Kijkend naar ecodistrictsgroepen bevinden de normoverschrijdingen van sulfaat zich voornamelijk in zandgebieden (o.a. Centrale Slenk en Peelhorst en oude rivierterrassen). Qua homogene gebieden is er sprake van normoverschrijdingen in verschillende typen gebieden (zand, klei, moerig). Verder is er in het middeldiepe grondwater (ca. 25 meter diepte) relatief vaker sprake van normoverschrijdingen dan in het ondiepe grondwater (ca. 10 meter diepte).

Inleiding

Via atmosferische depositie en bemesting komt zwavel op de bodem terecht. In de bodem komt zwavel voor in organische verbindingen (eiwitten) en anorganische verbindingen (pyriet, ijzersulfide). In grondwater komt zwavel meestal voor in de vorm van sulfaat. Sulfaat in het grondwater kan ook afkomstig zijn uit zout grondwater.

Sulfaat lost gemakkelijk op en is hierdoor een mobiele stof in het grondwater. Onder anaerobe omstandigheden kan sulfaat in het grondwater worden gereduceerd tot sulfide en neerslaan, bijvoorbeeld in de vorm van ijzersulfide. Daarnaast kan sulfaat worden gevormd uit zwavelverbindingen, als nitraatrijk grondwater naar diepere anaerobe lagen infiltreert en deze lagen zwavelverbindingen (bijv. pyriet) bevatten. Door oxidatie van pyriet zal de concentratie van sulfaat toenemen en kan de pH van het grondwater dalen [1].

Sinds eind jaren ‘70 is de atmosferische depositie van zwavel gedaald en de huidige depositie is lager dan die begin 1900. De grotere atmosferische depositie van zwavel uit het verleden wordt gereflecteerd in het diepere grondwater, waar de concentratie sulfaat hoger is dan in het ondiepe grondwater. Processen als pyrietoxidatie, waarbij sulfaat vrijkomt, en sulfaatreductie, waarbij sulfaat verdwijnt, kunnen uiteraard ook een rol spelen bij de huidige concentraties in het diepere grondwater [2].

Toestand

Bij de ecodistrictsgroepen is de hoogste mediane concentratie sulfaat in het ondiepe grondwater (ca. 10 meter diepte) aanwezig in de Peelhorst en oude rivierterrassen en in het zuidwestelijk zandgebied. Verder is de mediane concentratie relatief hoog in het krijt en lössgebied, het oostelijk dekzandgebied met geïsoleerde stuwwallen en de rivierkleigebieden.

Bij de homogene gebieden is de hoogste mediane concentratie sulfaat in het ondiepe grondwater aangetroffen in het stedelijk gebied in hoog Nederland. Bovendien zijn de mediane concentraties sulfaat hoog in gras/maïs op rivierklei, gras/maïs op moerige grond en stedelijk gebied op zand.

Bij de ecodistrictsgroepen in het middeldiepe grondwater (ca. 25 meter diepte) is de mediane concentratie sulfaat het hoogst in de Peelhorst en oude rivierterrassen en in het zuidwestelijk zandgebied.

Bij de homogene gebieden in het middeldiepe grondwater is de hoogste mediane concentratie aanwezig in het stedelijk gebied in hoog Nederland. Daarnaast zijn er relatief hoge mediane concentraties in akkerbouw op zand en stedelijk gebied op zand.

De gebruikte norm voor sulfaat is de drinkwaternorm (zie Tabel 2 in Metingen: waar, wat en hoe?). Bij de ecodistrictsgroepen zijn de hoogste percentages normoverschrijdingen in het ondiepe grondwater aanwezig in de Centrale Slenk (36 %) en de Peelhorst en oude rivierterrassen (32 %). In het middeldiepe grondwater zijn de percentages normoverschrijdingen het hoogst in de Peelhorst en oude rivierterrassen (45 %) en het zuidwestelijk zandgebied (38 %).

Bij de homogene gebieden worden de hoogste percentages normoverschrijdingen in het ondiepe grondwater aangetroffen in gras/maïs op zeeklei (23 %), gras/maïs op moerige grond (22 %) en akkerbouw op zeeklei (17 %). In het middeldiepe grondwater zijn de percentages normoverschrijdingen het hoogst in stedelijk gebied op zand (25 %), gras/maïs op moerige grond (25 %) en gras/maïs op zand (24 %). Verder zijn er relatief hoge percentages normoverschrijdingen in bos/natuur op duinzand, akkerbouw op zand, akkerbouw op zeeklei (allen 22 %) en gras/maïs op zeeklei (17 %).

Kaarten, boxplots en tabellen

In de onderstaande uitklapschermen staan de kaarten, boxplots en tabellen voor sulfaat 2015-2018.  

Naar de leeswijzer bij de resultaten

Ecodistrictgebieden

Kaart 1. Mediane sulfaatconcentratie per gebied in het ondiepe grondwater t.o.v. grondwaterkwaliteitsnorm, ecodistrictgebieden, 2015-2018.

Kaart van Nederland met mediane sulfaatconcentratie per gebied in het ondiepe grondwater in ecodistrictgebieden in de periode 2015-2018

Figuur 1. Spreiding van de mediane sulfaatconcentratie per gebied in het ondiepe grondwater, ecodistrictgebieden, 2015-2018.

Figuur waarop de spreiding van de gebiedsgemiddelde sulfaatconcentratie in het ondiepe grondwater in ecodistrictgebieden in de periode 2015-2018 wordt getoond

Tabel 1. Statistische gegevens bij figuur 1.

Percentiel 10% 25% 50% 75% 90%
1. duinen en strandwallen 0,240 6,177 18,665 47,936 85,050
2. laagveengebieden 0,240 0,240 0,240 8,711 20,326
3. polders en droogmakerijen 0,240 0,240 0,240 0,505 0,505
4. zeekleigebieden 0,218 0,240 0,859 54,509 97,081
5. rivierkleigebieden 0,240 23,268 40,250 63,867 106,673
6. beekdalcomplexen 9,629 20,418 29,889 36,563 45,719
7. hoogveengebied 0,240 0,240 8,083 30,130 60,970
8. Gelderse Vallei en Veluwezoom 0,240 12,096 26,820 50,648 68,883
9. oostelijk dekzandgebied met geïsoleerde stuwwallen 9,868 27,983 42,043 55,507 86,621
10. keileemgebieden 0,240 9,775 21,569 41,000 86,091
11. Utrechtse Heuvelrug en Veluwe 5,421 16,541 22,850 37,957 58,580
12. Centrale Slenk 0,240 22,985 33,954 108,258 189,043
13. zuidwestelijk zandgebied 33,392 35,488 56,096 72,709 93,012
14. Peelhorst en oude rivierterrassen 21,738 38,907 60,097 100,846 153,630
15. krijt- en lössgebied 9,175 21,833 43,107 108,026 164,329

 

Tabel 2. Aanvullende data bij de mediane sulfaatconcentratie per gebied in het ondiepe grondwater, ecodistrictgebieden, 2015-2018.

Ecodistrictgroep Aantal unieke filters Aantal waarnemingen 2015-2018 Rapportage-grens (ug/l) Percentage waarnemingen onder de rapp. grens Norm (mg/l) Percentage waarnemingen boven de norm
1. duinen en strandwallen 15 45 <0.48 13 100 7
2. laagveengebieden 27 59 <0.48 66 100 0
3. polders en droogmakerijen 17 32 <0.48 75 100 12
4. zeekleigebieden 41 70 <0.48 49 100 20
5. rivierkleigebieden 28 58 <0.48 9 100 14
6. beekdalcomplexen 9 27 NA NA 100 0
7. hoogveengebied 19 49 <0.48 37 100 0
8. Gelderse Vallei en Veluwezoom 10 27 <0.48 19 100 0
9. oostelijk dekzandgebied met geïsoleerde stuwwallen 29 86 NA NA 100 3
10. keileemgebieden 38 112 <0.48 11 100 5
11. Utrechtse Heuvelrug en Veluwe 19 54 NA NA 100 0
12. Centrale Slenk 22 60 <0.48 8 100 36
13. zuidwestelijk zandgebied 16 48 NA NA 100 6
14. Peelhorst en oude rivierterrassen 22 63 NA NA 100 32
15. krijt- en lössgebied 4 8 NA NA 100 25

Kaart 2. Mediane sulfaatconcentratie per gebied in het middeldiepe grondwater t.o.v. grondwaterkwaliteitsnorm, ecodistrictgebieden, 2015-2018.

Kaart van Nederland met mediane sulfaatconcentratie per gebied in het middeldiepe grondwater in ecodistrictgebieden in de periode 2015-2018

Figuur 2. Spreiding van de mediane sulfaatconcentratie per gebied in het middeldiepe grondwater, ecodistrictgebieden, 2015-2018.

Figuur waarop de spreiding van de gebiedsgemiddelde sulfaatconcentratie in het diepe grondwater in ecodistrictgebieden in de periode 2015-2018 wordt getoond

Tabel 3. Statistische gegevens bij figuur 2.

Percentiel 10% 25% 50% 75% 90%
1. duinen en strandwallen 0,216 0,388 12,993 54,378 68,195
2. laagveengebieden 0,216 0,240 0,240 4,104 9,266
3. polders en droogmakerijen 0,240 0,240 0,240 0,240 0,240
4. zeekleigebieden 0,240 0,240 0,240 92,710 153,420
5. rivierkleigebieden 0,240 25,101 46,430 61,808 89,025
6. beekdalcomplexen 0,216 6,849 20,954 72,237 95,916
7. hoogveengebied 0,216 0,240 0,317 11,741 20,921
8. Gelderse Vallei en Veluwezoom 0,240 0,240 0,464 9,340 9,340
9. oostelijk dekzandgebied met geïsoleerde stuwwallen 0,240 34,864 54,556 82,463 133,852
10. keileemgebieden 0,216 6,908 31,350 46,558 79,146
11. Utrechtse Heuvelrug en Veluwe 7,708 24,254 29,641 39,855 57,165
12. Centrale Slenk 0,216 27,705 39,934 81,263 128,118
13. zuidwestelijk zandgebied 0,216 47,856 83,271 119,574 196,903
14. Peelhorst en oude rivierterrassen 0,613 46,401 92,903 159,845 242,465
15. krijt- en lössgebied 0,825 14,819 28,814 49,341 69,868

 

Tabel 4. Aanvullende data bij de mediane sulfaatconcentratie per gebied in het middeldiepe grondwater, ecodistrictgebieden, 2015-2018.

Ecodistrictgroep Aantal unieke filters Aantal waarnemingen 2015-2018 Rapportage-grens (ug/l) Percentage waarnemingen onder de rapp. grens Norm (mg/l) Percentage waarnemingen boven de norm
1. duinen en strandwallen 15 15 <0.48 27 100 20
2. laagveengebieden 27 32 <0.48 69 100 0
3. polders en droogmakerijen 17 16 <0.48 94 100 6
4. zeekleigebieden 37 39 <0.48 56 100 24
5. rivierkleigebieden 28 29 <0.48 14 100 4
6. beekdalcomplexen 9 14 <0.48 21 100 0
7. hoogveengebied 18 21 <0.48 52 100 0
8. Gelderse Vallei en Veluwezoom 10 10 <0.48 60 100 0
9. oostelijk dekzandgebied met geïsoleerde stuwwallen 28 41 <0.48 2 100 11
10. keileemgebieden 37 40 <0.48 15 100 14
11. Utrechtse Heuvelrug en Veluwe 17 17 NA NA 100 0
12. Centrale Slenk 21 21 <0.48 10 100 14
13. zuidwestelijk zandgebied 16 16 <0.48 6 100 38
14. Peelhorst en oude rivierterrassen 22 22 <0.48 5 100 45
15. krijt- en lössgebied 3 3 NA NA 100 0

Homogene gebieden

Figuur 3. Spreiding van de mediane sulfaatconcentratie per gebied in het ondiepe grondwater, homogene gebieden, 2015-2018.

Figuur waarop de spreiding van de gebiedsgemiddelde sulfaatconcentratie in het ondiepe grondwater in homogene gebieden in de periode 2015-2018 wordt getoond

Tabel 5.  Statistische gegevens bij figuur 3.

Percentiel 10% 25% 50% 75% 90%
1. bos, natuur/duinzand 0,240 6,603 18,665 25,787 27,510
2. gras-mais/veen 0,240 0,240 0,240 0,648 0,700
3. gras-mais/zeeklei 0,240 0,240 0,240 3,643 3,643
4. akkerbouw/zeeklei 0,218 0,240 0,240 67,421 97,081
5. stedelijk geb./antropogeen (laag NL) 0,240 0,443 0,859 14,947 31,224
6. gras-mais/rivierklei 0,240 16,818 45,338 95,621 175,048
7. gras-mais/zand 0,240 23,567 36,870 66,596 130,840
8. akkerbouw/zand 12,165 20,418 38,830 86,091 100,430
9. bos, natuur/zand 5,421 14,585 27,493 41,897 69,287
10. stedelijk gebied/zand 8,236 31,588 43,622 67,355 76,131
11. gras-mais/moerig 0,240 21,363 44,282 57,050 100,846
12. stedelijk geb./antropogeen (hoog NL) 22,710 35,005 47,762 93,465 139,420

 

Tabel 6. Aanvullende data bij de mediane sulfaatconcentratie per gebied in het ondiepe grondwater, homogene gebieden, 2015-2018.

Homogeen gebied Aantal unieke filters Aantal waarnemingen 2015-2018 Rapportage-grens Percentage waarnemingen onder de rapp. grens Norm (mg/l) Percentage waarnemingen boven de norm
1. bos, natuur/duinzand 9 27 <0.48 11 100 0
2. gras-mais/veen 16 34 <0.48 82 100 0
3. gras-mais/zeeklei 13 21 <0.48 71 100 23
4. akkerbouw/zeeklei 24 41 <0.48 63 100 17
5. stedelijk geb./antropogeen (laag NL) 7 14 <0.48 29 100 0
6. gras-mais/rivierklei 14 28 <0.48 7 100 14
7. gras-mais/zand 76 222 <0.48 8 100 13
8. akkerbouw/zand 9 26 NA NA 100 11
9. bos, natuur/zand 47 137 NA NA 100 2
10. stedelijk gebied/zand 8 24 NA NA 100 12
11. gras-mais/moerig 9 23 <0.48 22 100 22
12. stedelijk geb./antropogeen (hoog NL) 14 40 NA NA 100 14

Figuur 4. Spreiding van de mediane sulfaatconcentratie per gebied in het middeldiepe grondwater, homogene gebieden, 2015-2018.

Figuur 4. Spreiding van de gebiedsgemiddelde sulfaatconcentratie in het diepe grondwater, homogene gebieden, 2015-2018

Tabel 7.  Statistische gegevens bij figuur 4.

Percentiel 10% 25% 50% 75% 90%
1. bos, natuur/duinzand 0,216 5,138 12,993 40,561 40,561
2. gras-mais/veen 0,216 0,240 0,240 0,423 0,606
3. gras-mais/zeeklei 0,240 0,240 0,240 27,534 54,827
4. akkerbouw/zeeklei 0,216 0,240 0,240 38,301 68,264
5. stedelijk geb./antropogeen (laag NL) 0,240 0,240 3,359 17,876 40,905
6. gras-mais/rivierklei 0,240 3,298 40,434 49,920 88,870
7. gras-mais/zand 0,216 9,795 41,578 95,127 211,613
8. akkerbouw/zand 0,240 0,613 52,231 98,783 217,384
9. bos, natuur/zand 0,216 20,998 29,996 45,261 68,779
10. stedelijk gebied/zand 25,546 34,265 48,841 88,483 125,126
11. gras-mais/moerig 0,216 0,249 15,158 109,216 161,040
12. stedelijk geb./antropogeen (hoog NL) 30,269 41,905 77,510 88,945 97,985

 

Tabel 8. Aanvullende data bij de mediane sulfaatconcentratie per gebied in het middeldiepe grondwater, homogene gebieden, 2015-2018.

Homogeen gebied Aantal unieke filters Aantal waarnemingen 2015-2018 Rapportage-grens Percentage waarnemingen onder de rapp. grens Norm (mg/l) Percentage waarnemingen boven de norm
1. bos, natuur/duinzand 9 9 <0.48 22 100 22
2. gras-mais/veen 16 19 <0.48 79 100 0
3. gras-mais/zeeklei 12 13 <0.48 69 100 17
4. akkerbouw/zeeklei 23 24 <0.48 67 100 22
5. stedelijk geb./antropogeen (laag NL) 6 6 <0.48 33 100 0
6. gras-mais/rivierklei 14 14 <0.48 21 100 0
7. gras-mais/zand 75 86 <0.48 14 100 24
8. akkerbouw/zand 9 9 <0.48 33 100 22
9. bos, natuur/zand 43 47 <0.48 6 100 2
10. stedelijk gebied/zand 8 8 NA NA 100 25
11. gras-mais/moerig 8 10 <0.48 30 100 25
12. stedelijk geb./antropogeen (hoog NL) 14 17 NA NA 100 0

[1] Van Vliet, M. E., Vrijhoef, A., Boumans, L. J. M., & Wattel-Koekkoek, E. J. W. (2010). De kwaliteit van ondiep en middeldiep grondwater in Nederland: In het jaar 2008 en de verandering daarvan in 1984-2008. RIVMRijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu rapport 680721005.

[2] Fraters, B., & De Goffau, A. (2015). Sulfaat in grondwater en oppervlaktewater in Nederland: Overzicht van meetresultaten van nationale meetnetten.