Waarom is bereikbaarheid van acute en levensreddende zorg belangrijk?

Te lang wachten op zorg kan kleine en grote gevolgen voor de patiënt hebben. Naarmate er meer op het spel staat, wordt (te) lang wachten op zorg als een groter probleem ervaren. In het Engelse taalgebied worden de nadelige gevolgen van te lang wachten van ernstig tot minder ernstig gerangschikt in death, disease, disability, discomfort en dissatisfaction.

Acute levensbedreiging en levensbedreiging op korte termijn spelen in de gezondheidszorg op veel plaatsen een rol: in de acute zorg, verloskundige zorg, (hart)chirurgie, oncologie, de acute geestelijke gezondheidszorg, bij orgaandonatie en bij rampen. In deze Zorgbalans wordt aandacht besteed aan twee onderdelen: de bereikbaarheid van de basisdiensten in de acute zorg (ambulances en spoedeisende hulp) en de vraag om orgaandonoren. Samen geven ze geen volledig beeld van de acute en levensreddende zorg. Ze kunnen wel als belangrijke signalen dienen. De basisdiensten in de acute zorg helpen jaarlijks een groot aantal mensen en het merendeel van alle mensen die acute zorg nodig heeft, heeft met deze diensten te maken. De behoefte aan orgaandonoren betreft een veel kleinere aantal mensen (circa 1.400), voor wie orgaandonatie van levensbelang is, die hoogtechnische zorg nodig hebben en die afhankelijk zijn van het aanbod van donororganen.

Geen haarscherpe scheidslijn

De scheidslijn tussen acute, levensreddende en reguliere zorg is niet overal haarscherp te trekken. Niet alle acute zorg betreft immers levensbedreigende omstandigheden en een belangrijk deel van de reguliere zorg, zoals de (hart)chirurgie en oncologie is gericht op patiënten die in levensbedreigende situaties verkeren. Levensbedreiging is meestal wel aan de orde bij de behoefte aan orgaandonatie. De bereikbaarheid van de reguliere zorg komt in paragraaf 3.4 aan de orde.

De acute zorg kan onderverdeeld worden in acute zorg die naar de patiënt toekomt (ambulance, traumahelikopter, verloskundige) en acute zorg waar de patiënt zelf naar toe gaat (SEH's, huisartsenposten). De afgelopen jaren wordt er aan gewerkt om de acute zorg zodanig te stroomlijnen dat een aaneensluitende kwaliteitsketen ontstaat. Terugkerende punten van aandacht zijn de reistijden van ambulances in geval de normtijd wordt overschreden, de bereikbaarheid van spoedeisende hulpdiensten van ziekenhuizen en de bereikbaarheid van huisartsenposten tijdens avond-, nacht-, en weekenddiensten (IGZ, 2004d).

Hoe we de bereikbaarheid van spoedeisende en levensreddende zorg vaststellen

• Acute/spoedeisende zorg:
• Percentage spoedeisende ambulanceritten dat binnen een bepaalde responstijd ter plekke is
• Het aantal spoedeisende ambulanceritten dat de norm van de responstijd (15 minuten) overschrijdt
• Het aantal inwoners dat per auto de dichtstbijzijnde spoedeisende eerste hulpdienst, respectievelijk een huisartsenpost binnen 30 minuten kan bereiken
• Het aantal spoedopbellers naar huisartsenposten dat binnen één minuut te woord wordt gestaan door een deskundige
• Levensreddende zorg:
• Het aantal mensen dat wacht op een donororgaan

1.400 mensen wachtten op een donororgaan

Per 1 maart 2004 wachtten 1.381 Nederlanders op een donororgaan waarvan 1156 personen op een donornier en 225 personen op een ander orgaan (zie tabel 1). Per 31 december 2005 bedroeg het aantal wachtenden 1.426. Het aantal wachtenden verandert de afgelopen jaren dus weinig.

Ruim tweehonderd nierpatiënten sterven per jaar omdat ze niet op tijd een nieuw orgaan krijgen aangeboden. De gemiddelde wachttijd bedraagt 4,5 jaar. Per jaar zijn 225 bruikbare nierorganen voor transplantatie beschikbaar in Nederland (NSN, 2004).

39% Nederlanders in Donorregister

Het Donorregister kende in december 2003 4,9 miljoen registraties. Dit houdt in dat 39% van de Nederlandse bevolking boven de 18 jaar zijn wil in het register heeft laten registreren. Daarvan geeft 46% volledige en 8% gedeeltelijke toestemming (Friele et al., 2004).

Vergelijking met andere landen

Met dertien orgaandonaties per miljoen inwoners scoort Nederland het laagste vergeleken met negen andere West-Europese landen. Deze lage positie hangt sterk samen met het feit dat Nederland een relatief veilig land is waar betrekkelijk weinig verkeersongevallen plaatsvinden, waardoor er minder potentiële donororganen beschikbaar komen. Op het gebied van donorefficiëntie - het aantal daadwerkelijk gedoneerde organen per miljoen inwoners gedeeld door het donorpotentieel - scoort Nederland beter en behoort het tot de middenmoot (Coppen et al., 2002). Het feit dat in Spanje, het land met de hoogste donorefficiëntie, een groot aantal potentiële donororganen niet beschikbaar komt, duidt er op dat er nog aanzienlijke verbetering mogelijk is.

Tabel 1: Aantal Nederlandse patiënten dat wacht op orgaandonatie naar orgaan (Bron: NTS, 2005b).

Geen gegevens over werkelijke reistijd naar spoedeisende hulpverlening

De beschikbare gegevens leveren een beeld op hoe snel het merendeel van de mensen met acute gezondheidsproblemen zelf spoedeisende hulpverlening kúnnen bereiken of door ambulances bereikt kúnnen worden. Ze leveren bovendien een beeld op hoe snel dit ook feitelijk het geval is voor wat betreft de reactie- en aanrijtijden van ambulances. Ze geven geen inzicht in hoe snel mensen zelf spoedeisende hulpverlening bereiken.

Ambulancegegevens verouderd

De analyses met betrekking tot de responstijden van ambulances hebben betrekking op 2001 en zijn dus gebaseerd op oude gegevens. De afgelopen jaren was er geen continuïteit in de informatievoorziening in de ambulancesector. De brancheorganisatie heeft in 2005 het initiatief genomen voor een vernieuwde landelijke registratie (AZN, 2005).

Verbeteringen in ketenzorg

De gepresenteerde gegevens geven geen overzicht van eventuele knelpunten in de afstemming tussen SEH's en huisartsenposten, het functioneren van de triage en de beschikbaarheid van dossiers op huisartsenposten. De komende jaren zal extra aandacht uitgaan naar de verbetering van de ketenzorg, de bereikbaarheid van alarmnummers en huisartsenposten en de kwaliteit van de spoedeisende hulp (IGZ, 2004d; IGZ, 2004e; IGZ, 2005f). Een volgende Zorgbalans zal aan die onderwerpen aandacht moeten besteden. Verschillende instanties, waaronder RIVM en NIVEL werken aan de ontwikkeling van valide indicatoren hiervoor.