Het zikavirus wordt verspreid door de gelekoortsmug of denguemug. Deze mug komt niet van nature voor in Nederland. De ziekte (zikakoorts) verloopt meestal vrij mild. De meeste mensen krijgen helemaal geen klachten. Wel is inmiddels wetenschappelijk bewezen dat een infectie tijdens de zwangerschap schadelijk kan zijn voor het ongeboren kind.

Wat is het zikavirus?

Het zikavirus is een virus dat de infectieziekte zikakoorts veroorzaakt. Maar ongeveer 1 op de 5 mensen die besmet worden met het zikavirus krijgt klachten. De ziekteverschijnselen zijn over het algemeen vrij mild. Wetenschappers zijn het erover eens dat besmetting met het zikavirus schadelijk kan zijn voor het ongeboren kind (zie Reisadvies tijdens zwangerschap of bij zwangerschapswens). Het kan leiden tot aangeboren neurologische afwijkingen zoals microcefalie. Ook kan na een infectie het syndroom van Guillain-Barré ontstaan. Hoe vaak dit gebeurt, is nog niet duidelijk.

Ziekteverschijnselen

Een infectie met het zikavirus geeft bij ongeveer 1 op de 5 mensen klachten. Symptomen van zikakoorts ontstaan meestal 3 tot 12 dagen na een beet van een besmette mug. De meeste mensen herstellen binnen een week zonder ernstige problemen.

Klachten die kunnen voorkomen zijn:

  • Acute (matige) koorts
  • Niet-etterige ontsteking van het oog
  • Spier- en gewrichtspijn (vooral van de handen en de voeten, soms gewrichtszwelling)
  • Huiduitslag (vaak beginnende in het gezicht en uitspreidend over de rest van het lichaam)
  • Minder vaak: hoofdpijn, gebrek aan eetlust, overgeven, diarree en buikpijn

Complicaties

De volgende complicaties zijn beschreven:

  • Er is een verband tussen afwijkingen bij het ongeboren kind en besmetting met het zikavirus tijdens de zwangerschap, ook wel het congenitaal zikavirus syndroom genoemd. Hierbij wordt onder andere een hersenafwijking (microcefalie) bij het ongeboren kind beschreven.
  • Het syndroom van Guillain-Barré. Hiervan is nog onbekend hoe vaak het voorkomt na een zikavirusinfectie, maar dat lijkt vrij zeldzaam te zijn.

Besmetting en preventie

Muggen

Het zikavirus wordt overgebracht door bepaalde muggen die in de tropen veel in en rondom huis voorkomen. De gelekoortsmug of denguemug (Aedes aegypti) is de belangrijkste verspreider van het virus. Deze mug voedt zich voornamelijk met menselijk bloed en steekt van zonsopkomst tot zonsondergang. Dus ook overdag.

Het is belangrijk om overdag en in de vroege avond zorgvuldig muggenwerende maatregelen te nemen in gebieden waar het zikavirus voorkomt.

  • Draag bedekkende kleding (lange mouwen, lange broek)
  • Smeer onbedekte huid in met een muggenwerend middel dat DEETdiethyltoluamide bevat. Kinderen jonger dan 2 en zwangere vrouwen mogen alleen producten met maximaal 30% DEET gebruiken. 
  • Slaap altijd onder een (geïmpregneerde) klamboe of in een muggenvrije ruimte 

Reizigers vormen een risicogroep voor het oplopen van een zikavirusinfectie. Zij worden geadviseerd vóór vertrek advies over de voorgenomen reis te vragen bij een reizigerskliniek of bij een behandelend arts te vragen. Dit geldt in het bijzonder voor zwangere vrouwen. Meer informatie over ziekten op reis staat op de website van het Landelijk Coördinatiecentrum Reizigersadvisering.

Seksuele overdracht 

Het zikavirus kan heel soms via seksueel contact worden overgedragen. Het virus is namelijk in het sperma gevonden. De kans om zo besmet te raken met het zikavirus wordt echter als heel klein ingeschat. Om deze besmetting te voorkomen wordt aan mannen die in landen zijn geweest waar het zikavirus voorkomt, geadviseerd om gedurende twee maanden een condoom te gebruiken. Zeker bij een zwangere vrouw.


Reisadvies voor zwangere vrouwen of vrouwen met zwangerschapswens én hun partners

Voor vrouwen die zwanger zijn of op korte termijn zwanger willen worden en op reis willen gaan naar landen waar het zikavirus voorkomt, zijn de volgende adviezen opgesteld:

  • Informeer jezelf  vóór vertrek bij een reizigerskliniek, GGDGemeentelijke Gezondheidsdienst in de regio of neem contact op met arts, verloskundige of gynaecoloog.
  • Bespreek de noodzaak van de reis met een arts.
  • Meld de reis naar gebieden waar het zikavirus voorkomt tijdens controles bij je verloskundige, gynaecoloog of andere behandelend arts. Zeker als binnen twee weken na terugkeer klachten optreden die passen bij een infectie door zika-, dengue- (knokkelkoorts) of chikungunyavirus.
  • Mannen die in landen zijn geweest waar het zikavirus heerst en een zwangere vrouw hebben, wordt uit voorzorg geadviseerd om gedurende twee maanden een condoom te gebruiken.
  • Vrouwen die zwanger willen worden, wordt geadviseerd om dit uit te stellen tot gedurende één maand na terugkomst uit een land waar het zikavirus heerst. Gebruik in de tussentijd een condoom en/of andere anticonceptie bij seksueel contact.

Waar komt het zikavirus voor?

Het zikavirus  verspreidt zich  via de gelekoortsmug of denguemug (Aedes aegypti) . Dit is een (sub)tropische muggensoort. Het zikavirus komt voor in Afrika, Azië, Centraal- en Zuid-Amerika, het zuidelijke deel van Noord-Amerika, het Caribisch gebied en de landen in en rond de Indische Oceaan.
In Nederland zijn er tot nu toe alleen importgevallen van zikavirusinfectie bekend. Omdat de gelekoorts- of denguemug (Aedes aegypti) niet van nature voorkomt in Nederland, is de kans op verspreiding van het zikavirus te verwaarlozen.

Op de website van de Wereldgezondheidsorganisatie ( WHO) is het meest recente overzicht van 9 maart 2018 te vinden van de landen waar zikavirus voorkomt. De WHO vernieuwt momenteel het overzicht en de classificatie. Het vernieuwde schema zal over enkele maanden (waarschijnlijk zomer 2018) hier worden gepubliceerd. Tot die tijd geldt het overzicht van 9 maart 2018.

Zikavirus-epidemie in Zuid-Amerika 2015-2016

In mei 2015 ontstond  een grote uitbraak van het zikavirus in Brazilië. Deze uitbraak verspreidde zich over verschillende landen in Zuid- en Midden-Amerika, inclusief het Caribisch gebied en groeide uit tot een epidemie. In november 2015 kwamen de eerste aanwijzingen dat een infectie met het zikavirus tijdens de zwangerschap schadelijk kon zijn voor het ongeboren kind. Inmiddels is dit wetenschappelijke bewezen.

De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) heeft in februari 2016 een internationale noodsituatie (Public Health Emergency of International Concern)  ingesteld, die in november 2016 weer is opgeheven.

Vanaf 1 november 2016 is in Nederland een meldingsplicht ingevoerd voor zikavirusinfectie bij zwangerschap en gecompliceerde infecties. Verspreiding van het zikavirus binnen Nederland is onwaarschijnlijk omdat de verantwoordelijke muggen van nature niet in Nederland voorkomen.

Waarom was de uitbraak met het zikavirus in Brazilië ineens zo groot?

Het virus komt oorspronkelijk uit Afrika (1947). Daar heeft het virus voor zover bekend nooit tot zulke grote epidemieën geleid. Vanaf 2007 wordt het virus in Micronesië gevonden en vanaf 2013 in Frans-Polynesië. Het virus kwam 2015 voor het eerst in Zuid- en Midden-Amerika terechtgekomen. De mug die het virus kan verspreiden was hier al in grote aantallen aanwezig. Vóór 2015 had niemand in Zuid- en Midden-Amerika ooit het zikavirus gehad. Omdat de mug er zo veel voorkomt en omdat niemand weerstand heeft tegen de infectie kon het virus in korte tijd heel veel mensen besmetten en zo’n grote uitbraak veroorzaken.