Maat voor stralingsbelasting

Als maat voor de stralingsbelasting wordt de grootheid effectieve dosis E gebruikt. Door gebruik te maken van de term effectieve dosis kunnen verschillende stralingsbelastingen met elkaar vergeleken worden.

Keuze voor effectieve dosis

De effectieve dosis E, in millisievert (mSv), is gekozen als maat voor de stralingsbelasting van patiënten bij medische diagnostiek. Tenzij anders aangegeven wordt met 'dosis' steeds de effectieve dosis bedoeld. Met de effectieve dosis als maat kunnen de blootstellingen voor verschillende typen medische diagnostiek met elkaar vergeleken worden. Ook kan de stralingsbelasting uit medische handelingen, uitgedrukt in E, worden vergeleken met de stralingsbelasting uit andere bronnen. De effectieve dosis is geen meetbare grootheid, maar wordt berekend uit de fysisch geabsorbeerde dosis (met Gray (Gy) als eenheid) in het totale aantal verschillende blootgestelde organen. Deze fysische dosis wordt gewogen met een stralingsweegfactor voor de soort straling en orgaanweegfactoren voor de dosis in organen met verschillende gevoeligheid voor stochastische effecten zoals volgt uit ICRP 60 publicatie (ICRP, 1991).

ICRP 60 en 103 richtllijnen

Er wordt gebruik gemaakt van de weegfactoren uit ICRP 60 publicatie voor de berekening van de effectieve dosis. De ICRP heeft in de publicatie ICRP 103 uit 2007 nieuwe weegfactoren gepubliceerd (ICRP, 2007). De nieuwe weegfactoren zullen pas worden toegepast als en wanneer deze door middel van de Nederlandse wetgeving worden vastgesteld. Zolang de Nederlandse wetgeving niet is gewijzigd blijft de basis de richtlijn ICRP 60 uit 1991 met de daarin opgenomen weegfactoren.

Collectieve bevolkingsdosis

Het product van het jaarlijks aantal uitgevoerde onderzoeken met de gemiddelde effectieve dosis per onderzoek geeft de collectieve dosis per jaar. We drukken de stralingsbelasting van de bevolking uit als jaarlijkse effectieve dosis gemiddeld per inwoner, door de collectieve dosis te delen door het aantal inwoners in Nederland. Op deze manier kan de medische stralingsbelasting internationaal vergeleken worden (UNSCEAR, 2000).

Relatie tot meetbare grootheden

De effectieve dosis kan niet direct gemeten worden, maar kan wel worden afgeleid uit fysische (meetbare) grootheden. In de radiologie worden o.a. de volgende meetbare grootheden gebruikt om de patiëntendosis te karakteriseren: de intreedosis (in Gy), het dosis-oppervlakte product (DOP, in Gy·cm2) en de Computed Tomography Dose Index (CTDI, Gy). Met behulp van modellen kan per verrichting de conversiefactor voor deze te meten grootheden naar effectieve dosis worden bepaald. In de literatuur zijn deze conversiefactoren voor een groot aantal verrichtingen te vinden. (zie bijvoorbeeld Hart et al., 1994.

Voor nucleair geneeskundige onderzoeken kan de effectieve dosis worden bepaald uit de activiteit (in MBq) die wordt toegediend. Hoe de radionuclide zich in het lichaam verspreidt hangt af van het gebruikte radiofarmacon in relatie tot het metabolisme. De ICRP heeft voor een groot aantal radiofarmaca mSv/MBq conversiefactoren gepubliceerd, waarmee per radiofarmacon de effectieve dosis kan worden geschat uit de toegediende activiteit (ICRP, 1999).

Beperkingen van effectieve dosis

Dosisverdelingen ten gevolge van medische blootstellingen zijn veelal zeer inhomogeen. Verschillen in geabsorbeerde dosis voor verschillende organen zijn weliswaar in de effectieve dosis verdisconteerd, maar de effectieve dosis gaat uit van homogene dosisverdelingen per orgaan. In het geval van een inhomogene dosisverdeling wordt bij de berekening van de effectieve dosis doorgaans eenvoudigweg de gemiddelde geabsorbeerde dosis voor dat orgaan gebruikt. Daarmee wordt dus geen rekening gehouden met eventuele verschillen in effect voor inhomogene dosisverdelingen in organen voor dezelfde gemiddelde geabsorbeerde dosis.

De berekeningsmethodiek van de effectieve dosis gaat uit van een blootstelling van een bevolking met standaard bevolkingssamenstelling (naar geslacht en leeftijd). Zoals duidelijk naar voren komt uit de gegevens over de leeftijdsverdeling van patiënten, is de gemiddelde leeftijd van de medisch blootgestelden hoger dan die van de algehele bevolking. Zou men de specifieke leeftijdsverdeling voor medische diagnostiek in rekening brengen, dan zou dat leiden tot een reductiefactor van het risico in de orde van 0,6.

De gemiddelde effectieve jaardosis per inwoner verhult ook de onevenredige verdeling van de medische stralingsbelasting over de bevolking. Personen die in het medische circuit belanden ondergaan vaak meerdere diagnostische onderzoeken, terwijl gezonde mensen geen of amper dosis door medische diagnostiek ontvangen.

Onzekerheden

Om de stralingsbelasting als gevolg van medische toepassingen te bepalen, zou het ideaal zijn als het totaal van alle uitgevoerd verrichtingen met de daarbij behorende effectieve dosis bekend zou zijn. Deze gegevens zijn in werkelijkheid niet altijd beschikbaar. De uitgevoerde verrichtingen worden door de ziekenhuizen ingevuld via de website Jaarverslagen Zorg op basis van Zorgactiviteit codes. Deze codes zijn in eerste instantie bedoeld om verrichtingen te declareren. Hierdoor vallen soms meerdere uitvoeringen of onderzoeken onder één codering. Ook is het niet duidelijk of er verschillen zijn in het declareren van onderzoeken tussen de verschillende instellingen.

De gebruikte dosisgegevens voor de radiologische verrichtingen zijn voornamelijk afkomstig uit het Demonstratieproject patiëntendosimetrie, waardoor de dosisgegevens al weer enkele jaren oud zijn. Hierdoor is het niet uit te sluiten dat de dosisgegevens niet meer up-to-date zijn voor verschillende verrichtingen. Ook is er in dit project een selectie gemaakt van een aantal ziekenhuizen hierdoor is het onbekend hoe representatief de dosisgegevens zijn voor de gehele Nederlandse praktijk. Ten slotte is de dosis niet voor alle verrichtingen bepaald, waardoor een schatting van de gemiddelde patiëntendosis op basis van andere gegevens nodig was.

 

Begin van de pagina

Literatuur

  • Broerse JJ, Geleijns J. The relevance of different quantities for risk estimation in diagnostic radiology. Radiat Prot Dosim 1998 ;80:33-37

  • ICRP, 1991. 1990 Recommendations of the International Commission on Radiological Protection. ICRP Publication 60. Ann. ICRP 21 (1-3)

  • ICRP, 2007. The 2007 Recommendations of the International Commission on Radiological Protection. ICRP Publication 103. Ann. ICRP 37 (2-4)

  • UNSCEAR, 2000 UNSCEAR Sources and effects of ionising radiation. United Nations 2000

  • Hart D, Jones DG, Wall BF. Estimation of effective dose in diagnostic radiology from entrance surface dose and dose-area product measurements. NRPB-R262, London 1994

  • ICRP Radiation dose to patients from radiopharmaceuticals. ICRP publication 80 1999

Home / Onderwerpen / M / Medische Stralingstoepassingen / Maat voor stralingsbelasting

RIVM De zorg voor morgen begint vandaag
Menu