Het RIVMRijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu doet onderzoek naar de aanwezigheid van het nieuwe coronavirus in rioolwater. Het coronavirus komt met de ontlasting van mensen in het rioolwater terecht. Door het rioolwater te onderzoeken kan het RIVM de verspreiding van het virus in kaart brengen. 

Rioolwater zit altijd vol met vele ziekteverwekkers waaronder bacteriën en virussen. In de ontlasting van zieke mensen maar ook van mensen die niet ziek zijn, zitten allerlei ziekteverwekkers. Veel van die ziekteverwekkers komen ook via de ontlasting in het rioolwater terecht. Het rioolwater van een deel van de bevolking, bijvoorbeeld een gemeente, gaat naar een rioolwaterzuiveringsinstallatie waar het rioolwater wordt gezuiverd. In Nederland zijn meer dan 300 van deze installaties. 

Onderzoek

Om infectieziekten, zoals COVID-19, zo goed mogelijk te kunnen bestrijden, verzamelt het RIVMRijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu voortdurend verschillende gegevens. Eén van de manieren waarop het RIVM gegevens verzamelt, is door onderzoek te doen in rioolwater. Het rioolwater bij rioolwaterzuiveringsinstallaties wordt onderzocht op de aanwezigheid van een specifieke ziekteverwekker. Zo kunnen onderzoekers zien of de ziekteverwekker onder de bevolking verspreid is. Het RIVM doet dit nu voor het nieuwe coronavirus, maar deed dat ook al  voor het poliovirus en antibiotica resistente bacteriën.

Vanaf begin maart werd het nieuwe coronavirus in afvalwater uit Tilburg en Kaatsheuvel aangetroffen. Dat was direct nadat de eerste Nederlandse COVID-19 patiënt was gemeld op 27 februari. Er was toen een toename van het coronavirus in rioolwater te zien, die in lijn was met die in ziekenhuisopnames. Sinds half februari zijn ook monsters rioolwater getest van de luchthaven Schiphol, afkomstig van passagiers, medewerkers en in mindere mate uit vliegtuigen. Vanaf begin maart werd daar het nieuwe coronavirus in aangetroffen. 

Vanaf april neemt het RIVM wekelijks rioolwater monsters bij 29 rioolwaterzuiveringsinstallaties in Nederland. Omgerekend is dit afkomstig van ongeveer een kwart van de Nederlandse bevolking. We kunnen zo zien in welke gemeenten of provincies het nieuwe coronavirus in rioolwater toe- of afneemt. Een toename is ook al te zien in die gemeenten en provincies waar nog geen besmette mensen gemeld zijn.

Door van rioolwater verspreid over Nederland monsters te nemen is het mogelijk om de verspreiding van het coronavirus te onderzoeken. Rioolwateronderzoek is een waardevol instrument om een eventuele opleving van het virus snel te signaleren en in te kunnen grijpen. Daarom is dit een goede aanvulling op de nationale COVID-19 surveillance, zoals het testen van mensen die gezondheidsklachten hebben. Het RIVM blijft samen met de waterschappen het rioolwater onderzoeken op het nieuwe coronavirus.

Veelgestelde vragen

Waar kan ik de resultaten van de metingen en analyses vinden?

De resultaten en analyses van de metingen komen in een publicatie die het RIVMRijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu in juli 2020 oplevert. De publicatie wordt op de website gepubliceerd.

Welke plekken zijn meegenomen in het onderzoek?

Voor het onderzoek in april en mei zijn rioolwaterzuiveringsinstallaties in de 12 provinciehoofdsteden geselecteerd. Dit om een vergelijking te kunnen maken met gegevens die op provincieniveau worden verzameld. Van de 38 NivelNederlands instituut voor onderzoek van de gezondheidszorg/RIVM huisartsenpeilstations (daar worden mensen getest op het coronavirus) zijn 12 peilstations geselecteerd. In de gemeenten van de 12 peilstations zijn bij de rioolwaterzuiveringsinstallaties metingen uitgevoerd naar het virus in rioolwater. Van die 12 locaties overlappen er drie met de provinciehoofdsteden. Verder werden de metingen bij Schiphol, en Tilburg en Kaatsheuvel voortgezet. En er werden locaties geselecteerd waar eind maart een hoge of juist lage incidentie werd gezien. In totaal gaat het om 29 locaties. 

Is het mogelijk om met dit onderzoek te bepalen hoeveel mensen in Nederland het virus hebben?

Dat zijn we aan het uitzoeken. Mogelijk kunnen we daar op basis van de gegevens uit het onderzoek en met behulp van een rekenmodel schattingen over doen. Maar zover zijn we nu nog niet. 

Is het virus in het rioolwater besmettelijk? 

Op dit moment is er geen bewijs voor besmetting van mensen via ontlasting of rioolwater. In Nederland is het genetisch materiaal (RNAribonucleic acid) van het nieuwe coronavirus aangetoond in het rioolwater. Maar dat we dat het RNA van het virus vinden zegt niets over de besmettelijkheid. In twee onderzoeken kon men geen besmettelijk virus aantonen in afvalwater. Er zijn onderzoeken waarin besmettelijk virus uit ontlasting is geïsoleerd, maar in andere onderzoeken is dit niet gelukt. Besmetting van mensen via rioolwater is niet aangetoond. 

Scheiden alle mensen die COVID-19 hebben ook daadwerkelijk het virus uit via de ontlasting? 

Nee. In een grote studie waarbij data uit 21 onderzoeken zijn geanalyseerd werd een gemiddelde gevonden van 66% onder patiënten. In Nederland is nog niet veel bekend over het aantal mensen met COVID-19 dat het virus ook in de ontlasting heeft. 

Is het mogelijk om op basis van dit onderzoek ook patiënten op te sporen? 

Nee. Het rioolwateronderzoek is gericht op rioolwater afkomstig van een grote groep mensen en kan niet herleid worden tot één persoon. 

Neemt het RIVM ook gegevens over afvalwater van bedrijven mee in de analyse? 

Nee. De resultaten van de metingen worden verwerkt op een wijze zodat alleen gegevens van huishoudens overblijven. 

Zijn er risico’s voor medewerkers van rioolwaterzuiveringsinstallaties?

Werk je met rioolwater, dan moet je direct contact met en het inslikken en/of inademen van nevel van rioolwater vermijden. In rioolwater zijn altijd vele ziekteverwekkers aanwezig. In de ontlasting van zieke mensen, maar ook van mensen die niet ziek zijn, zitten allerlei ziekteverwekkers. Die ziekteverwekkers kunnen andere mensen ziek maken via de handen, water of voedsel. De ziekteverwekkers komen via het toilet en de riolering in het rioolwater terecht. De beschermingsmaatregelen voor mensen die met rioolwater werken, beschermen goed tegen de verschillende soorten ziekteverwekkers in het rioolwater. Ook tegen coronavirussen. Daarom moeten mensen die met rioolwater werken persoonlijke beschermingsmiddelen dragen die bij de werkzaamheden passen. De maatregelen om veilig met afvalwater te werken staan in de Arbocatalogus van de waterschappen. Voor vragen over de Arbocatalogus kun je terecht bij je ArboArbeidsomstandigheden Arbeidsomstandigheden  coördinator. Het is ook belangrijk dat de medewerkers op de rioolwaterzuivering de hygiënerichtlijnen volgen:

  • Was je handen vaak met water en zeep
  • Hoest en nies in de binnenkant van je elleboog
  • Gebruik papieren zakdoekjes
  • Schud geen handen.