RIVM logo, Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu. Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Vragen en antwoorden over antibioticaresistentie

 


Antibiotica

Wat is een bacterie?

Bacteriën zijn organismen die alleen zichtbaar zijn onder een microscoop. Ze vermenigvuldigen zich vaak snel. Ieder mens draagt bacteriën bij zich en een groot deel daarvan doet nuttig werk. De bacteriën in de darmen helpen bijvoorbeeld ons voedsel te verteren. De bacteriën op onze huid houden schadelijke indringers tegen. Soms kunnen bacteriën echter een infectie veroorzaken die leidt tot een ontsteking, zoals blaasontsteking of longontsteking.

Wat zijn antibiotica?

Antibiotica zijn medicijnen die door bacteriën veroorzaakte infecties helpen genezen. Ze doden de bacteriën of remmen hun groei. Het bekendste antibioticum is penicilline, het belangrijkste geneesmiddel van de twintigste eeuw. Penicilline was namelijk het eerste medicijn waarmee de mens zich kon beschermen tegen dodelijke bacteriën. Inmiddels zijn er veel soorten antibiotica bijgekomen. Elk antibioticum werkt weer tegen andere bacteriën.

Wanneer schrijft een arts antibiotica voor?

Artsen zijn terughoudend met het voorschrijven van antibiotica. Vaak kan het lichaam op eigen kracht genezen van een bacteriële infectie. Alleen als dat niet het geval is, wordt gekozen voor een antibioticum, bijvoorbeeld omdat de patiënt niet genoeg weerstand heeft. Het antibioticum doodt een groot deel van de bacteriën of remt ze in hun groei, tot het lichaam weer voldoende weerstand heeft om zelf de resterende bacteriën uit te schakelen. Uw arts kan beoordelen of bacteriën de oorzaak zijn van de infectie en of er een antibioticumkuur nodig is. Gebruik een antibioticum alleen na overleg met een arts, ook als u in het buitenland bent.

Bij welke ziekten zijn antibiotica onmisbaar?

Bij de behandeling van ernstige bacteriële infecties, zoals longontsteking, hersenvliesontsteking en bloedvergiftiging, zijn antibiotica onmisbaar. Het lichaam is namelijk zelden in staat om daarvan op eigen kracht te herstellen. Ook bij infecties van het bot of de nieren zijn antibiotica het beste geneesmiddel.

Wanneer zijn antibiotica niet nodig?

Als uw lichaam sterk genoeg is om de ziekmakende bacteriën uit te schakelen, is het niet nodig een antibioticum te gebruiken. Bovendien zijn antibiotica niet effectief bij een infectie die door een virus is veroorzaakt, zoals bij griep of verkoudheid. Of bij infecties die zijn ontstaan door schimmels of parasieten. Denk bijvoorbeeld aan zwemmerseczeem of worminfecties. In die gevallen kunnen andere medicijnen nodig zijn.

Heeft het gebruik van antibiotica ook nadelen?

Ja, er zijn verschillende nadelen. Het gebruik van antibiotica kan bijwerkingen geven, bijvoorbeeld diarree. Deze klachten verdwijnen meestal zodra de behandeling voorbij is. Daarnaast vernietigen antibiotica niet alleen de ziekmakende bacteriën, ze kunnen ook nuttige bacteriesoorten in uw lichaam doden. Hierdoor krijgen andere ziekteverwekkers juist een kans. Maar het belangrijkste nadeel is dat door antibioticagebruik resistente bacteriën kunnen ontstaan; bacteriën die ongevoelig zijn voor de werking van het antibioticum. Er ontstaat dan antibioticaresistentie.

naar boven


Antibioticaresistentie

Wat is antibioticaresistentie?

Antibioticaresistentie betekent dat bepaalde bacteriën niet meer gevoelig zijn voor de werking van een of meer antibioticasoorten. Ze hebben zichzelf beschermd. Dus niet de mensen maar de bacteriën zijn resistent. Bij een infectie kunnen al vanaf het begin enkele resistente bacteriën aanwezig zijn. Door het gebruik van een antibioticum krijgen zij de kans om zich te vermenigvuldigen. Daarnaast kunnen bacteriën geleidelijk resistent worden. Dit gebeurt vooral bij herhaaldelijk of langdurig gebruik van hetzelfde type antibioticum. Ook worden bacteriën resistent als iemand niet op de juiste tijdstippen het antibioticum inneemt. Een infectie door resistente bacteriën is moeilijk te behandelen want het antibioticum kan de bacteriën niet meer doden of hun groei remmen. Kijk ook deze animatie 'hoe ontstaat resistentie tegen antibiotica'

Waarom is antibioticaresistentie een probleem?

Als antibiotica te vaak worden gebruikt en onzorgvuldig worden ingenomen, kunnen steeds meer bacteriesoorten de werking van antibiotica weerstaan. In het ergste geval zijn bacteriële infecties in de toekomst niet meer te behandelen. Een infectie die nu gemakkelijk te bestrijden is, kan dan tot ernstige ziekte leiden. Die situatie willen we natuurlijk voorkomen. Daarom is het belangrijk dat artsen alleen antibiotica voorschrijven als dat echt nodig is, en dat patiënten antibiotica zorgvuldig gebruiken.

Voor wie is antibioticaresistentie een risico?

Iedereen kan een infectie door resistente bacteriën oplopen, bijvoorbeeld doordat andere mensen resistente ziekteverwekkers verspreiden. Zo’n infectie is moeilijker te behandelen dan een infectie door ‘normale’ bacteriën die nog wel gevoelig zijn voor alle antibiotica. Voor mensen met een verminderde weerstand, zoals ziekenhuispatiënten, vormt antibioticaresistentie een groter risico. Zij hebben meer kans op een bacteriële infectie die soms leidt tot ernstige klachten. Zijn resistente bacteriën de oorzaak van deze klachten, dan helpt de gebruikelijke behandeling niet. De artsen moeten dan zoeken naar een geschikte kuur.

Kan een infectie met resistente bacteriën wel worden behandeld?

Een infectie door resistente bacteriën kan behandeld worden, maar dat is wel ingewikkelder dan bij een infectie door ‘normale’ bacteriën. Eerst moet de arts in het laboratorium laten onderzoeken welke antibiotica de bacteriën nog wel kunnen doden. Vervolgens schrijft hij het juiste antibioticum voor. Na de behandeling controleert de arts of de bacteriën verdwenen zijn. Vaak is dat zo, en is de infectie genezen. Soms zijn er meerdere behandelingen met een antibioticum nodig.

Waar komen resistente bacteriën voor?

Resistente bacteriën komen overal op de wereld voor, maar niet overal in dezelfde mate. In landen waar veel antibiotica worden gebruikt, zoals in Zuid-Europa, komen infecties door resistente bacteriën vaker voor dan in landen waar artsen terughoudend zijn met het voorschrijven van antibiotica, zoals in Nederland. Daarom hebt u bij een opname in een buitenlands ziekenhuis meer kans om resistente bacteriën op te lopen dan in een Nederlands ziekenhuis. Multiresistente bacteriën komen ook voor bij veel varkens, kalveren en pluimvee. Dit komt voornamelijk door het veelvuldige gebruik van antibiotica in de veehouderij. Een voorbeeld van een veegerelateerde bacterie is de ziekenhuisbacterie MRSA. Deze bacterie kan voorkomen bij mensen die intensief contact hebben met vee.

naar boven


Multiresistente bacteriën

 

Wat zijn multiresistente bacteriën?

Als bepaalde bacteriën ongevoelig zijn voor een groot aantal antibiotica noemen we ze multiresistente bacteriën. Een infectie door dergelijke bacteriën kan met slechts met een paar soorten antibiotica worden behandeld. Bovendien bestaat het gevaar dat de bacteriën ook voor die middelen ongevoelig worden. Het wordt dan steeds lastiger om een antibioticum te vinden dat nog wel werkt. Voorbeelden van multiresistente bacteriën zijn: de ziekenhuisbacterie MRSA en VRE. Andere voorbeelden zijn de ESBL-bacterie en carbapenemase producerende bacteriën.

Wat zijn MRSA, VRE, ESBL en CPE?

MRSA is de afkorting voor meticilline-resistente Staphylococcus aureus, ook wel bekend als de ‘ziekenhuisbacterie’. Deze ziekenhuisbacterie is ongevoelig geworden voor antibiotica. De bacterie is dus multiresistent. Minder dan 1% van de Nederlandsers draagt MRSA bij zich. Zij zijn MRSA-dragers. Gezonde mensen die MRSA bij zich dragen worden hier meestal niet ziek van. In veel gevallen is dit dragerschap tijdelijk en verdwijnen de bacteriën vanzelf weer. Kijk ook op de webpagina over MRSA.

VRE is de afkorting van vancomycine-resistente enterokok. De enterokok is een bacterie die bij mensen in de darmen voorkomt. Bij gezonde mensen is deze bacterie ongevaarlijk. Bij ernstig zieke patiënten kan deze bacterie een infectie veroorzaken waarvoor behandeling met antibiotica noodzakelijk is. Wanneer deze bacterie niet meer reageert op de behandeling met antibiotica die gewoonlijk worden voorgeschreven voor enterokokken spreken we van VRE. Dit betekent dat infecties veroorzaakt door de VRE-bacterie moeilijk te behandelen zijn. Kijk ook bij de veelgestelde vragen VRE.

Extended-Spectrum Beta-Lactamase (ESBL) en Carbapenemase Producerende Enterobacteriën (CPE) kunnen een enzym produceren dat bepaalde soorten breedspectrum of reserve antibiotica kan afbreken. De bacteriën Escherichia coli (E coli) en Klebsiella spp zijn gewone darmbacteriën die deze enzymen kunnen produceren. Deze bacteriën zijn onschadelijk zolang ze zich in de darm bevinden van gezonde personen. Zij kunnen echter infecties, zoals urineweginfecties of bloedbaaninfecties, veroorzaken die niet te behandelen zijn met de gangbare eerstelijns antibiotica. Met name in het ziekenhuis vormen infecties met deze bacteriën een probleem. Kijk ook bij veelgestelde vragen ESBL.

Wat maakt multiresistente bacteriën gevaarlijk?

Multiresistente bacteriën zijn gevaarlijk omdat ze resistent zijn tegen de werking van verschillende, meest gebruikte antibiotica. Hierdoor zijn infecties door multiresistente bacteriën moeilijker te behandelen. Daarnaast komen multiresistente bacteriën vooral voor op plaatsen waar veel antibiotica worden gebruikt, zoals ziekenhuizen en verpleeghuizen. Dat zijn nu juist plekken waar mensen een verminderde weerstand hebben en dus meer kans maken om een infectie op te lopen.

Wie kan multiresistente bacteriën oplopen?

Iedereen kan drager worden van een multiresistente bacterie, maar veruit de meeste mensen worden er niet ziek van. Besmetting is vooral gevaarlijk voor mensen met een ernstig verminderde weerstand. In bepaalde situaties is de kans groter om een dergelijke bacterie op te lopen, zoals bij een opname in een buitenlands ziekenhuis.

naar boven


Verstandig gebruik van antibiotica

 

Hoe gebruik ik antibiotica op een verstandige manier?

De onderstaande tips helpen u om antibiotica verstandig te gebruiken. Hiermee bestrijdt u een infectie goed. En u zorgt ervoor dat antibiotica werkzaam blijven.

  • Gebruik alleen antibiotica als dat volgens uw arts noodzakelijk is. Overleg dus altijd eerst met een arts, ook als u in het buitenland bent.
  • Neem dagelijks de voorgeschreven hoeveelheid in en doe dat op het juiste tijdstip. Sla nooit met opzet een inname over.
  • Stop een antibioticumkuur nooit op eigen initiatief. Eerder stoppen is soms mogelijk, maar overleg daarover altijd eerst met een arts.
  • Gebruik geen restjes antibiotica of antibiotica van anderen. Bij elke infectie moet een arts beoordelen of een antibioticumkuur nodig is, welk antibioticum voor u geschikt is en hoe lang de kuur moet duren.

Kan ik een vergeten antibioticum alsnog innemen?

Ja, maar doe dat wel zo snel mogelijk. Is het al bijna tijd voor de volgende inname? Haal dan de vergeten dosis niet in, maar neem de gebruikelijke dosis in op de normale tijd. Het vergeten antibioticum gebruikt u na afloop van de kuur. Hierdoor duurt de kuur iets langer. Als u twijfelt, neem dan contact op met uw apotheek.

Mag ik stoppen met een antibioticumkuur wanneer ik wil?

U mag een antibioticumkuur nooit zomaar stoppen. Als een infectie niet lang genoeg behandeld wordt, kan hij namelijk later weer opvlammen.
Wilt u toch eerder met de kuur stoppen, bijvoorbeeld omdat u veel last heeft van bijwerkingen, overleg dit dan altijd eerst met uw arts. Alleen die kan beoordelen of het staken van de behandeling verantwoord is in uw situatie.

Kunnen antibiotica de werking van andere medicijnen beïnvloeden?

Ja, dat kan. Meld dus aan uw behandelend arts dat u nog andere medicijnen gebruikt. Informeer bovendien uw huisarts als u na een behandeling in het ziekenhuis een antibioticum mee naar huis krijgt. De arts zal afwegen of de combinatie van het antibioticum met andere medicijnen in uw situatie verantwoord is. Daarnaast kan uw apotheker vertellen of het antibioticum invloed heeft op uw andere medicijnen en welke bijwerkingen kunnen optreden.

naar boven


Verspreiding van resistente bacteriën

 

Wat kan ik zelf doen om verspreiding van bacteriën te voorkomen?

Een goede persoonlijke hygiëne helpt verspreiding van (resistente) bacteriën voorkomen. Was dus regelmatig uw handen met water en zeep. Doe dat altijd na toiletbezoek en voor het (bereiden van) eten. Droog uw handen zorgvuldig af aan een schone handdoek of papier van de keukenrol. Meer informatie vindt u op de pagina over handen wassen. Bekijk ook de animatie 'hoe voorkom je verspreiding van resistente bacteriën'.

Wat doet de gezondheidszorg tegen de verspreiding van resistente bacteriën?

Nederlandse ziekenhuizen en verpleeghuizen nemen verschillende maatregelen om verspreiding van (resistente) bacteriën binnen de instelling tegen te gaan. Artsen en verpleegkundigen dragen altijd schone werkkleding en reinigen vaak en grondig hun handen. Daarnaast zijn er speciale maatregelen tegen verspreiding van MRSA. Zo wordt bij elke patiënt die een grotere kans heeft om drager te zijn van MRSA, gecontroleerd of er MRSA op zijn of haar lichaam voorkomt. Totdat het resultaat van de controle bekend is, wordt de patiënt apart verpleegd. Op die manier kunnen eventuele MRSA-bacteriën zich niet naar andere patiënten verspreiden. Verder controleert het ziekenhuis verpleegkundigen en patiënten die in aanraking zijn geweest met een patiënt die met MRSA besmet is. Degenen die MRSA op hun lichaam dragen, krijgen een behandeling met speciale zalf en zeep om deze bacteriën te doden.

naar boven


Bacteriofagen


Wat zijn bacteriofagen?

Bacteriofagen - of kortweg fagen – zijn hele kleine virussen die bacteriën kunnen aanvallen. Het zijn dus ‘natuurlijke’ vijanden van bacteriën. Bacteriofagen komen van nature overal voor waar bacteriën zijn. Net als bacteriën bevinden ze zich op onze huid en in ons darmstelsel. Er zijn duizenden verschillende bacteriofagen, en elke bacterie heeft zo een of meerdere eigen fagen. Op elk potje passen dus meerdere deksels in dit geval.

Kunnen bacteriofagen worden gebruikt tegen infecties?

Nadat een faag zich aan een bacterie heeft gehecht en de bacterie is binnengedrongen, kan een faag  twee dingen doen:  òf zich vermeerderen ten koste van de bacterie, òf integreren in het erfelijk materiaal van de bacterie. In het eerste geval gaat de bacterie kapot, in het tweede geval niet. Als een bacteriofaag altijd leidt tot kapotgaan van de bacterie, zou je hem in principe bij behandeling van bacteriële infecties kunnen inzetten.

Tegen welke infecties  kunnen bacteriofagen worden gebruikt?

Bacteriën kunnen op verschillende plekken in het lichaam een infectie veroorzaken, bijvoorbeeld in de urinewegen, in de long of in de hersenen. Maar bacteriofagen kunnen naar verwachting nog niet op elke plek in het lichaam op een veilige manier hun werk doen. Hier is meer onderzoek voor nodig. Waarschijnlijk zijn bacteriofagen daarom voorlopig alleen toepasbaar op oppervlakten zoals de huid.

Zijn alle bacteriofagen te gebruiken?

Elke bacterie heeft specifieke bijbehorende fagen en lang niet alle fagen vernietigen bacteriën. Het behandelen van infecties met bacteriofagen vergt dus veel kennis over alle verschillende typen fagen en hun specifieke uitwerking na contact met een bacterie. Een faag die alleen een bacterie kan binnendringen, maar deze niet vernietigt is niet bruikbaar als middel om een bacteriële infectie te bestrijden.

Hoe weet de behandelaar welke faag gebruikt moet worden?

Bij elke bacterie horen verschillende, specifieke fagen. Er zijn zeer vele typen bacteriën die infecties bij de mens kunnen veroorzaken. Echter, alleen specifieke fagen die bij de bacterie horen èn de bacterie ook daadwerkelijk vernietigen, kunnen worden ingezet. Dit betekent dus dat er een grote collectie van fagen aangelegd moet worden en dat van die fagen nagegaan moet worden of ze de bacterie niet alleen herkennen, maar ook kapot maken. Dit is een enorm karwei en vraagt om veel kennis en kunde van biologen.

Zijn bacteriofagen een alternatief voor antibiotica?

Voor mensen met een bacteriële infectie die niet meer behandeld kan worden met antibiotica omdat de bacterie hier ongevoelig tegen is geworden, kan worden onderzocht of bacteriofaagtherapie een alternatief is. De effectiviteit van deze therapie is echter nog geheel onduidelijk. Daarnaast betreft het voorlopig alleen oppervlakkige bacteriële infecties van de huid en slijmvliesoppervlakten.
Indien bacteriofaagtherapie een behandelmethode wordt, zal het hier altijd gaan om een zogenaamd ‘personalized medicine’: de bacterie die de infectie veroorzaakt moet per patiënt worden vastgesteld. Daarna moet de juiste faag worden geselecteerd. Om de juiste faag te vinden, moet de behandelaar over specifieke kennis beschikken en moet een grote collectie van bacteriofagen beschikbaar zijn. Dat is momenteel niet het geval. Daarentegen, met één type antibioticum kunnen heel verschillende soorten verwekkers van een infectie worden behandeld, iets dat een groot voordeel biedt bij aanvang van een behandeling.

Kunnen bacteriën resistent worden tegen bacteriofagen?

Ja. Net zoals bacteriën resistent (ongevoelig) kunnen worden tegen antibiotica, kunnen bacteriën ook resistent worden tegen fagen, door verandering van de oppervlaktestructuur waar de bacteriofaag op aangrijpt. Dit is een natuurlijk proces, gevolgd door selectie van de resistente bacteriën.

Kunnen bacteriofagen geregistreerd worden als antibioticum?

Om als geneesmiddel te worden toegelaten tot de Europese markt, zijn diverse studies noodzakelijk en worden er eisen gesteld aan de kwaliteit en veiligheid van het product. Deze eisen hebben tot doel de kwaliteit, werkzaamheid en risico’s zoals bijwerkingen te kunnen beoordelen. Tot op heden is er geen klinisch bacteriofagen-product ter registratie/markttoelating aangemeld dat aan de standaarden voor deze studies voldoet. Ook is er geen onderzoek bekend, waarin een gunstige balans is aangetoond tussen de werkzaamheid en risico’s.

Is  er in Nederland ook onderzoek gedaan naar bacteriofagen?

Er is in de afgelopen decennia in Nederland veel onderzoek gedaan naar fagen. Niet in het laatst omdat de ontdekker van de bacteriofaag, D’Herelle, deels van Nederlandse afkomst is. Omdat fagen specifiek zijn voor bepaalde bacteriën, zijn ze in het laboratorium uitgebreid toegepast om bacteriestammen te typeren. Er is nog veel onbekend rondom de biologische werking van fagen. Het onderzoek naar bacteriofagen kwam op de achtergrond te staan na de ontdekking van antibiotica, middelen die een veel breder werkingsmechanisme hadden en goed in alle delenvan het lichaam doordrongen. Door  beschikbaarheid van antibiotica is er een minder gevoel van urgentie geweest voor wetenschappelijke investering in bacteriofagen.

Wat doet het RIVM met betrekking tot bacteriofagen?

Het RIVM start deze maand  met een literatuurstudie en gesprekken  met deskundigen om meer duidelijk te krijgen over de werking en toepassingsmogelijkheden van bacteriofagen.

 

 

Home / Documenten en publicaties / Vragen en antwoorden over antibioticaresistentie

RIVM De zorg voor morgen begint vandaag
Menu