Hoe herken ik leishmaniasis?

Veel mensen dragen de parasiet bij zich zonder dat ze het merken. Sommige mensen krijgen wel klachten. De klachten van leishmaniasis bij mensen hangen af van de plek in het lichaam waar de parasiet ziekte veroorzaakt en de soort van de parasiet. Patiënten kunnen leishmaniasis hebben op de huid, op de slijmvliezen, of in de organen in de buik.

Leishmaniasis op de huid komt het meest voor. Hierbij ontstaan zweren op de plekken waar de besmette zandvlieg gestoken heeft. De zweren kunnen na maanden of jaren vanzelf verdwijnen. Op die plekken kunnen ernstige littekens achterblijven.

Bij leishmaniasis op de slijmvliezen ontstaat er eerst een huidzweer. Daarna krijgt iemand zweren, vooral op de slijmvliezen van mond of neus. Deze kunnen het hele gezicht vervormen.

Leishmaniasis in de organen in de buik wordt ook wel kala-azar (‘zwarte koorts’) genoemd. Hierbij raken de milt en lever vergroot.  Andere klachten zijn:

• bloedarmoede
• bloedinkjes in de slijmvliezen
• vlekken op de huid
• gewichtsverlies
• lange tijd koorts
• zich ziek voelen
• diarree
• soms hoesten

Als mensen eenmaal ziek worden van leishmaniasis in de organen in de buik, dan is dat zonder behandeling bijna altijd dodelijk. Maar er zijn ook mensen die met deze vorm van leishmaniasis geen of alleen maar milde klachten hebben. Dit hangt af van iemands weerstand. Als de weerstand later afneemt, wordt iemand alsnog ernstig ziek.

Ook dieren kunnen leishmaniasis krijgen. Vooral honden kunnen er ziek van worden, maar ook veel andere dieren, zoals knaagdieren, katten, schapen en geiten. Bij honden met leishmaniasis in de organen in de buik lijken de ziekteverschijnselen op die van mensen. Honden hebben daarbij ook vaak last van vermagering, haaruitval rondom de ogen, de snuit en de oorpunten, en snelgroeiende, breekbare nagels. Ook rundvee kan met leishmaniasis besmet raken. Runderen krijgen klachten als koorts, zwelling van de lymfeklieren, en huidzweren.

Hoe krijg ik leishmaniasis?

De Leishmania-parasiet wordt overgebracht door de beet van een zandvlieg. Hierbij kan de parasiet van mens naar mens of van dier naar mens worden overgedragen.

Er zijn veel soorten Leishmania. Bijvoorbeeld Leishmania infantum. Deze soort komt ook rond de Middellandse Zee voor. Daar brengen zandvliegen de parasiet vanuit honden en ratten naar mensen over.

De tijd tussen besmet raken en het krijgen van klachten ligt tussen tien dagen en een aantal jaar. Gemiddeld duurt het twee tot zes maanden vanaf de beet van de zandvlieg tot het ontstaan van klachten.

De volwassen zandvliegjes worden niet snel opgemerkt. Ze zijn erg klein (ongeveer 1,5 tot 3,5 millimeter), zoemen niet en hun steek is niet altijd voelbaar. De meeste zandvliegjes rusten overdag op plekken met veel schaduw. Ze zijn vooral actief tussen zonsondergang en zonsopkomst. Het zijn slechte vliegers die dicht bij de grond blijven. Soms voert de wind de zandvliegjes kilometers mee.

Hoe voorkom ik leishmaniasis?

Er bestaat geen vaccin tegen leishmaniasis. Daarom is het belangrijk om mensen en dieren tegen de zandvliegjes te beschermen. Dit kan met:

• Beschermende kleding (lange mouwen, lange broek, sokken, dichte schoenen) - vooral na zonsondergang
• Insectenwerende middelen
• Een fijnmazige klamboe (de vliegjes zijn 1,5 tot 3,5 millimeter groot)
• Voor honden: een speciale halsband met insectendodende middelen

De zandvliegen zijn vooral actief rond de schemering en zijn meestal te vinden bij water (strand, rivieroever, meer). Ze zijn minder vaak in huizen aanwezig, waar mensen ze met insecticiden kunnen bestrijden.

Is leishmaniasis te behandelen?

Leishmaniasis op de huid geneest meestal vanzelf na twee tot vijftien maanden, maar dit kan ook langer duren. Er bestaan verschillende behandelingen om het sneller en beter te laten genezen. Maar ook daarmee duurt het lang voordat de zweren genezen. De behandeling hangt af van het soort parasiet en de klachten.

Leishmaniasis op de slijmvliezen kan mogelijk dodelijke infecties veroorzaken en moet daarom altijd behandeld worden. Hier zijn verschillende medicijnen voor.

Leishmaniasis in de organen in de buik is dodelijk zonder behandeling. Welke behandeling een patiënt krijgt, hangt af van de soort Leishmania, bijwerkingen en beschikbaarheid van de medicijnen en andere ziekten van de patiënt.

Hoe vaak komt leishmaniasis voor?

Leishmaniasis komt wereldwijd voor in 88 landen, vooral in tropische gebieden en rond de Middellandse Zee. In Nederland komt de ziekte alleen voor bij mensen die in het buitenland zijn geweest of van het buitenland naar Nederland zijn verhuisd. Soms krijgen zij leishmaniasis in de organen in de buik pas jaren na hun reis. Dit gebeurt pas wanneer hun weerstand lager is door een andere ziekte of (chemo)therapie.     

In Nederland zijn er elk jaar een aantal gevallen van leishmaniasis vanuit het buitenland bij mensen en honden. In vakantielanden als Spanje, Portugal, Italië en Frankrijk komt de ziekte ook voor. De laatste jaren zijn er meer mensen met leishmaniasis op de huid. Vooral bij reizigers uit Spanje, Turkije, Marokko en Midden- en Zuid-Amerika.

De zandvlieg die Leishmania verspreidt, leeft niet in Nederland. De ziekte zal zich daarom niet verder verspreiden in Nederland.