Waarom doet het RIVM dit onderzoek?

In ons dagelijks leven komen we in aanraking met veel verschillende chemische stoffen in de lucht, de bodem en het water. Omdat deze chemische stoffen invloed kunnen hebben op onze gezondheid en het milieu, maken veel mensen zich er zorgen over. Dit geldt ook voor omwonenden van industriegebieden. Wat de gezamenlijke blootstelling aan chemische stoffen in een gebied is, ook wel toxische druk genoemd, is echter nog niet goed in te schatten. In dit project binnen het Strategisch Programma RIVM ontwikkelt het RIVM daarom verschillende methoden waarmee de toxische druk in een gebied kan worden weergeven. 

Methoden voor toxische druk

Het RIVM heeft onderzocht welke zorgen omwonenden hebben over hun leefomgeving en hoe de impact van mengsels van stoffen kan worden weergegeven. Het RIVM heeft daarbij een overzicht gemaakt van bestaande indicatoren die de effecten van mengsels op milieu en gezondheid beschrijven. Ook wordt beschreven hoe deze indicatoren zijn ontwikkeld en hoe ze kunnen worden verbeterd.  Lees hier meer over dit literatuuronderzoek.

In vervolgonderzoek zijn drie aanvullende indicatoren uitgewerkt, met de focus op impact van mengsels van stoffen in de buitenlucht voor de mens.

Effect-gebaseerd meten met schuimfilters

Bij effect-gebaseerd meten wordt het mengsel van chemische stoffen in het milieu gevangen, om daar vervolgens toxiciteitsproeven mee te doen. In dit ToxDown-onderzoek heeft het RIVM in Nijmegen stoffen in de lucht opgevangen met schuimfilters. Vervolgens is gekeken of het mengsel van de gevonden stoffen hormoonverstoring kan veroorzaken of verdedigingsmechanismen van de cellen kan activeren.

Dit soort tests laten dus een mogelijk effect op celniveau zien. Een effect in een cel betekent niet dat er ook een effect is op de gezondheid van mensen. De resultaten van verschillende locaties kunnen wel ten opzichte van elkaar vergeleken worden.

Optellen van risico’s van afzonderlijke stoffen

Van veel stoffen ontbreekt informatie over de hoeveelheid ervan in de lucht. Voor enkele tientallen stoffen, zoals metalen, PAKs (Polycyclische Aromatische Koolwaterstoffen), en benzeen, is wel informatie beschikbaar over emissies naar lucht vanuit bepaalde industriële bedrijven. Binnen het ToxDown-onderzoek is gebruik gemaakt van deze openbare emissiegegevens (emissieregistratie.nl) die gekoppeld werden aan informatie over de toxiciteit van deze stoffen. Het RIVM berekende vervolgens de optelsom van het risico van deze stoffen. Per gebied in Nederland is dat in kaart gebracht. Zo is te zien of de emissies van meerdere stoffen tegelijk mogelijk een risico voor de gezondheid vormen. Fijnstof, stikstofdioxide en zwaveldioxide zijn hierin niet meegenomen, omdat daar al meer over bekend is.

Beleving van luchtvervuiling

Verbondenheid met de woonplaats en nabijheid van industrie kunnen een rol spelen voor hoe iemand luchtvervuiling ervaart. Via een vragenlijst onder ruim drieduizend Nederlanders onderzocht het RIVM hoe dit soort factoren met elkaar samenhangen.

Gemiddeld beoordeelden deelnemers de luchtvervuiling in hun eigen leefomgeving als minder ernstig dan de luchtvervuiling in heel Nederland. Deelnemers maakten zich het meest zorgen over luchtvervuiling door verkeer. Zorgen over industrie hangt in veel gevallen af van de lokale situatie en context. Hoeveel invloed mensen zelf dachten te hebben op de uitstoot, verschilde per bron van vervuiling. De meeste deelnemers menen dat als er nu actie wordt ondernomen, luchtvervuiling verminderd kan worden.

De resultaten zijn relevant voor beleidsmakers en de risicocommunicatie over luchtkwaliteit. Overheden kunnen niet zonder meer aannemen dat een bron waarover mensen zich relatief weinig zorgen maken daarom ook geen aandacht vereist. Lokale situaties vragen ook om een andere benadering dan op landelijk niveau. Het is daarbij belangrijk om omwonenden en andere partijen te betrekken en duidelijk te maken welke verantwoordelijkheid ligt bij bedrijven, individuele burgers, groepen en instellingen. 

Meetapparatuur in Nijmegen-West/Weurt

Onderzoek in Nijmegen-West/Weurt

In Nijmegen-West/Weurt maken omwonenden zich al langer zorgen over de luchtkwaliteit en de effecten hiervan op hun gezondheid. Deze zorgen zijn er onder andere vanwege het industrieterrein TPN-West en ook vanwege verkeer. Daarom zijn de ontwikkelde methoden voor toxische druk toegepast in dit gebied.

De resultaten van dit onderzoek worden op dit moment verwerkt in wetenschappelijke artikelen. Deze worden verwacht in 2027. Onderstaande beschrijving van het onderzoek kan mogelijk nog veranderen in de definitieve artikelen.

Resultaten van effect-gebaseerd meten

De ontwikkelde methode voor effect-gebaseerd meten is in het gebied Nijmegen-West/Weurt voor de eerste keer toegepast. Samen met omwonenden zijn er in totaal zes locaties gekozen waar vier weken lang in drievoud is gemeten in september-oktober 2025. Dit zijn locaties naast een drukke weg, naast een druk verkeersplein vlak bij het industrieterrein, in een woonwijk in de buurt van het industrieterrein zonder verkeer, in een woonwijk, in een woonwijk vlak bij de sluizen en in een natuurgebied vlak buiten Nijmegen.

Van de verschillende testen op cellen waren er vier testen waarin een duidelijk effect van de luchtmonsters te zien was. Dat betekent dat de methode heeft gewerkt. Over het algemeen was het effect van de luchtmonsters groter bij de locaties in de stad dan die in het bos. Tussen de locaties in de stad is geen duidelijk verschil waargenomen. Op basis van deze metingen zijn er dus geen aanwijzingen voor grote verschillen in luchtkwaliteit tussen locaties in Nijmegen.

Resultaten van optellen van risico’s van afzonderlijke stoffen

De opgetelde risico’s van geregistreerde emissies van stoffen naar de lucht zijn voor bijna alle locaties in Nederland laag. Dit is ook het geval voor de regio Nijmegen en Weurt. Dat betekent dat er op basis van de stoffen die zijn onderzocht geen effecten op de gezondheid verwacht worden door inhalatie in Nijmegen en Weurt. Echter, de optelsom kon alleen gemaakt worden voor de stoffen waarvan de emissie is geregistreerd. Het beeld is dus onvolledig. In de toekomst kunnen gegevens vanuit de vergunningverlening gebruikt worden als aanvulling. Ook is het belangrijk om andere methoden te gebruiken, zoals meten van stoffen in de lucht.

Resultaten van vragenlijst omwonenden

In december 2025 is een vragenlijst over luchtkwaliteit in de woonomgeving uitgezet onder inwoners van Nijmegen en Weurt. Hoewel dit geen representatieve steekproef was, levert het wel relevante inzichten op.

Ruim een kwart van de 211 respondenten gaf aan hinder te ervaren van luchtvervuiling, geur, roet of stof, en ook klachten te ervaren. Klachten aan de luchtwegen werden het meest genoemd. De belangrijkste bron van luchtvervuiling verschilde tussen de stadsdelen. Voor Nijmegen-Oost waren dit omwonenden (bijvoorbeeld overlast van houtstook), voor Nijmegen-West was dit het verkeer en voor Weurt de industrie. In Nijmegen-Oost werden de meeste hinder en klachten ervaren.  Er was veel steun voor maatregelen om de luchtvervuiling tegen te gaan. Slechts een klein deel van de respondenten vond dat zij goed worden geïnformeerd door de lokale overheid.

Inzichten en ervaring bewoners Nijmegen-West/Weurt

Binnen het ToxDown-onderzoek worden de inzichten en ervaring van bewoners ook meegewogen. De resultaten van deze onderzoeken zijn in een workshop met bewoners, bedrijven en andere belanghebbenden besproken. Lees het verslag van deze workshop. De opbrengst van deze workshop kan in de toekomst mogelijk door de lokale gemeente gebruikt worden om samen met de belanghebbenden te bepalen of, waar, en hoe de blootstelling aan chemische stoffen in het gebied Nijmegen-West/Weurt verminderd kan worden.

Publicatie