Bij maatschappelijke vraagstukken over milieu en gezondheid is het belangrijk te weten wat burgers beweegt. Hoe kijken zij aan tegen deze vraagstukken (perceptie) en hoe handelen ze (gedrag). De leefwereld van burgers verschilt vaak van die van wetenschappers. Wetenschappers drukken de risico’s van een gebeurtenis uit in termen van ‘kans’ en ‘ernst’. Burgers ervaren risico's in veel gevallen anders. Het gevoel controle te hebben over een situatie speelt bijvoorbeeld een belangrijke rol. Zo schatten zij de kans op een nucleair incident groter in dan wetenschappers, omdat ze er geen controle over hebben. Omgekeerd wordt de kans op een noodlottige val in huis door het publiek juist als kleiner ervaren vanwege het gevoel controle te hebben. De inschatting van risico’s door burgers wordt bovendien vaak beïnvloed door emoties die moeilijk beredeneerd kunnen worden, maar wel van grote invloed kunnen zijn op de acceptatie van risico’s.

Met het SPRStrategisch Programma RIVM -thema "Perceptie en gedrag" wil het RIVMRijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu onderzoeken onder welke omstandigheden actoren (burgers en/of organisaties) bereid en in staat zijn om veranderingen teweeg te brengen die de samenleving duurzamer en gezonder maken.

Wat stimuleert het maken van gezonde en duurzame keuzes

Mensen gedragen zich vaak niet zoals ze zelf het liefst zouden willen of zoals ze dat zelf verstandig vinden. Hoewel niemand wil dat het klimaat verandert, wordt de keuze tussen de auto of de fiets op de kleine afstanden vaak beïnvloed door kortetermijnafwegingen, zoals gemak of een regenbui. Intenties voorspellen dus lang niet altijd het gedrag dat mensen vertonen. Dit geldt ook voor organisaties.
Wat beïnvloedt nu het maken van keuzes? Om mensen te stimuleren gezond en duurzaam gedrag te vertonen is het belangrijk inzicht in te hebben in wat hen beweegt. Bijvoorbeeld, wat maakt dat bepaald gedrag makkelijk of aantrekkelijk is, welke rol speelt perceptie hierbij, is het belangrijk hoe erover wordt gecommuniceerd, welke bronnen van informatie vertrouwen mensen en spelen financiële overwegingen en/of regelgeving een rol. 

Kennis bundelen en benutten

Binnen en buiten het RIVMRijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu is er al veel kennis beschikbaar over hoe gedrag en percepties op elkaar inwerken en de rol van vertrouwen daarbij. Deze kennis is echter nogal versnipperd. Om de effectiviteit te vergroten, bijvoorbeeld bij het adviseren van beleid, wil het RIVM deze kennis intern bundelen en samenwerken met andere kennisinstituten zoals universiteiten. Dit biedt ook de kans de kennis over gedrag en percepties te verdiepen met als uiteindelijk doel de samenleving duurzamer en gezonder te maken.

Onderzoek

De volgende onderzoeken vallen onder "Perceptie en gedrag". Elk onderzoek valt ook onder een inhoudelijk thema, dat bij het onderzoek zelf wordt vermeld.

Wat 
In Venray willen veehouders, omwonenden en de gemeente inzicht krijgen in de concentraties van luchtvervuilende stoffen en van bronnen die daaraan bijdragen. Daarom meten ze gezamenlijk de luchtkwaliteit en de ervaren geurhinder. Hierbij krijgen ze hulp van het RIVMRijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu .
Daarnaast onderzoekt het RIVM in hoeverre gezamenlijk meten het vertrouwen tussen boeren, omwonenden en de gemeente kan verbeteren. Dit kan het gesprek over lokale oplossingen voor een duurzame en gezonde veehouderij faciliteren.

Waarom 
Omwonenden van veehouderijen hebben te maken met geuroverlast en maken zich zorgen over hun gezondheid. Ook boeren willen graag inzicht in de mate waarin uitstoot uit hun stallen bijdraagt aan concentraties luchtvervuilende stoffen en geur. Lokaal beleid is erop gericht draagvlak voor de veehouderij te behouden en vergroten. Het RIVM helpt zowel omwonenden als boeren bij het meten van luchtkwaliteit en is zo ‘trusted advisor’ voor alle partijen. Door de lokale belanghebbenden - boeren, omwonenden en de gemeente – samen te brengen, kunnen zij gezamenlijk meten en toewerken naar oplossingen voor een gezonde leefomgeving in de omgeving van veehouderijen.

Hoe 
Boeren en omwonenden worden betrokken bij de onderzoeksvragen en gaan metingen op eigen terrein uitvoeren. Ook omwonenden van snelwegen worden hierbij betrokken. Via interviews, vragenlijsten en observaties tijdens de gezamenlijke sessies onderzoekt het RIVM het aspect “vertrouwen”. Op basis van de resultaten wordt een praktische handreiking opgesteld met geleerde lessen en handelingsperspectieven voor beleidsmakers en adviseurs, zoals de GGDGemeentelijke Gezondheidsdienst Gemeentelijke Gezondheidsdienst .

Meer lezen
Ga naar de projectwebsite: https://www.rivm.nl/boeren-en-buren

Dit project valt ook onder het thema "Leefomgeving en gezondheid".

Wat

Het RIVMRijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu  onderzoekt hoe wordt gereageerd op incidenten in de leefomgeving die sterk in de belangstelling staan en waarbij ‘veiligheid en/of gezondheid’ ter discussie staan. Wanneer vinden het RIVM en partners dat er goed mee wordt omgegaan? En welke interventies, inclusief communicatiestrategiën, bestaan daarvoor? Met de resultaten kunnen overheden beter reageren. Zo kan de gezondheid van mensen beter worden beschermd en het vertrouwen in de overheid worden behouden.

Waarom

Veel gevaren in onze leefomgeving bedreigen potentieel de veiligheid, gezondheid en het welzijn van mensen. Aardbevingen in Groningen, uitstoot van industriële installaties, hittegolven, uitbraken van infectieziekten, enzovoort. Belanghebbenden verschillen echter van  meningen over welke problemen moeten worden aangepakt en welke potentiële gezondheids- en veiligheidsrisico’s er zijn. Hetzelfde geldt voor het gevoel van urgentie om te handelen en welke interventies geschikt zijn.

Hoe

Door terug te blikken op verschillende casussen waarbij het RIVM was betrokken, kunnen de volgende vragen worden beantwoord: bij welk ‘type’ situaties wordt het RIVM betrokken? Welke overtuigingen (zogeheten ‘policy belief systems’) hebben RIVM’ers en partners over ‘goed crisis- en incidentmanagement’? Een analyse van uitingen op social media draagt bij aan een ‘denkkader’/ toolbox die betrokkenen ondersteunt om optimaal te reageren bij gevaren in de leefomgeving.

Dit project valt ook onder het thema "Safety en security" en het ondersteunende thema "Verzameling en analyse van data".

Wat

Het RIVMRijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu onderzoekt op welke manieren jongvolwassenen keuzes maken op het gebied van voeding. Het doel hiervan is te ontdekken hoe je kunt stimuleren dat mensen vaker kiezen voor gezond en duurzaam voedsel. Met deze kennis kunnen we effectieve maatregelen ontwikkelen om over te stappen op een gezonder en duurzamer voedingspatroon.

Waarom

Als focus is gekozen voor de consumptie van vlees omdat de productie van vlees voor een belangrijk deel bijdraagt aan de ecologische voetafdruk van ons voedsel. Het zorgt voor fijnstof, ziekteverwekkers, broeikasgassen en gebruik van bestrijdingsmiddelen en vraagt onevenredig veel voedingsstoffen. Wetenschappers zijn het erover eens dat het voor mens en milieu goed zou zijn om minder dierlijk en meer plantaardig voedsel te eten. Veel burgers vinden duurzaamheid en gezondheid belangrijk, maar maken in de winkel nog steeds keuzes op basis van andere motieven zoals gewoonten, prijs, sociale normen, gemak en smaak.

Hoe

SHIFT-DIETS bestaat uit drie onderdelen: 1. Een literatuurstudie en het onderzoeken van bestaande voedselconsumtpiegegevens. 2. Het verzamelen van nieuwe gegevens met behulp van een consumentenpanel en van workshops met jongvolwassenen en experts. 3. Het uitproberen van proefmaatregelen om te kijken of jongvolwassenen daardoor ook echt andere keuzes maken bij het kopen van voedingsproducten.

Dit project valt ook onder het thema "Integraal voedselbeleid".

Wat

Om rookgedrag te veranderen is meer kennis over psychologie en gedrag nodig om te snappen waarom mensen bepaalde keuzes maken. Met die kennis kunnen leefstijlinterventies worden ontwikkeld om mensen te helpen om te stoppen met roken. De RookvrijLoterij richt zich vooral op laagopgeleide mensen.

Waarom

Roken veroorzaakt in Nederland 20.000 sterfgevallen per jaar. De helft van de rokers overlijdt vroegtijdig. Jaarlijks probeert zo’n 40 procent van de rokers te stoppen. Het merendeel van deze stoppogingen mislukt (90 procent). Het grootste deel van de rokers is laagopgeleid. Om hen beter te bereiken is het nodig om op een andere manier te bekijken hoe het gebruik van tabak kan worden ontmoedigd. Het gaat vaak niet om een gebrek aan kennis en motivatie maar om onderliggende psychologische problemen.

Hoe

We bouwen voort op het succesvolle RIVMRijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu -onderzoek De Beweegloterij, dat mensen stimuleerde om regelmatig te sporten. Stoppen met roken wordt aan dit programma toegevoegd. Doel is het effect deze aanpak te onderzoeken en eventueel te verbeteren.

De deelnemers volgen een cursus waarvan de aanpak wetenschappelijk onderbouwd is. Zij moeten zich houden aan meerdere wekelijkse deadlines. Op iedere deadline wordt een prijs verloot onder alle deelnemers. Daarover krijgt elke deelnemer bericht. De winnaars krijgen hun prijs alleen als ze die week niet gerookt hebben. Als iemand toch heeft gerookt, loopt hij de prijs mis. De spijt die mensen dan voelen, is een stok achter de deur om de sigaret te laten liggen.

Samenwerking

Vanaf de start werkt het project samen met belanghebbenden om de effectiviteit van de RookvrijLoterij te meten. De cursus richt zich met name op laagopgeleiden en wordt samen met hen ontwikkeld.

Dit project valt ook onder het thema "Duurzame zorg en preventie".

Wat

Het RIVMRijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu  ontwikkelt instrumenten om de informatiebehoefte van het publiek en de informatie van experts over mogelijke risico’s, op elkaar af te stemmen. Hierdoor kan het RIVM beter aansluiten bij de vragen die in de maatschappij leven. Bij een onderzoeksvraag, ongeacht vanuit welk domein, kunnen RIVM'ers via een overzicht van deze instrumenten (toolkit) vinden welke onderzoeksmethoden, ervaringen en expertise beschikbaar zijn binnen het RIVM. Dit kan de communicatie over het betreffende onderwerp ondersteunen.

Waarom

Veel problemen in de communicatie over risico’s komen voort uit de verschillende perspectieven op risico’s van deskundigen en burgers. Het is daarom belangrijk om de percepties van verschillende groepen op een risico snel, goed en eenduidig in kaart te brengen. De technische benadering van risico’s en risicobeheersing geeft alleen een overzicht van kansen en gevolgen. Deze benadering sluit vaak niet aan bij hoe burgers over risico’s denken en ermee omgaan. Belangrijke oorzaken daarvoor zijn angst, de mate waarin mensen controle menen te hebben over het risico en de bekendheid met het onderwerp van het risico. Een technische benadering van risico’s en communicatie hierover kan daarom sociale onrust veroorzaken en een afnemend vertrouwen in wetenschap en beleid.

Aanpak

De te ontwikkelen toolkit bestaat uit a) inventarisatie van expertise en kennis, b) de geselecteerde onderzoeksmethoden inclusief randvoorwaarden en het ontwikkelde generieke deel van de onderzoeksmethoden, c) de handleiding bij het kiezen van een verdiepende onderzoeksmethode om meer informatie over de risicoperceptie te verzamelen d) een met drie casussen gevalideerde risicowijzer als onderdeel van de toolkit, waarin de risicobeoordeling en risicoperceptie naast elkaar worden gezet.

Dit project valt ook onder het thema "Safety en security".

Wat

Het RIVMRijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu  wil inzicht krijgen in de mogelijke en gewenste rollen die we (nog meer) kunnen vervullen om circulaire consumptie te stimuleren. Hiervoor is onderzoek nodig naar de waarden, percepties, afwegingen en verwachtingen van gebruikers. Dit geldt in het bijzonder voor consumenten en leveranciers. En welke stappen nodig zijn om de mogelijke en gewenste rollen te realiseren.

Waarom

In de overgang naar een circulaire economie is het RIVM een onafhankelijke en betrouwbare kennisleverancier en adviseur voor overheden, bedrijfsleven en burgers. Maar het RIVM wil ook ‘aanjager’ zijn en ervoor zorgen dat de transitie daadwerkelijk plaatsvindt. Welke rol het RIVM het beste kan vervullen om consumenten te stimuleren meer circulaire keuzes te maken, hangt af van de behoeften en wensen van onder andere de doelgroep en opdrachtgevers, de mogelijkheden van het RIVM en al bestaande activiteiten en andere stakeholders op dit dossier.

Hoe

Het project start met een analyse van de term circulaire consumptie, de activiteiten die al worden ontplooid op dit gebied bij andere organisaties, en welke behoeften er zijn om de circulaire consumptie te stimuleren. Dit wordt gedaan aan de hand van een literatuurscan en interviews met deskundigen intern en andere stakeholders die zich bezig houden met het stimuleren van circulaire consumptie. Vervolgens worden verschillende scenario’s uitgedacht over hoe circulaire consumptie zich in de toekomst zou kunnen ontwikkelen en wat de rol voor het RIVM daarin zou kunnen zijn. Op basis van deze exercitie wordt voor twee casussen gepeild welke behoeften consumenten hebben en hoe zij bij circulaire consumptie zouden kunnen worden betrokken. Op basis van deze input worden een aantal mogelijke rollen voor het RIVM geformuleerd, die intern worden getoetst en bij opdrachtgevers.

Dit project valt ook onder het thema "Circulaire economie".