Inleiding

Planetaire gezondheid en infectieziektebestrijding zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Binnen de infectieziektebestrijding groeit de behoefte om planetaire gezondheid structureel te verankeren in het werkveld. Het thema maakt inmiddels deel uit van de opleiding tot arts infectieziektebestrijding en komt regelmatig aan bod tijdens congressen en nascholingen. Daarnaast is in 2024 de commissie Planetaire Gezondheid opgericht binnen de Nederlandse Vereniging voor Infectieziektebestrijding (NVIB), met als een van de doelstellingen om planetaire gezondheid beter te borgen in het werkveld. Het Infectieziekten Bulletin publiceerde in december 2025 het artikel “Veranderingen in planetaire gezondheid en de impact ervan op infectieziekten in Nederland”, waarin dit thema inhoudelijk verder wordt toegelicht. (1)

Binnen de infectieziektebestrijding bij de GGD (Gemeentelijke Gezondheidsdienst) werken onder meer verpleegkundigen en artsen nauw samen. In de eerdergenoemde commissie zijn echter uitsluitend artsen vertegenwoordigd. Om inzicht te krijgen in hoe het thema planetaire gezondheid leeft onder verpleegkundigen werkzaam binnen de infectieziektebestrijding, is een enquête opgesteld. Deze is via het Landelijk Overleg Verpleegkundigen Infectieziektebestrijding (LOVI) tussen 11 november en 4 december 2025 uitgezet onder alle GGD’en.

Door verpleegkundige perspectieven op planetaire gezondheid te verzamelen, wordt duidelijk in hoeverre er behoefte en draagvlak bestaat om dit thema structureel te integreren in de infectieziektebestrijding. Deze inzichten ondersteunen de ontwikkeling van strategisch en inhoudelijk planetaire gezondheidsbeleid dat beter aansluit bij alle betrokken zorgprofessionals.

Resultaten

De enquête is ingevuld door 33 verpleegkundigen(*). De respondenten zijn afkomstig van 12 verschillende GGD (Gemeentelijke Gezondheidsdienst)’en, wat neerkomt op bijna de helft van alle GGD’en in Nederland (n=25).

(*) en 1 Deskundige Infectiepreventie (DI), omdat dit slechts 1 DI betrof is deze respons  geëxcludeerd voor dit artikel om de generaliseerbaarheid van de resultaten naar verpleegkundigen te waarborgen. Daarnaast vulde één Deskundige Infectiepreventie (DI) de enquête in. Omdat dit slechts één DI betrof, is deze respons geëxcludeerd om de generaliseerbaarheid van de resultaten naar verpleegkundigen te waarborgen.

Huidige visie op & kennis van planetaire gezondheid

De meeste respondenten (n=29) kennen het concept planetaire gezondheid en kunnen dit in enkele zinnen toelichten, al voelt ruim de helft zich daarbij onzeker. Eén respondent zou het daarom niet uitleggen. Slechts 9% (n=3) kende het concept niet.

Daarnaast kon het merendeel (n=18) één of meer gevolgen van een verslechterde planetaire gezondheid voor de infectieziektebestrijding benoemen in een open tekstveld. Voor een gegroepeerde weergave van deze antwoorden zie Grafiek 1. 

Uit grafiek 1 komt een consistent beeld naar voren: verpleegkundigen zien een verslechterende planetaire gezondheid als zowel een directe als indirecte aanjager van infectieziekten. Het meest genoemd zijn vectorgebonden risico’s (muggen en teken) en specifieke infectieziekten. Ook werden veranderingen in de leefomgeving beschreven en de impact daarvan op infectieziekterisico’s.

Quote van een respondent:

Als steeds minder natuurgebieden dieren van voedsel kunnen voorzien, komen mens en dier steeds dichter bij elkaar te wonen. Dit geeft natuurlijk meer risico op zoönose.

Andere genoemde voorbeelden zijn een verhoogde vatbaarheid voor infecties door afnemende menselijke gezondheid (bijvoorbeeld door slechte luchtkwaliteit en verminderde voedselkwaliteit), toenemende antibioticaresistentie (door gebruik van bestrijdingsmiddelen en ecologische ontwrichting) en een groter risico op gastro-intestinale infecties door riooloverstorten bij extreem weer. Ook werden risico’s genoemd van vergroening in binnensteden en de aanleg van wadi’s, evenals een toename van blootstelling aan leptospirose door veranderend recreatiegedrag. Een toenemend risico op legionella wordt meerdere keren genoemd, veroorzaakt door extreem weer, meer opspattend water en meer gebruik van tuinslangen en sproeiers.

Huidige situatie in de praktijk

Van de respondenten gaf 9% (n=3) aan dat zij al aandacht besteden aan planetaire gezondheid in het dagelijkse werk. Deze vraag ging expliciet over het implementeren van planetaire gezondheid bij de inhoudelijke uitvoering van infectieziektebestrijding, en niet over het verduurzamen van de bedrijfsvoering binnen de GGD (zoals minder printen of vegetarische lunches). Respondenten doen dit door het thema op te nemen in het preventieplan (vooralsnog vooral in de vorm van bewustwording), door proactief trends en mogelijke handelingsperspectieven te bespreken, en door onderzoek te verrichten naar muggenvectoren in Nederland.

Er werden verschillende belemmerende factoren genoemd om planetaire gezondheid te integreren in het dagelijkse werk. Onbekendheid met de mogelijk te nemen acties (n=11), kennislacunes (n=9), afwezigheid van aandacht voor het thema bij de individuele professional of het team (n=3), afwezigheid van een opdracht tot inzet op planetaire gezondheid (n=2) en drukte met andere taken (n=1) werden genoemd.

Quote van een respondent:

Ik weet niet zo goed wat ik zelf kan doen, waar te beginnen.

Kortom: verpleegkundigen zijn gemotiveerd, maar ervaren belemmeringen zoals gebrek aan concrete handvatten en sturing.

Wensen en suggesties voor toepassing in de praktijk

De meerderheid van de respondenten, namelijk 76% (n=25), wil meer aandacht besteden aan planetaire gezondheid binnen de IZB (Infectieziektebestrijding).
We vroegen hen met een meerkeuzevraag wat helpend zou zijn om het thema meer te integreren in het dagelijkse werk; de antwoorden zijn weergegeven in onderstaande grafiek 2.

De respondenten werd gevraagd toe te lichten hoe de in grafiek 2 genoemde verbeteringen gerealiseerd kunnen worden. Zij gaven aan meer kennis, scholing en concrete handvatten nodig te hebben om met planetaire gezondheid aan de slag te gaan, bijvoorbeeld via LCI (Landelijke coördinatie infectieziektebestrijding)‑richtlijnen, factsheets, nieuwsbrieven, e‑learnings, webinars en de transmissiedag. Planetaire gezondheid verdient daarnaast een plaats binnen de opleiding tot verpleegkundige Maatschappij + Gezondheid. Respondenten benadrukten verder het belang van sturing en opdrachtverlening, zowel intern binnen de GGD als vanuit RIVM, GGD GHOR (Koepelorganisatie Gemeentelijke en gemeenschappelijke gezondheidsdiensten en geneeskundige hulpverleningsorganisaties in de regio) NL, LOVI (Landelijk Overleg Verpleegkundigen Infectieziektebestrijding), NVIB, V&VN (Verpleegkundigen en Verzorgenden Nederland) en bovenregionale samenwerkingsnetwerken. Daarbij werd voorgesteld om thematrekkers of Green Teams aan te stellen. Uit de enquête bleek dat er minder behoefte is aan losse documenten of algemene visiestukken.

Conclusie

Deze verkennende enquête laat zien dat de verpleegkundigen een breed, systeemgericht perspectief hebben op infectieziektebestrijding. Er is een stevige basiskennis over de gevolgen van een verslechterende planetaire gezondheid. Verpleegkundigen zien klimaatverandering niet als een abstract milieuprobleem, maar als een concreet risico dat vectoren, ecosystemen, menselijk gedrag en menselijke gezondheid beïnvloedt. Ondanks deze kennis, is de praktijktoepassing beperkt: 76% van de responderende verpleegkundigen wil meer aandacht besteden aan planetaire gezondheid. Het blijkt echter uitdagend om hiermee te beginnen en het te implementeren in dagelijkse werkzaamheden.

Aanbevelingen

Onderstaande aanbevelingen kunnen bijdragen aan de noodzakelijke beweging richting de integratie van planetaire gezondheid binnen het werkveld van de infectieziektebestrijding.

1. Bespreek het thema en de implicaties voor de praktijk met álle professionals binnen de infectieziektebestrijding. Betrek dus verpleegkundigen, maar ook artsen, deskundigen infectiepreventie, teamondersteuners, doktersassistenten, epidemiologen, beleidsadviseurs en managers, zodat het onderwerp breed wordt gedragen en vanuit verschillende perspectieven wordt benaderd.
2. Integreer het thema in het verpleegkundigenonderwijs en in de opleiding tot verpleegkundige M+G.
3. Benoem in de samenwerking met richtlijnontwikkelaars, onderwijsontwikkelaars, onderzoekers en kennis- en brancheverenigingen expliciet de behoefte aan concreet handelingsperspectief. Dit vergroot niet alleen de bewustwording van deze noodzaak, maar versterkt ook het draagvlak om naast kennis ook handelingsperspectief te bieden.

Samenvatting

Planetaire gezondheid en infectieziektebestrijding zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. De behoefte groeit om planetaire gezondheid in het werkveld te verweven. Er werd een enquête verspreid onder verpleegkundigen werkzaam binnen de infectieziektebestrijding van alle GGD'en. Het doel was zicht krijgen op de huidige kennis en werkzaamheden omtrent planetaire gezondheid, en te onderzoeken in hoeverre er behoefte en draagvlak bestaat om dit thema structureel te integreren in de infectieziektebestrijding.

De enquête werd ingevuld door 33 verpleegkundigen van 12 GGD'en. Verpleegkundigen zien een verslechterende planetaire gezondheid als zowel een directe als indirecte aanjager van infectieziekten. De meerderheid van de respondenten, namelijk 76% (n=25), wil meer aandacht besteden aan planetaire gezondheid binnen de IZB. Slechts 9% (n=3) gaf aan dat dit al lukt in de praktijk. Belemmerende factoren zijn onder andere: onbekendheid met de mogelijk te nemen acties, kennislacunes, afwezigheid van aandacht voor het thema bij de individuele professional of het team en drukte met andere taken. Zij gaven aan meer kennis, scholing en concrete handvatten nodig te hebben om met planetaire gezondheid aan de slag te gaan. Ook benadrukten zij het belang van sturing of opdrachtverlening. Daarbij werd voorgesteld om thematrekkers of Green Teams aan te stellen. Er blijkt minder behoefte aan losse documenten of algemene visiestukken. 

Deze verkennende enquête laat zien dat de verpleegkundigen een breed, systeemgericht perspectief hebben op infectieziektebestrijding en er een stevige basiskennis is over de gevolgen van een verslechterende planetaire gezondheid.

Onze aanbevelingen zijn om:

1. planetaire gezondheid en de implicaties voor de praktijk te bespreken met iedere professional binnen de infectieziektebestrijding;
2. planetaire gezondheid te integreren in het verpleegkundig onderwijs en in de opleiding tot verpleegkundige M+G;
3. in samenwerkingen met o.a. (onder andere) richtlijn- en onderwijsontwikkelaars expliciet de behoefte aan concreet handelingsperspectief te benoemen.