Veiligheid is een belangrijk thema in onze samenleving. De samenleving verwacht dat de overheid bijdraagt aan een veilige leefomgeving en haar beschermt tegen de risico’s van grootschalige en (mogelijk) maatschappijontwrichtende incidenten of rampen. Met veiligheid bedoelen we meestal dat er geen gevaren of risico's zijn. Of als deze zich toch voordoen, hoe de samenleving ermee omgaat om de gevolgen te beperken.

Bij veiligheid wordt onderscheid gemaakt tussen safety en security. Safety gaat over de onbedoelde, niet-moedwillig veroorzaakte gevaren voor mens en milieu met een natuurlijke of technologische oorzaak, zoals een overstroming, een grieppandemie of een ongeval in de chemische industrie. Bij security gaat het over gevaren die wel met opzet worden nagestreefd, zoals aanslagen met chemische, biologische, radioactieve of nucleaire wapens (CBRNeChemical, biological, radiological, nuclear and enhanced explosives).

Verbreden kennisbasis

Met het SPRStrategisch Programma RIVM -thema "Safety en security" wil het RIVMRijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu de huidige kennisbasis verbreden en verrijken samen met andere belanghebbenden om zo strategisch voorbereid te zijn op toekomstige ontwikkelingen en vragen vanuit beleid en praktijk.

Dit gebeurt aan de hand van vier vraagstukken:
A. Percepties van risico's
B. Verkenning toepassen van nieuwe veiligheidsconcepten
C. Security
D. Signalering van risico's

Perceptie van risico's

De discussie over de ondergrondse CO2-opslag in Barendrecht en de problemen rond de aardgaswinning in Groningen maken duidelijk dat een analytische benadering van risico’s om (on)veiligheid inzichtelijk te maken niet voldoende is. Ook de manier waarop burgers risico’s beleven (perceptie) speelt hierbij een rol. Het RIVMRijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu wil onderzoeken hoe rekening gehouden kan worden met de factoren die deze perceptie beïnvloeden (determinanten). Voorbeelden van zulke factoren zijn onbekendheid met het ‘onderwerp’ en achterliggende waarden als gevoelens van onrecht. Risicoperceptie kan op deze manier een plek krijgen in de analyses en adviezen voor beleid.

Verkenning toepassen van nieuwe veiligheidsconcepten

Voor safety worden van oudsher de risico’s uitgedrukt in de vorm van de impact (ernst) die een gebeurtenis heeft op de gezondheid en/of het milieu en de waarschijnlijkheid dat het zich voordoet, bijvoorbeeld het risico op overlijden wanneer er gevaarlijke stoffen vrijkomen. De laatste jaren komen nieuwe benaderingen (concepten) op in het omgaan met risico's, die het systeem waarin risico's zich voordoen integraal bekijken. Voorbeelden hiervan zijn safe by design (‘veilig-aan-de-voorkant’ ) en duurzame veiligheid. Het RIVM wil verkennen hoe deze nieuwe concepten concreet in de praktijk kunnen worden toegepast en welk instrumentarium daarvoor geschikt is.

Security

Het RIVM heeft veel kennis in huis over safety en wil onderzoeken hoe de kennis over safety de kennisbasis over security kan versterken. De focus ligt op het moedwillig misbruik van gevaarlijke stoffen zoals CBRNchemical, biological, radiology and nuclear of biologische agentia.

Signalering van risico's

Omgaan met risico’s betekent ook zicht krijgen op mogelijke toekomstige gebeurtenissen met ongewenste gevolgen en op trends. Daarom is het belangrijk om risico’s tijdig te signaleren en relevante ontwikkelingen en trends in het vizier te hebben. Het RIVM voert al verkenningen en signaleringsactiviteiten uit op verschillende vakgebieden (infectieziekten, zoönosen, volksgezondheid). Op het gebied van safety en security gebeurt dit echter beperkt en niet structureel. Daarom wil het RIVM de bestaande signaleringsactiviteiten in kaart brengen en samen met andere organisaties een netwerk opzetten om een signaleringsstructuur hiervoor te ontwikkelen.

Onderzoek

Voor het SPRStrategisch Programma RIVM -thema "Safety en security" voert het RIVM de volgende vijf onderzoeken uit:

Wat

Het RIVMRijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu onderzoekt hoe wordt gereageerd op incidenten in de leefomgeving die sterk in de belangstelling staan en waarbij ‘veiligheid en/of gezondheid’ ter discussie staan. Wanneer vinden het RIVM en partners dat er goed mee wordt omgegaan? En welke interventies, inclusief communicatiestrategiën, bestaan daarvoor? Met de resultaten kunnen overheden beter reageren. Zo kan de gezondheid van mensen beter worden beschermd en het vertrouwen in de overheid worden behouden.

Waarom

Veel gevaren in onze leefomgeving bedreigen potentieel de veiligheid, gezondheid en het welzijn van mensen. Aardbevingen in Groningen, uitstoot van industriële installaties, hittegolven, uitbraken van infectieziekten, enzovoort. Belanghebbenden verschillen echter van  meningen over welke problemen moeten worden aangepakt en welke potentiële gezondheids- en veiligheidsrisico’s er zijn. Hetzelfde geldt voor het gevoel van urgentie om te handelen en welke interventies geschikt zijn.

Hoe

Door terug te blikken op verschillende casussen waarbij het RIVM was betrokken, kunnen de volgende vragen worden beantwoord: bij welk ‘type’ situaties wordt het RIVM betrokken? Welke overtuigingen (zogeheten ‘policy belief systems’) hebben RIVM’ers en partners over ‘goed crisis- en incidentmanagement’? Een analyse van uitingen op social media draagt bij aan een ‘denkkader’/ toolbox die betrokkenen ondersteunt om optimaal te reageren bij gevaren in de leefomgeving.

Dit project valt ook onder de ondersteunende thema's "Perceptie en gedrag" en "Verzameling en analyse van data".

Wat

De wereld verandert snel en dat brengt risico’s met zich mee zoals de opkomst van nieuwe ziekteverwekkers, het gebruik van nieuwe technieken, chemische en nucleaire ongevallen, milieurampen en de dreiging van criminele daden en bioterrorisme. Het is belangrijk om eventuele risico's tijdig te signaleren.

Het RIVMRijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu brengt in kaart welke structuren er bestaan om risico’s te signaleren, zowel binnen het RIVM als  daarbuiten. Hierbij wordt ook gekeken naar welke informatiebronnen er zijn en welke organisaties deze gebruiken. Vervolgens wordt samen met deze organisaties een signaleringsstructuur opgesteld en in een pilot getest.

Waarom

In Nederland wordt veel gedaan om risico's van deze ontwikkelingen te signaleren. Toch is niet duidelijk of deze activiteiten elkaar overlappen en of signalen worden gemist. Het RIVM wil daarom de activiteiten en signalen uit de domeinen safety en security dichter bij elkaar te brengen.

Hoe

Op basis van de laatste wetenschappelijke inzichten en de kennis van experts worden (vroeg)signalering en beschikbaarheid van guidelines en best practices geïnventariseerd. Hierbij worden de huidige Nederlandse signaleringsstructuren in kaart gebracht. Het daadwerkelijk signaleren en duiden van signalen in een pilot geeft inzicht in de vraag waar de structuur van signalering versterkt kan worden.  Dit versterkt de Nederlandse netwerkstructuren, verlaagt drempels en stimuleert dat signalen vroeg worden gedeeld. De aandacht voor dit onderwerp vergroot ook het bewustzijn van betrokkenen.

Wat

Het RIVMRijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu ontwikkelt instrumenten om de informatiebehoefte van het publiek en de informatie van experts over mogelijke risico’s, op elkaar af te stemmen. Hierdoor kan het RIVM beter aansluiten bij de vragen die in de maatschappij leven. Bij een onderzoeksvraag, ongeacht vanuit welk domein, kunnen RIVM'ers via een overzicht van deze instrumenten (toolkit) vinden welke onderzoeksmethoden, ervaringen en expertise beschikbaar zijn binnen het RIVM. Dit kan de communicatie over het betreffende onderwerp ondersteunen.

Waarom

Veel problemen in de communicatie over risico’s komen voort uit de verschillende perspectieven op risico’s van deskundigen en burgers. Het is daarom belangrijk om de percepties van verschillende groepen op een risico snel, goed en eenduidig in kaart te brengen. De technische benadering van risico’s en risicobeheersing geeft alleen een overzicht van kansen en gevolgen. Deze benadering sluit vaak niet aan bij hoe burgers over risico’s denken en ermee omgaan. Belangrijke oorzaken daarvoor zijn angst, de mate waarin mensen controle menen te hebben over het risico en de bekendheid met het onderwerp van het risico. Een technische benadering van risico’s en communicatie hierover kan daarom sociale onrust veroorzaken en een afnemend vertrouwen in wetenschap en beleid.

Aanpak

De te ontwikkelen toolkit bestaat uit a) inventarisatie van expertise en kennis, b) de geselecteerde onderzoeksmethoden inclusief randvoorwaarden en het ontwikkelde generieke deel van de onderzoeksmethoden, c) de handleiding bij het kiezen van een verdiepende onderzoeksmethode om meer informatie over de risicoperceptie te verzamelen d) een met drie casussen gevalideerde risicowijzer als onderdeel van de toolkit, waarin de risicobeoordeling en risicoperceptie naast elkaar worden gezet.

Dit project valt ook onder het ondersteunende thema "Perceptie en gedrag".

Wat

Drie nieuwe veiligheidsconcepten staan momenteel in de belangstelling van wetenschap en beleid: 'veilig aan de voorkant', 'duurzame veiligheid' en 'positieve veiligheid'. Het RIVMRijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu wil inzicht krijgen in welke instrumenten nodig zijn om deze veiligheidsconcepten uit te voeren en opdrachtgevers, partnerorganisaties en collega’s daarbij te betrekken. Zo ontstaat overzicht om veiligheids- en gezondheidsvraagstukken op een nieuwe manier aan te pakken.

Waarom

Nieuwe werkwijzen en interacties zijn nodig om tegemoet te komen aan de veranderende manier waarop over veiligheid wordt gedacht. In plaats van het beheersen van onveiligheid, pleiten de drie genoemde veiligheidsconcepten voor een proactieve aanpak. Hierbij verschuift de aandacht van risico's naar de sociale en organisatorische systemen die invloed hebben op het ontstaan van en omgang met risico's.

Hoe

Vanuit de nieuwe veiligheidsconcepten houdt VEIVER de bestaande instrumenten tegen het licht, in het bijzonder waar het huidige RIVM-instrumentarium kan worden vernieuwd dan wel verrijkt. Hierbij wordt ook gekeken wat de mogelijkheden en belemmeringen zijn binnen het RIVM.

Samenwerking

Bij het verkennen van deze aspecten stimuleert VEIVER actieve betrokkenheid van relevante opdrachtgevers, collega's en andere organisaties. VEIVER wil ook stimuleren om over domeingrenzen heen te kijken.

Wat

De expertise over chemische, biologische, radiologische, nucleaire (CBRNchemical, biological, radiology and nuclear) middelen en/of explosieven (e) binnen het RIVMRijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu en in Nederland is versnipperd. Het RIVM wil deze echter gericht en effectief in kunnen zetten en uitdragen, bijvoorbeeld in de vorm van een Bureau CBRNeChemical, biological, radiological, nuclear and enhanced explosives. Zo’n bureau kan één zichtbare ingang zijn voor belanghebbenden, waar informatie, kennis, kunde en een netwerk ontsloten worden voor CBRNe security (preventie).

Waarom

De dreiging van een aanslag op Nederland is al jaren reëel. Een aanslag met chemische, biologische, radiologische, nucleaire (CBRN) middelen en/of explosieven (e) is denkbaar. Het stroomlijnen van de expertise binnen het RIVM en in Nederland helpt om het risico van misbruik van CBRNe middelen te beperken.

Hoe

Deze verkenning wil de expertise van het RIVM op het gebied van CBRNe security in kaart brengen en vervolgens voor heel Nederland. Een systematische analyse moet een beeld geven van wie de belangrijkste potentiële partners zijn, welke activiteiten zij ontplooien, waar kennisgaten liggen en aan welke expertise behoefte is. Op deze manier komt er inzicht in de wensen en mogelijkheden voor een Bureau CBRNe.