen met een buitenberoep een hoger risico op het krijgen van plaveiselcelcarcinoom. Chronische beschadiging door röntgenstraling, littekenvorming en ontstekingsprocessen kunnen ook een rol spelen bij het ontstaan van plaveiselcelcarcinoom, evenals beroepsmatige blootstelling aan toxische stoffen. Waarschijnlijk spelen ook virale infecties, in het bijzonder door diverse humane papillomavirussen, een bevorderende rol bij het ontwikkelen van plaveiselcelcarcinomen (Shamanin et al., 1996; Zur Hausen, 2001; Struijk et al., 2005; Karagas et al., 2006).

Familiair syndroom in 1- 5% van de basaalcelcarcinoom patiënten

Er bestaat een erfelijke vorm van het basaalcelcarcinoom: het Nevoïd Basaalcelcarcinoom Syndroom (NBCCS, ook wel Goltz-Gorlin syndroom genoemd). Eén tot vijf procent van alle gevallen van basaalcelcarcinoom op jonge leeftijd of van meervoudig basaalcelcarcinoom komt op rekening van dit syndroom. Families met NBCCS komen in aanmerking voor screening (Menko & Veer, 1998).

Melanoom

Overmatige blootstelling aan UV-straling (op jonge leeftijd) belangrijke risicofactor

Overmatige en onregelmatige blootstelling aan UV-straling van zonlicht en/of bruiningsapparatuur wordt beschouwd als de belangrijkste risicofactor voor het ontstaan van melanomen (Chin, 2003; Marks, 2000). Dit geldt in elk geval voor de zeldzame huidtumoren (LMM en ALM). Voor de meest voorkomende vormen van melanoom (SSM en NM) is de relatie met UV-straling complex. Zo is de incidentie van melanoom weliswaar het hoogst in gebieden met een zonnig klimaat en veel blanke inwoners (met name Australië en de zuidelijke staten van Noord-Amerika). In Europa is onder blanke populaties de incidentie echter juist het laagst in de zonnige gebieden rond de Middellandse Zee en het hoogst in Scandinavië. Veel melanomen (SSM en NM) komen bovendien voor op de meer bedekte delen van het lichaam en bij personen met een binnenberoep. Uit recent onderzoek aan melanomen met duidelijke verschillen in UV-expositie blijkt dat in deze groepen ook duidelijk verschillende genetische veranderingen aantoonbaar zijn (Curtin et al., 2005), voor een deel de UV paradox verklarend.

Er wordt aangenomen dat een toename in onregelmatige overmatige blootstelling aan UV-straling, bijvoorbeeld tijdens zonvakanties, een belangrijk deel van de stijging in de incidentie veroorzaakt. Een dergelijke blootstelling, met name tijdens de kinderjaren, zou de kans op het later ontwikkelen van melanoom verhogen, een hypothese die inmiddels ook in dierexperimenteel onderzoek bevestigd lijkt te worden (Noonan et al., 2001). Echter, deze hypothese van ‘intermitterend’ zonlicht (onregelmatige blootstelling aan UV-straling) kan de wereldwijde incidentiestijging van de laatste decennia niet volledig verklaren (Marks, 2000). Zie ook straling.

Meer kans op melanoom door bepaalde pigmentatiekenmerken

Het staat vast dat bepaalde pigmentatiekenmerken, zoals het hebben van veel sproeten, een licht en pigmentarm huidtype, lichtblond of rossig haar en blauwe ogen, een verhoogd risico voor het ontstaan van melanomen geven (Evans et al., 1988; MacKie, 1998). Het risico is dan met een factor 1,5 tot 4 verhoogd. Inwoners van Noordeuropese landen hebben gemiddeld een lichter huidtype dan Zuideuropeanen. Dit verklaart gedeeltelijk de hoge incidentiecijfers van Scandinavië en Engeland, en de lage incidentiecijfers in Zuid-Europa (De Vries et al., 2003b). Ook het hebben van veel moedervlekken (naevi) is een sterke risicofactor, met name wanneer de moedervlekken onregelmatig zijn en een diameter van meer dan 2 mm hebben (dysplastische naevi). Het risico is verhoogd met een factor 2 tot 20 (Evans et al., 1988).

Familiair syndroom in ongeveer 6-10% van de melanoomgevallen

Melanoom komt in ongeveer 6-10% van de gevallen voor als onderdeel van een familiair syndroom (het FAMMM-syndroom, Familiair Atypical Multiple Mole-melanoma syndroom): bij twee of meer eerstegraads familieleden komen melanomen voor, waarbij de helft van de familieleden een bont patroon van onregelmatig begrensde en gepigmenteerde moedervlekken (dysplastisch naevi) heeft. De moedervlekken liggen vaak in groepen gerangschikt over het hele lichaam, vooral op de romp. De aanwezigheid van drie of meer moedervlekken wordt beschouwd als een risicofactor voor het ontstaan van melanomen. Er zijn sterke aanwijzingen dat leden van FAMMM-families drager zijn van een melanoomgen (CDKN2-gen en CDK-4 gen) dat verantwoordelijk is voor de vorming van familiaire melanomen (Tsai & Tsao, 2004).

Familiaire melanoom patiënten (zie Criteria voor FAMMM) kunnen een mutatieanalyse laten uitvoeren bij de afdeling Klinische Genetica. Hierbij wordt gekeken naar mutaties in het CDKN2A-gen. Bij een positieve uitslag kunnen andere familieleden zich desgewenst presymptomatisch laten testen. Mutatiedragers en personen die waarschijnlijk FAMMM hebben, worden periodiek onderzocht. Eén of twee keer per jaar wordt de huid geïnspecteerd vanaf ongeveer 12 jaar. FAMMM dragers hebben ook en verhoogd risico op het verkrijgen van alvleeskliercarcinoom. Daarom wordt soms de alvleesklier onderzocht in een trial opzet. Echter er zijn nog geen beeldvormende of andere technieken die alvleeskliercarcinoom met zekerheid vroeg detecteren. Bij personen die mogelijk FAMMM hebben kan vanaf een bepaalde leeftijd een jaarlijkse controle overwogen worden (Bron: Signaleringscommissie Kanker van KWF, Biomarkers bij preventie, diagnostiek en behandeling van kanker, 2006 – in de maak).

Criteria voor FAMMM (Bron:STOET & VKGN, Werkgroep Klinische Oncogenetica 2001)

• Melanoom met/zonder dysplastische naevi bij twee eerstegraads verwanten, of
• Melanoom met/zonder dysplastische naevi bij tenminste drie verwanten in dezelfde tak van een familie

Door milieuvervuiling mogelijk toename van huidkanker

Ook andere factoren, zoals milieuvervuiling, zijn van belang voor de kans op melanoom. De ozonlaag, een beschermende laag rondom de aarde, filtert een groot deel van de schadelijke UV uit het zonlicht voor deze de aarde bereikt. De stralen van de zon moeten echter verschillende ‘diktes’ van ozonlaag doorkruisen, afhankelijk van de plaats op aarde: op de evenaar vallen de stralen recht in en bereikt relatief veel UV de aarde, meer afgelegen van de evenaar wordt deze baan door de ozonlaag langer en kan minder UV de aarde bereiken. In het voorjaar echter is de baan die het zonlicht door de ozonlaag af moet leggen korter in de hogere breedtegraad-gebieden (De Vries et al., 2006). Vervuiling tast de ozonlaag aan waardoor er ‘gaten’ ontstaan. De dunnere ozonlaag kan de UV-straling (met name het schadelijke UV-B) minder goed tegengehouden, waardoor het risico voor melanoom en andere huidtumoren kan toenemen. Het duurt waarschijnlijk vele tientallen jaren voordat huidkanker tot ontwikkeling komt. Een effect van het dunner worden van de ozonlaag zal daarom pas over een aantal jaren duidelijk kunnen worden (De Vries et al., 2006)

Sinds enkele decennia is bekend dat er een ‘gat’ in de ozonlaag is. Dit bevindt zich met name rondom de Zuidpool maar ook boven andere gebieden op aarde is de ozonlaag soms erg dun. De hoeveelheid UV die dan op aarde terechtkomt, is aanzienlijk hoger, zonder dat de temperatuur verandert. Op den duur, met een maximum dat wordt voorspeld rond 2050 (Slaper et al., 1996), zouden in Nederland zo’n 2000 extra gevallen per jaar van huidkanker kunnen ontstaan als gevolg van het verdunnen van de ozonlaag. Het hoogste extra risico als gevolg van het verdunnen van de ozonlaag in Europa treedt op in de landen rond de Middellandse zee; het is daar ruim het dubbele van dat in Nederland (MNP, 2006b).

.

Meestal chirurgische en soms radiotherapeutische behandeling

Afhankelijk van de grootte en de lokalisatie wordt het basaalcelcarcinoom meestal chirurgisch en soms radiotherapeutisch behandeld (zie tabel 1 ). Vooral bij kleine en oppervlakkige tumoren komt cryotherapie (bevriezing) in aanmerking. In 95% van de gevallen treedt definitieve genezing op. Soms is opnieuw chirurgische verwijdering nodig, omdat de tumor op dezelfde plaats is teruggekomen. In bijzondere situaties worden lasertherapie en elektrocoagulate (via elektrische stroom) toegepast. In principe wordt plaveiselcelcarcinoom op dezelfde manier behandeld als basaalcelcarcinoom. Wel gaat daarbij de voorkeur uit naar chirurgie en dient het chirurgisch snijvlak wat ruimer te zijn in verband met de agressievere groeiwijze. De behandeling van melanoom hangt af van het stadium van de ziekte. Het stadium wordt vastgesteld op basis van de dikte van de tumor en de aanwezigheid van metastasen (Breslow, 1970) (zie tabel 2).

Tabel 1. Overzicht van mogelijkheden voor diagnostiek en behandeling van basaalcelcarcinoom en plaveiselcelcarcinoom.

Door sentinel-nodetechniek betere diagnostiek

Sentinel nodes (schildwacht-lymfeklieren) zijn de lymfeklieren die als eerste het lymfevocht uit het tumorgebied ontvangen. Men neemt aan dat tumorcellen via deze klieren verspreid worden. Een verbeterde stadiëring met behulp van deze techniek zou ertoe kunnen leiden dat patiënten verschuiven naar een hoger stadium (minder ver uitgegroeid). Deze ontwikkeling heeft geen directe gevolgen voor de incidentie.

Er bestaat nog onduidelijkheid over de therapeutische implicaties van een tumor-positieve sentinel node. De sentinel node-procedure geeft aanvullende therapeutische informatie, maar het is nog onduidelijk of door vroegtijdige verwijdering van lymfekliermetastaen overlevingswinst kan worden geboekt. Daarom adviseert de Nederlandse Melanoom Werkgroep in de Richtlijn Melanoom van de huid CBO & VIKC, 2005 het volgende ‘sentinel node-biopsie [dient te worden gereserveerd] voor patiënten die zo goed mogelijk geïnformeerd willen zijn over hun prognose. De sentinel node-procedure behoort niet tot de standaarddiagnostiek. De kleine kans op complicaties, het vrij hoge percentage fout-negatieve bevindingen en de mogelijk verhoogde incidentie van in-transit-metastasen dienen bij de indicatiestelling te worden betrokken'

Hernieuwde aandacht voor immunotherapie

De behandeling van metastasen met immunostimulatoren (BCG) was in het verleden weinig succesvol. Er ontstond hernieuwde belangstelling voor immunotherapie door hoopgevende resultaten bij behandeling met interleukine-2 of celdodende lymfocyten (Rosenberg et al., 1988) en in onderzoeksverband werd het effect van interferon-α onderzocht. Ook de waarde van vaccins, waarbij eigen melanoomcellen worden toegediend, wordt onderzocht. Doordat deze cellen veelal genetisch gemanipuleerd zijn neemt de effectiviteit van het vaccin mogelijk toe.

De resultaten van de tot nu toe uitgevoerde onderzoeken naar de waarde van adjuvante behandeling met Interferon-α zijn niet consistent, maar een duidelijk voordeel van interferon-α therapie op de overleving van melanoom-patiënten is niet aangetoond. Bij patiënten met melanoom in stadium II en III leidt adjuvante systemische therapie niet tot verbetering van de overleving. De bijwerkingen van de behandeling zijn zeer belastend voor de patiënt. De richtlijn melanoom van de huid stelt ‘Systemische adjuvante behandeling van melanoompatiënten wordt, buiten onderzoeksverband, niet aanbevolen. Dit geldt ook voor behandeling met interferon-α.’

Tabel 2. Overzicht van mogelijkheden voor diagnostiek en behandeling van melanoom van de huid.(CBO & VIKC, 2005) *

Basaalcelcarcinoom

In 2003 ongeveer 18.700 nieuwe patienten met basaalcelcarcinoom

Het aantal nieuwe patiënten in 2003 met basaalcelcarcinoom (incidentie) is 1,10 per 1.000 mannen en 1,18 per 1.000 vrouwen (absoluut circa 8.900 mannen en 9.800 vrouwen). Deze schatting is gebaseerd op gegevens van het kankercentrum IKZ. De incidentie neemt sterk toe met de leeftijd, zowel bij mannen als bij vrouwen (De Vries et al., 2004c). Basaalcelcarcinomen worden praktisch altijd curatief verwijderd. Daarom worden hier geen prevalentiecijfers gegeven. Aangezien vrijwel niemand aan basaalcelcarcinoom overlijdt, zijn er ook geen sterftecijfers (NKR) .

Plaveiselcelcarcinoom

Meer mannen dan vrouwen met plaveiselcelcarcinoom

Het aantal personen met plaveiselcelcarcinoom (prevalentie) op 1 januari 2002 was 1,25 per 1.000 mannen en 0,87 per 1.000 vrouwen (absoluut 9.900 mannen en 7.100 vrouwen). Het betreft hier de 10-jaarsprevalentie. Dit wil zeggen het aantal mensen dat in de 10 jaar voorafgaand aan de peildatum (1 januari 2002) de kanker heeft gekregen en op de peildatum nog in leven is. De prevalentieschattingen zijn gebaseerd op gegevens van twee kankercentra in Nederland, het IKA en het IKZ.

In 2003 bijna 3.900 nieuwe patiënten met plaveiselcelcarcinoom

Het aantal nieuwe patiënten in 2003 met plaveiselcelcarcinoom (incidentie) was 0,28 per 1.000 mannen en 0,20 per 1.000 vrouwen (absoluut circa 2.200 mannen en 1.680 vrouwen). De incidentie neemt toe met de leeftijd, zowel bij mannen als bij vrouwen (NKR).

Sterfte aan ‘overige huidtumoren’ vrijwel volledig voor rekening van plaveiselcelcarcinoom

In Nederland bedroeg de sterfte in 2004 aan ‘overige huidtumoren’ (ICD-10-code C44) 0,45 per 100.000 mannen en 0,29 per 100.000 vrouwen (absoluut 36 mannen en 24 vrouwen). Deze sterfte komt bijna geheel voor rekening van plaveiselcelcarcinomen. Sterfte komt vooral onder ouderen voor (CBS Doodsoorzakenstatistiek).

Melanoom

Meer vrouwen dan mannen met melanoom

Het aantal personen met melanoom (prevalentie) op 1 januari 2002 was 0,92 per 1.000 mannen en 1,37 per 1.000 vrouwen (absoluut 7.400 mannen en 11.100 vrouwen). Het betreft hier de 10-jaarsprevalentie. Dit wil zeggen het aantal mensen dat in de 10 jaar voorafgaand aan de peildatum (1 januari 2002) de kanker heeft gekregen en op de peildatum nog in leven is. De prevalentieschattingen zijn gebaseerd op gegevens van twee kankercentra in Nederland, het IKA en het IKZ.

In 2003 bijna 2.900 nieuwe gevallen van melanoom

Het aantal nieuwe patiënten in 2003 met melanoom (incidentie) was 0,15 per 1.000 mannen en 0,21 per 1.000 vrouwen (absoluut 1.170 mannen en 1.700 vrouwen). Zowel bij mannen als bij vrouwen neemt de incidentie toe met de leeftijd, met name boven 45 jaar. Bij mannen van 30-44 jaar komt melanoom op de tweede plaats van de meest voorkomende tumoren. Bij vrouwen is melanoom de meest voorkomende tumor in de leeftijd 15-39 jaar (NKR).

Sterfte aan melanoom 1,7% van de totale kankersterfte

In Nederland bedroeg de sterfte in 2004 aan melanoom (ICD-10-code C43) 4,29 per 100.000 mannen en 3,01 per 100.000 vrouwen (absoluut 346 mannen en 248 vrouwen). Dit is ongeveer 1,7% van de totale sterfte aan kanker bij mannen en vrouwen (CBS Doodsoorzakenstatistiek).

Beschrijving van gebruikte gegevensbronnen

Prevalentie, incidentie en sterfte naar geslacht en leeftijd

Voor plaveiselcelcarcinomen en basaalcelcarcinomen zijn geen noemenswaardige nieuwe ontwikkelingen, echter voor melanomen zijn hierna een aantal aspecten vermeld.

Vijfjaarsoverleving van melanoom verbeterd door vroegere ontdekking

Een verhoogde rapportage door grotere oplettendheid van huisartsen en dermatologen heeft mogelijk bijgedragen aan een geringe (tijdelijke) incidentieverhoging van alle huidtumoren. Tevens leidde een verhoogde oplettendheid tot ontdekking in een vroeger stadium. Dit is vooral het geval bij het melanoom. Mede hierdoor is de relatieve 5-jaarsoverleving van het melanoom in Nederland tussen midden jaren zestig en eind jaren negentig verbeterd van ongeveer 50% tot 80% voor mannen en van 60% tot 90% voor vrouwen (Coebergh et al., 1995, KWF, 2004b).

Verfijning en uitbreiding palliatieve behandeling kan prognose verbeteren

Verfijning en uitbreiding van palliatieve behandeling, zoals regionale geïsoleerde doorstroming van de ledematen met cystostatica, radiotherapie, eventueel gecombineerd met verwarming, en lasertherapie kan in de toekomst de prognose verbeteren. Dit geldt met name voor het uitgezaaide melanoom, maar alleen als dat zich op de ledematen bevindt. De sterfte zal hierdoor echter nauwelijks veranderen en de prevalentie zal licht stijgen.

Meer huidkanker en sterfte aan huidkanker door UV-straling

De verhoogde chronische en intermitterende blootstelling aan straling van de afgelopen dertig jaar zijn voor een groot deel verantwoordelijk voor de stijging van de incidentie van huidkanker en sterfte aan huidkanker tussen het midden van de jaren zeventig en het begin van de jaren negentig. Met name de toegenomen populariteit van zonnebaden, zonvakanties en zonnebanken heeft hieraan bijgedragen. Veranderingen in zongewoonten in het midden van de jaren negentig, als gevolg van voorlichtingscampagnes over verstandig zonnen, zullen pas na 2010 van invloed zijn op de incidentie en sterfte aan huidkanker (De Vries et al., 2003b).

Veranderingen in risicofactoren pas in loop van 21ste eeuw zichtbaar

Ook de aantasting van de ozonlaag leidt waarschijnlijk tot een verhoging van de incidentie van huidkanker. Tussen 1980 en 1995 is de UV-belasting in Nederland gestegen (zie ook onder straling). Aangezien huidkanker zich ontwikkelt in vele tientallen jaren, zal pas in de loop van deze eeuw zichtbaar worden of de incidentie van huidkanker stijgt. In 1996 werd voorspeld dat het maximum in de incidentie van huidkanker rond 2060 zou uitkomen, e.a afhankelijk de naleving van internationale scenario’s met betrekking tot de aantasting van de ozonlaag (Slaper et al., 1996). Deze effecten van het verdunnen van de ozonlaag waren in het verleden nog niet duidelijk waarneembaar maar worden op een termijn van de komende tien jaar al zichtbaar. Voor 2015 wordt al een toename van 80% in de incidentie van huidkanker voorspeld ( KWF, 2004b, De Vries et al., 2005d).

Klinische opnamen met 16% gedaald, stijging dagopnamen met 30%

Het aantal personen dat in een jaar in het ziekenhuis is opgenomen voor melanoom (ziekenhuisprevalentie, dit betreft zowel klinische als dagopnamen) is in de periode 1995-2003 voor zowel mannen als vrouwen redelijk constant gebleven. Er zijn in deze periode wel een aantal uitschieters naar boven te zien (zie figuur 1). Het aantal klinische opnamen en opnamedagen (exclusief dagopnamen) is in 2003 ten opzichte van 1995 met 16% respectievelijk 40% gedaald. Er zijn wel meer dagopnamen. Dit aantal is voor mannen en vrouwen met 30% gestegen. Bij al deze trends is gecorrigeerd voor veranderingen in leeftijdssamenstelling en omvang van de bevolking in Nederland.

Melanoom steeds vaker poliklinisch behandeld

Melanoom wordt steeds vaker poliklinisch behandeld in vergelijking met een aantal jaren geleden (CBS, 2005). Dit verklaart de afname van het aantal opnamedagen, terwijl het aantal personen dat in een jaar in het ziekenhuis wordt opgenomen voor melanoom redelijk constant blijft.

Rond de 1.500 klinische en dagopnamen voor melanoom

Zowel het absoluut aantal klinische opnamen als het absoluut aantal dagopnamen voor melanoom ligt voor mannen en vrouwen samen in 2004 rond 760. De gemiddelde klinische opnameduur voor melanoom is in de periode 1994-2004 afgenomen van bijna negen dagen naar ruim vijf dagen.

Figuur 1: Ziekenhuisprevalentie, klinische opnamen, klinische opnamedagen en dagopnamen voor melanoom (ICD-9 code 172, ICD-10 code C43) bij mannen en vrouwen in de periode 1995-2003; gestandaardiseerd naar de bevolking van 1990 en geïndexeerd (1995 is 100) (bron: CBS StatLine, LMR)

Aangezien in de Kosten-van-ziektenstudie (Poos et al., 2008) huidkanker niet wordt onderscheiden, zijn hier geen gegevens over de kosten van huidkanker opgenomen.

Opvallend zijn de regionale verschillen in incidentie van huidkanker. In het Noorden van het land komt plaveiselcelcarcinoom vaker voor, zeker bij mannen, al is hierin de laatste jaren een afnemende trend waargenomen. Dit komt waarschijnlijk doordat in het Noorden vroeger meer mensen buitenshuis werkzaam waren (agrarische activiteit) (Coebergh & Vries, 2002) en een gemiddeld lichter huidtype hebben. Trends in het Noorden en Oosten van Nederland namen af voor mannen (geschat jaarlijks % verandering (EAPC) respectievelijk –2,1% en –1,3%) terwijl in het Westen en Zuiden de cijfers toenamen (EAPC respectievelijk +3,1% en +2,3%). Ook voor de incidentie van MM werd een gradiënt in incidentie waargenomen, met hogere incidentiecijfers in het Noorden en Westen van het land dan in het Zuiden en Oosten(De Vries et al., 2003a). De rates in het Zuiden en Oosten waren gemiddeld 0,8 patiënten (6%) per 100,000 persoonsjaren lager dan in het Zuiden. Deze gradiënt hangt waarschijnlijk samen met huidtype en het patroon van blootstelling aan de zon. (De Vries et al., 2006)

Landelijke en regionale registratie

Gegevens over huidkanker worden vastgelegd in de Nederlandse Kankerregistratie (NKR en in de registratie van de IKZ en IKA regio's. De manier van registreren én de methode van gegevensbewerking hebben invloed op de uiteindelijke schattingen van het vóórkomen van huidkanker. Daarom volgt hieronder een korte toelichting.

Prevalentie van huidkanker op basis van regionale registratie

Prevalentiecijfers over huidkanker zijn op landelijk niveau niet beschikbaar. Op grond van de kankerregistratie in de IKZ en IKA regio's kan wel een schatting gemaakt worden van de prevalentie van plaveiselcelcarcinoom en melanoom. De prevalentie heeft dan betrekking op alle personen die nog in leven zijn op 1-1-2002 en waarbij in de loop van 32 jaar (vanaf de start van de IKZ-registratie) de diagnose is gesteld(Coebergh et al., 2001a). In de prevalentie worden dan ook personen meegeteld die ooit huidkanker hadden maar intussen genezen zijn verklaard. Vaak zullen ze nog wel onder controle staan bij een arts. De ‘echte’ prevalentie kan dus enigszins, vooral bij plaveiselcelcarcinoom, overschat worden. Er worden geen prevalentiecijfers van basaalcelcarcinoom weergegeven omdat het basaalcarcinoom praktisch altijd curatief verwijderd wordt en dus bijna nooit ‘prevalent’ is.

Nederlandse Kanker Registratie belangrijke bron van incidentiecijfers

Incidentiecijfers zijn afkomstig van de Nederlandse Kanker Registratie (NKR). Gegevens over het voorkomen van basaalcelcarcinomen worden niet in de NKR opgenomen. De reden is dat de behandeling vaak buiten een ziekenhuis plaatsvindt, door perifeer werkende dermatologen, waardoor de registratie onvolledig is. Daarom zijn incidentiecijfers van basaalcelcarcinomen van de kankerregistratie in de IKZ-regio gebruikt (gemiddelde over 1993-2003), waar in een deel van de regio wel een complete registratie van basaalcelcarcinomen bestaat (Coebergh et al., 2001a; De Vries et al., 2004c). In de registraties van de IKZ, IKA en NKR worden recidieven van primaire tumoren en tweede en volgende huidtumoren niet opgenomen. Achtereenvolgende huidtumoren van verschillend type worden wel apart geregistreerd. Alle cijfers betreffen invasieve tumoren, met uitzondering van de basaalcelcarcinomen, die per definitie bijna nooit invasief zijn.