In 2024 voerde Universitair Medisch Centrum Utrecht (UMC Utrecht) de Proeftuin Duurzaam vervoer uit. Het ziekenhuis onderzocht wat actief reizen onder medewerkers (zoals fietsen of het openbaar vervoer) bevordert, wat zij als prettig ervaren hierin en wat wel of niet goed werkt. Ook werd onderzocht hoe het ziekenhuis als werkgever kan bijdragen aan bereikbaarheid van het Utrecht Science Park. Leer van en raak geïnspireerd door UMC (Universitair Medisch Centrum) Utrecht.
Doelgroep
Medewerkers van het UMC (Universitair Medisch Centrum) Utrecht.
Doel
Het UMC Utrecht wil enerzijds het Utrecht Science Park bereikbaar maken en houden voor patiënten, medewerkers en bezoekers. Anderzijds wil het ziekenhuis de doelstellingen behalen van de Green Deal Duurzame Zorg, waaronder het reduceren van de CO2 (carbon dioxide)-uitstoot veroorzaakt door woon-werkverkeer. Ook wil het ziekenhuis een aantrekkelijke werkgever zijn en blijven.
Aanpak
Met de Proeftuin duurzaam vervoer heeft het UMC Utrecht in 2024 onderzocht wat actief reizen onder medewerkers bevordert, wat zij als prettig ervaren hierin en wat wel of niet goed werkt.
De proeftuin is ontwikkeld in samenwerking met de mobiliteitspartners Shuttel en Hely. 300 medewerkers die veel met de auto reisden, hebben zich vrijwillig aangemeld. Zij deden 7 maanden mee. De medewerkers hadden verschillende functies en werkten al dan niet in (onregelmatige) diensten. Op verzoek van de deelnemers kregen zij de vrijheid om elke dag te kiezen met welk vervoersmiddel ze wilden reizen.
Beleid
De pilot was als volgt opgebouwd:
| Maatregel | Omschrijving | Resultaat |
|---|---|---|
| 100% gratis ov | Iedere deelnemer kreeg een Shuttelkaart, waarmee 100% gratis gereisd kon worden met het openbaar vervoer voor woon-werk en zakelijke reizen.
| In de proeftuin werd de kostendrempel weggehaald voor het ov en dit zorgde ervoor dat meer medewerkers hier gebruik van maakten. Deelnemers waardeerden het “drempelloos” duurzaam reizen en het gemak van in- en uitchecken zonder zich zorgen te maken over de kosten.
|
| Hogere fietsvergoeding | De vergoeding voor fietsgebruik werd verhoogd van 0,05 naar 0,16 euro per kilometer.
| 14% van de deelnemers gaf dit als belangrijke reden aan om te kiezen voor de fiets ten opzichte van de auto. Uit de kilometerdeclaraties van de deelnemers viel echter niet af te leiden dat zij inderdaad daadwerkelijk meer voor de fiets hadden gekozen. |
| Fietsen vanaf een (e)bike-hub | Deelnemers kregen toegang tot gratis (elektrische) deelfietsen die klaarstonden op strategische plekken, zoals Utrecht Centraal, station Bunnik en UMC (Universitair Medisch Centrum) Utrecht. | 20% van de deelnemers gebruikte de elektrische fiets weleens. Het gebruik bleef beperkt, mogelijk omdat deelnemers liever het volledige traject met het OV (openbaar vervoer) aflegden, dan deels met de elektrische fiets. Andere reden was dat de fietsen alleen beschikbaar waren op Utrecht Centraal en niet op andere overstapplekken. Pas aan het einde van de pilot stonden er fietsen op meer plekken dan Utrecht Centraal, waardoor het potentieel van de e-hub wellicht niet volledig duidelijk is geworden. |
| Parkeerrestricties | Om autogebruik verder te ontmoedigen, leverden deelnemers hun parkeerautorisaties in tussen 6.00 en 12.00 uur. Parkeren kon gratis voor en na deze periode, maar voor wie in de ochtend met de auto arriveerde, golden reguliere bezoekerstarieven. De groep medewerkers die onregelmatige en nachtdiensten draaide, had hiermee toch gratis toegang tot de parkeergarage tijdens de diensten.
| De deelnemers die niet in onregelmatige en nachtdiensten werkten, zijn grotendeels overgestapt op het ov voor hun woon-werkreis. Incidenteel wordt gebruikgemaakt van de auto om naar werk te reizen. Dit gebeurt voornamelijk als de reis afwijkt van de standaard woon-werkreis, bijvoorbeeld door verplichtingen voor of na werk.
|
Samen leren wat werkt
Tijdens de proeftuin was communicatie heel belangrijk, om te leren van de ervaringen van proeftuindeelnemers. Zo is voor de start van de proeftuin aan geïnteresseerde deelnemers gevraagd naar feedback over de opzet. Door deze terugkoppeling is de oorspronkelijk opzet, waarbij deelnemers werden ingedeeld per vervoersmiddel gewijzigd zodat deelnemers zelf de vrijheid hadden om iedere dag te kiezen hoe ze wilden reizen.
Er zijn veel verschillende momenten van contact geweest binnen de pilot om samen de proeftuin te (her)ontwerpen en barrières weg te nemen om zo gedragsverandering te stimuleren. Zo zijn er bij de start zijn er inspraakbijeenkomsten gehouden, met demonstraties van de reisproducten. Er waren inloopochtenden om ervaringen uit te wisselen en deelnemers op weg te helpen. Ook zijn er verschillende focusgroepen, diepte-interviews en drie enquêtes in samenwerking met de TU (Technische Universiteit) Delft geweest.
Er waren interne communicatie-uitingen tijdens de proeftuin: denk aan een inspirerende film, een tentoonstelling in het bedrijfsrestaurant waarin de tussentijdse resultaten werden gedeeld en interne nieuwsberichten hierover. Ook is er voor de deelnemers een online community ingericht.
Onderzoek
De Proeftuin Duurzaam vervoer liet de volgende positieve uitkomsten zien:
- Het grootste deel van de deelnemers maakte een overstap van de auto naar het ov tijdens de pilot. Bijna 90% van de woon-werkreizen werd gedurende de zeven maanden van de proeftuin duurzaam afgelegd.
- Deelnemers zagen de grootste winst niet alleen in de financiële voordelen, maar vooral in minder stress, bijvoorbeeld omdat zij minder in de file hoefden te staan.
- Door vaker de fiets te pakken of te lopen van het station naar werk, voelden velen zich fitter en energieker.
- Een combinatie van maatregelen en keuzevrijheid tussen de maatregelen 100% gratis ov, een fietsvergoeding en beperkte parkeermogelijkheden — leidde tot een aanzienlijke afname van autogebruik en een toename van het ov-gebruik. De volledige ov-vergoeding had verreweg de grootste impact op gedragsverandering.
- Deelnemers benadrukten dat het gebruik van een zakelijke reiskaart het ov-gebruik aanzienlijk heeft vereenvoudigd. Ook bleek dat inspelen op de intrinsieke motivatie, met name het verlagen van stress, medewerkers het meest effectief aanspoort tot duurzaam reisgedrag.
- Met de uitkomsten en aanbevelingen uit dit onderzoek gaat het UMC (Universitair Medisch Centrum) Utrecht aan de slag met:
- Het monitoren van het gebruik van het ov vanuit de nieuwe CAO (waarin 100% ov-vergoeding is opgenomen)
- Nadenken over aanpassingen in het parkeerbeleid waarbij er differentiatie is tussen personeel dat in onregelmatige diensten werkt en personeel met reguliere werktijden.
- Het aanbieden van (persoonlijke) reisadviezen, bijvoorbeeld per stad een ander reisadvies.
- Inzetten op fietsstimulering, bijvoorbeeld door meer aandacht te genereren voor de verhoogde kilometervergoeding.
- Vervolgonderzoek waarin de online community gevolgd wordt. Hoe reizen de medewerkers die meededen aan de pilot nu naar hun werk?
Succesfactoren
Na de proeftuin bleken dit succesfactoren voor het stimuleren van duurzame mobiliteit:
- Woon-werkvervoer is voor medewerkers vaak een gewoonte. Anders reizen vraagt om bewuste keuzes. Het wegnemen van drempels en het faciliteren van het maken van de duurzame keuze helpt hierbij.
- De combinatie van persoonlijke interactie, luisteren en acteren op feedback, herkenbare verhalen delen en interne zichtbaarheid zorgden voor een succesvolle betrokkenheid van de deelnemers en inzicht in effectieve maatregelen.
- Het aansluiten bij de intrinsieke motivatie van collega’s bleek effectief. Benadruk bijvoorbeeld naast de milieuwinst, ook persoonlijke voordelen. Zoals het vermijden van files, gratis OV (openbaar vervoer) en meer ontspannen op het werk of thuis aankomen.
- Ook enthousiasmeren en het bouwen van een online community dragen positief bij.
- Niet alle aanbevelingen liggen binnen de directe invloedsfeer van het ziekenhuis. Maar het UMC Utrecht blijft in gesprek met vervoersmaatschappijen om knelpunten te signaleren en oplossingen te bespreken.
Meer weten?
Lees het rapport Proeftuin Duurzaam Vervoer van het UMC Utrecht.