Sinds de griepepidemie van 2009 kijkt het RIVMRijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu elke week naar het aantal overleden mensen met de gegevens van het CBSCentraal Bureau voor de Statistiek.  Het doel van het monitoren van sterftecijfers is om de gevolgen van een bijzondere gebeurtenis op het aantal mensen dat overlijdt in beeld te brengen. Bijvoorbeeld een hittegolf, een griepgolf,  of, zoals nu,  de corona-epidemie. Als je naar de sterftecijfers kijkt van vorige jaren, dan zie je pieken in de totale sterfte tijdens koude periodes, hittegolven en bij uitbraken van infectieziekten, zoals griep. Sinds vorig jaar februari hebben we te maken met oversterfte door de corona-epidemie. Oversterfte betekent dat er meer mensen in een bepaalde periode overlijden dan verwacht als je kijkt naar het aantal sterfgevallen in vorige jaren in diezelfde periode.

Stand van zaken

In de week van 1 tot en met 7 april 2021 was de totale sterfte in Nederland licht verhoogd (sterfte binnen 2 weken gerapporteerd - rondom 97% gerapporteerd). In totaal zijn 3.086 sterfgevallen gemeld; gewoonlijk verwachten we in deze tijd van het jaar tussen de 2.736 en 3.062 sterfgevallen. De gemelde sterfte aan laboratoriumbevestigde COVID-19 was in diezelfde week 127. De sterfte was licht verhoogd in de leeftijdsgroep 55-64 jaar en 64-74 jaar, sterk verhoogd in de leeftijdsgroep 75-79 jaar en verhoogd in de leeftijdsgroep 80-84 jaar. De sterfte was verhoogd in alle regio’s, behalve de gecombineerde regio Utrecht/Noord Holland/Zuid Holland.

Overige trends

Van 5 tot en met 17 augustus 2020 was er een hittegolf in Nederland.

In de week van 1 tot en met 7 april 2021 was de totale sterfte in Nederland licht verhoogd (sterfte binnen 2 weken gerapporteerd - rondom 97% gerapporteerd). In totaal zijn 3.086 sterfgevallen gemeld; gewoonlijk verwachten we in deze tijd van het jaar tussen de 2.736 en 3.062 sterfgevallen.

  Figuur. Sterfte in Nederland binnen 2 weken gerapporteerd (alle leeftijden en regio’s gezamenlijk).

De verklaring van de verschillende lijnen in de grafiek is als volgt:

  • Zwarte lijn: sterfte tot en met 7 april 2021, die gemeld is binnen twee weken.
  • Sterfte verlaagd: de sterfte bevindt zich onder de onderste grijze lijn.
  • Sterfte verhoogd: de sterfte bevindt zich boven de bovenste grijze lijn.

De sterfgevallen worden door de gemeenten aan het Centraal Bureau voor Statistiek (CBSCentraal Bureau voor de Statistiek Centraal Bureau voor de Statistiek ) doorgegeven. Binnen 2 weken zijn circa 97% van alle sterfgevallen bekend bij het CBS. De reden van sterfte is ten tijde van deze wekelijkse rapportage nog niet bekend.

Veelgestelde vragen

Waarom verschillen de oversterftecijfers van het CBSCentraal Bureau voor de Statistiek soms van de cijfers van het RIVMRijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu?
Het RIVM schat de oversterfte met een iets andere methode dan het CBS. Het CBS schat de oversterfte op basis van de gemiddelde sterfte per week in de afgelopen jaren, inclusief verhoogde sterfte tijdens een bijzondere gebeurtenis zoals een griepgolf of een hittegolf. Het RIVM laat in de berekening van de gemiddelde sterfte per week de pieken tijdens een bijzondere gebeurtenis weg. Hoe hoog de pieken zijn, hangt af van de ernst en duur van de griepgolf. Deze is niet elk jaar hetzelfde. Daarom verschilt de oversterfte per jaar. De verwachte sterfte volgens de berekeningen van het RIVM zijn tijdens het winterseizoen, als er normaal gesproken griep is, daarom lager dan die van het CBS. De oversterfte-schattingen van het CBS en het RIVM vullen elkaar aan. 

Wat is ‘oversterfte’?
Het CBS houdt bij hoeveel mensen er doodgaan in Nederland. Door te kijken naar sterfte in eerdere jaren kan een schatting gemaakt worden van het verwachte aantal mensen dat zal overlijden  in een bepaalde periode. Als er meer mensen sterven dan die schatting voor die periode  spreken we van oversterfte. Oversterfte is dus een tijdelijke, bijzondere stijging van het aantal mensen dat doodgaat in Nederland. Vaak valt dat samen met een bijzondere gebeurtenis. Zoals een griepepidemie, een hittegolf of zoals nu de corona-epidemie.

Waarom wordt de oversterfte bijgehouden?
Een kortdurende hogere sterfte kan toeval zijn.  Om te weten te komen of er meer aan de hand is dan de gebruikelijke schommelingen vergelijken het CBS en het RIVM  de sterfte in een bepaalde periode met de verwachte sterfte in die periode. Als er oversterfte is, dus als er meer mensen overlijden dan verwacht, kan het zijn dat er iets bijzonders aan de hand is. Dat is belangrijke informatie.

Wie houden de sterfte in Nederland bij?
Het CBS houdt al sinds 1901 het aantal sterfgevallen in Nederland bij en schat de verwachte oversterfte. In 2009 was er een zware griepgolf. Toen is het RIVM, op basis van de cijfers van het CBS, met de sterftemonitor begonnen.  Zowel het CBS als het RIVM gebruiken dus dezelfde aantallen sterfgevallen om de oversterfte te bepalen.

Hoe weten we hoeveel mensen aan corona zijn overleden?
Dat weten we pas met zekerheid nadat alle doodsoorzaakverklaringen in een bepaalde periode door het CBS verwerkt zijn. Deze verklaring wordt door de behandelend arts ingevuld en vervolgens  door de gemeente naar het CBS gestuurd. Dit gebeurt anoniem.

Komt de oversterfte in 2020 helemaal door corona?
Over de eerste elf maanden van 2020 heeft het CBS namelijk van alle sterfgevallen de doodsoorzaak. Die doodsoorzaak wordt door de behandelend arts ingevuld. Als het coronavirus volgens de arts een cruciale rol heeft gespeeld in het overlijden van de patiënt, dan wordt COVID-19 vastgelegd als de doodsoorzaak. Daaruit blijkt dat de verhoogde sterfte tot 1 december2020  door COVID-19 kwam met uitzondering van een verhoogde sterfte tijdens de hittegolf in augustus 2020.

Wordt iemand die is overleden aan iets anders maar ook toevallig corona had meegerekend als COVID-19 dode?
Nee, een sterfgeval wordt alleen door het CBS meegerekend als coronadode als de behandelend arts COVID-19 als belangrijkste doodsoorzaak heeft ingevuld in het meldingsformulier van overlijden. Iemand die is overleden na een auto ongeluk en toevallig ook positief getest was op corona, wordt niet als coronadode meegeteld.

Hoeveel mensen zijn er tijdens de tweede coronagolf aan corona overleden?
Dat weten we nog niet. Daarvoor moeten alle doodsoorzaken formulieren door het CBS verwerkt zijn.