Biotechnologie biedt grote kansen voor Nederland, maar alleen als veiligheid, duurzaamheid en maatschappelijke waarden vanaf het begin worden meegenomen. Goede risicobeoordeling en ‘safe by design’ zijn daarin belangrijk. Het RIVM ondersteunt hierbij via Bureau (Genetisch Gemodificeerde Organismen) en het ontwikkelen van de Safe-by-Design strategie.
Bureau GGO, onderdeel van het RIVM, verleent vergunningen voor werkzaamheden met genetisch gemodificeerde organismen. Het Bureau GGO beoordeelt de risico’s en veiligheid van genetisch gemodificeerde organismen (GGO’s) voordat er met werkzaamheden gestart mag worden. De activiteit kan alleen uitgevoerd worden als uit de beoordeling blijkt dat het risico verwaarloosbaar klein is.
Professionals kunnen op de website GGO Vergunningverlening | GGO Vergunningverlening alles na lezen over de wettelijke vereisten en procedures voor het werken met biotechnologie. Daarnaast is het Safety Framework Biotechnologie bruikbaar voor uitleg over de verschillende milieurisico’s en hoe deze beoordeeld worden. Als het milieurisico niet verwaarloosbaar klein is, moeten er passende maatregelen genomen worden. Dat kan op laboratorium niveau, maar bijvoorbeeld ook tijdens een veldproef of klinische trial.
Innovaties in de biotechnologie gaan snel. Aandacht voor veiligheid is daarom belangrijk. Zeker ook als passende regelgeving ontbreekt. Vroeg in het onderzoeks- en ontwikkelproces nadenken over risico’s en ontwerpkeuzes, draagt bij aan veiligheid en voorkomt vertraging, kosten en maatschappelijke weerstand wanneer het product klaar voor de markt is.
Aan de basis van deze manier van werken ligt een Safe-by-Design (SbD)-strategie. De SbD-strategie daagt de onderzoeker uit om al vroeg in het ontwikkelproces na te denken over veiligheidsvraagstukken die later in het proces kunnen spelen. Deze manier van kijken naar veiligheid is in ontwikkeling.
Het is belangrijk dat veilig en verantwoord werken met biotechnologie al vroeg in de opleiding aan bod moet komen. Het RIVM geeft daarom colleges en heeft onderwijsmateriaal ontwikkeld. Studenten kunnen op deze manier kennis maken met een Safe-by-Design-strategie en deze toepassen in het eigen onderzoek.
Op dit moment werkt het RIVM deze onderzoeken uit in een SbD-leidraad. Deze leidraad biedt een werkwijze om SbD in een ontwikkelproces met biotechnologie te integreren. Ook laat de leidraad zien hoe SbD de productontwikkeling kan bevorderen door het combineren van veiligheid en functionaliteit. Eind 2026 komt deze leidraad beschikbaar.
Het RIVM is partner in het Europese Horizon project Biosensei (2024-2026). In dit project werken experts uit verschillende vakgebieden samen om een duurzame en veilige biosensor te ontwikkelen waarmee schadelijke stoffen in het milieu gedetecteerd kunnen worden. De vakgebieden zijn biotechnologie, materiaalkennis, elektrochemie, computerwetenschap en informatietechnologie. Het RIVM organiseert in het kader van dit project workshops om bewustwording over aspecten van veiligheid en duurzaamheid te creëren en zodat deze ingebed worden in het ontwerpproces en uitvoering van het onderzoek.
Eind 2024 bracht het RIVM een analyse uit van het (Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek)-onderzoeksprogramma ‘Biotechnology and Safety’. Dit programma liep van 2018 tot 2022 en betrof tien projecten waarin SbD in meer of mindere mate een rol speelde. Het RIVM analyseerde hoe onderzoekers nagedacht hebben over het meenemen van veiligheidsvragen en -onderzoek binnen hun project. Deze analyse maakte duidelijk dat aandacht voor en onderzoek naar milieuveiligheidsvragen goed mogelijk zijn binnen het biotechnologische onderzoek. Dit wordt nog verder bevordert door de samenwerking tussen onderzoekers en risicobeoordelaars. Toch is dit alles nog geen vanzelfsprekendheid: veiligheidsonderzoek lijkt minder gemakkelijk te publiceren en te financieren. Het rapport Veiligheidsonderzoek binnen de Biotechnologie geeft aanbevelingen voor beleidsmakers, beleidsuitvoerders en makers van onderzoeksprogramma’s.
De moderne biotechnologie ontwikkelt zich steeds verder, waardoor er ook steeds weer nieuwe toepassingen voor mens en maatschappij mogelijk worden. Het RIVM signaleert waar nieuwe ontwikkelingen en technieken in de knel komen met bestaande wettelijke kaders. Door risico’s en kansen op tijd in beeld te brengen, ondersteunt het RIVM beleidsmakers, zodat vernieuwing mogelijk is zonder concessies te doen aan gezondheid of milieu.
Het RIVM houdt elk jaar bij welke nieuwe ontwikkelingen er zijn en onderzoekt of de huidige risicobeoordelingsmethode voor genetisch gemodificeerde organismen volstaat. Daarbij kijken we ook naar ontwikkelingen die (mogelijk) niet onder de (genetisch gemodificeerde organismen)-regelgeving vallen. Lees hier over ontwikkelingen in moderne biotechnologie.
Om goed geïnformeerd te blijven over de technische mogelijkheden en de mogelijke veiligheidsvraagstukken zetten we in opdracht van het Ministerie van (Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat) kleine onderzoeksopdrachten uit bij bijvoorbeeld universiteiten. Zo is er in 2024 een project geweest over synthetische genomen. In 2025 initieerden we een onderzoeksproject over het gebruik van AI voor het ontwerpen van nieuwe eiwitten.
Samenbrengen van kennis en partijen
Het RIVM brengt kennis en partijen samen; wetenschap, overheid, bedrijven, onderwijs en de samenleving. We maken complexe ontwikkelingen begrijpelijk en stimuleren het denken vanuit Safe-by-Design: veiligheid vanaf de ontwerpfase meenemen in het ontwikkel- en productieproces. Zo werken we aan een toekomst waarin biotechnologie verantwoord kan floreren en waarde creëert voor de samenleving als geheel.
Het RIVM brengt deze kennis en activiteiten ook in op internationale overleggen. Onder andere de Conventie over Biodiversiteit, de (Organisation for Economic Co-operation and Development) en Europese commissievergaderingen. Met deze deelname ondersteunt het RIVM ook de beleidsmakers op wetenschappelijk gebied.