Het RIVMRijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu doet onderzoek naar de aanwezigheid van het nieuwe coronavirus in rioolwater. Het coronavirus komt met de ontlasting van mensen in het rioolwater terecht. Door het rioolwater te onderzoeken kan het RIVM de verspreiding van het virus in kaart brengen. 

Rioolwater zit altijd vol met vele ziekteverwekkers waaronder bacteriën en virussen. In de ontlasting van zieke mensen maar ook van mensen die niet ziek zijn, zitten allerlei ziekteverwekkers. Veel van die ziekteverwekkers komen ook via de ontlasting in het rioolwater terecht. Het rioolwater van een deel van de bevolking, bijvoorbeeld een gemeente, gaat naar een rioolwaterzuiveringsinstallatie waar het rioolwater wordt gezuiverd. In Nederland zijn meer dan 300 van deze installaties. 

Onderzoek

Om infectieziekten, zoals COVID-19, zo goed mogelijk te kunnen bestrijden, verzamelt het RIVMRijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu voortdurend verschillende gegevens. Eén van de manieren waarop het RIVM gegevens verzamelt, is door onderzoek te doen in rioolwater. Het rioolwater bij rioolwaterzuiveringsinstallaties wordt onderzocht op de aanwezigheid van een specifieke ziekteverwekker. Zo kunnen onderzoekers zien of de ziekteverwekker onder de bevolking verspreid is. Het RIVM doet dit nu voor het nieuwe coronavirus, maar deed dat ook al  voor het poliovirus en antibiotica resistente bacteriën.

Begin maart werd het nieuwe coronavirus in afvalwater uit Tilburg en Kaatsheuvel aangetroffen. Dat was direct nadat de eerste Nederlandse COVID-19 patiënt was gemeld op 27 februari. Er was toen een toename van het coronavirus in rioolwater te zienin lijn met de toename in ziekenhuisopnames. Sinds half februari zijn ook monsters rioolwater getest van de luchthaven Schiphol, afkomstig van passagiers, medewerkers en in mindere mate uit vliegtuigen. Begin maart werd daar het nieuwe coronavirus in aangetroffen. 

Vanaf april heeft het RIVM wekelijks rioolwater monsters bij 29 rioolwaterzuiveringsinstallaties in Nederland genomen. Vanaf eind juli is het aantal rioolwaterzuiveringsinstallaties waar wekelijks rioolmonsters werden genomen, uitgebreid naar 80.  Sinds 7 september worden alle ruim 300 rioolwaterzuiveringsinstallaties in Nederland wekelijks bemonsterd. We kunnen zo zien in welke gemeenten of provincies het nieuwe coronavirus in rioolwater toe- of afneemt. Een toename is ook al te zien in gemeenten en provincies waar nog geen besmette mensen gemeld zijn. Dit kan doordat ook van besmette mensen die geen klachten hebben virus in het rioolwater kan worden gemeten. 

Door van rioolwater verspreid over Nederland monsters te nemen is het mogelijk om de verspreiding van het coronavirus te onderzoeken. Rioolwateronderzoek is een waardevol instrument om een eventuele opleving van het virus snel te signaleren en in te kunnen grijpen. Daarom is dit een goede aanvulling op de nationale COVID-19 surveillance, zoals het testen van mensen die gezondheidsklachten hebben. In nauwe samenwerking met de Unie van Waterschappen en de waterschappen blijft het RIVM het rioolwater onderzoeken op het nieuwe coronavirus.

Veelgestelde vragen

Waar kan ik de resultaten van de metingen en analyses vinden?

De resultaten van het rioolwateronderzoek bij de meetlocaties zijn, inclusief de regionale resultaten, op het coronadashboard van de Rijksoverheid te vinden. De resultaten worden wekelijks geactualiseerd. De data per rioolzuiveringsinstallatie is beschikbaar als open data.

Welke plekken zijn meegenomen in het onderzoek?

Het RIVMRijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu onderzoekt het rioolwater van meer dan 300 locaties verspreid over het land. Er is gekozen voor een gelijke verdeling van rioolwaterzuiveringsinstallaties van verschillende grootte. Zo zijn plaatsen met veel en weinig inwoners vertegenwoordigd. Voor een overzicht van de meetlocaties kijk op https://coronadashboard.rijksoverheid.nl/

Is het mogelijk om met dit onderzoek te bepalen hoeveel mensen in Nederland het virus hebben?

We ontwikkelen een model gebaseerd op de aantallen virusdeeltjes in het rioolwater en de hoeveelheid rioolwater die in de tijd door een rioolwaterzuiveringsinstallatie stroomt. Door dit model toe te passen kan een schatting worden gemaakt van het aantal mensen waarvan het virus afkomstig is. Dit is wel een grove schatting. Dat komt doordat niet bij alle mensen die corona hebben het virus aan te tonen is in de ontlasting. Sommige mensen die besmet zijn met het nieuwe coronavirus hebben meer virusdeeltjes in hun ontlasting dan andere. Er zijn ook mensen die besmet zijn die helemaal geen virusdeeltjes in de ontlasting hebben. 

Is het virus in het rioolwater besmettelijk? 

Op dit moment is er geen bewijs voor besmetting van mensen via ontlasting of rioolwater. In Nederland is het genetisch materiaal (RNAribonucleic acid ribonucleic acid ) van het nieuwe coronavirus aangetoond in het rioolwater. Maar dat we het RNA van het virus vinden zegt niets over de besmettelijkheid. In meerdere onderzoeken kon men geen besmettelijk virus aantonen in afvalwater. Er zijn onderzoeken waarin besmettelijk virus uit ontlasting is geïsoleerd, maar in andere onderzoeken is dit niet gelukt. . 

Hebben alle mensen die besmet zijn coronavirusdeeltjes in hun ontlasting?  

Nee. Niet bij alle mensen die het coronavirus hebben is het virus aan te tonen in de ontlasting. In een grote studie waarbij data uit 21 onderzoeken zijn geanalyseerd bleek dat gemiddeld  66% van de patiënten het virus in de ontlasting had. Sommige mensen die besmet zijn met het nieuwe coronavirus hebben meer virusdeeltjes in hun ontlasting dan andere.  Het maakt daarbij niet uit of iemand veel, weinig of (nog) geen klachten heeft van een infectie met het coronavirus. 

Is het mogelijk om op basis van dit onderzoek ook patiënten op te sporen? 

Nee. Het rioolwateronderzoek is gericht op rioolwater afkomstig van een grote groep mensen en kan niet herleid worden tot één persoon. De informatie kan wel herleid worden naar het zogenaamde voorzieningsgebied van een rioolwaterzuiveringsinstallatie. Dit is het gebied waar het nieuwe coronavirus in het rioolwater komt vanuit ontlasting van mensen die in dat gebied naar de WC gaan.  

Neemt het RIVM ook gegevens over afvalwater van bedrijven mee in de analyse? 

Nee. De resultaten van de metingen worden verwerkt op een wijze zodat alleen gegevens van huishoudelijk afvalwater overblijven. 

Zijn er risico’s voor medewerkers van rioolwaterzuiveringsinstallaties?

Werk je met rioolwater, dan moet je direct contact met en het inslikken en/of inademen van nevel van rioolwater vermijden. In rioolwater zijn altijd vele ziekteverwekkers aanwezig. In de ontlasting van zieke mensen, maar ook van mensen die niet ziek zijn, zitten allerlei ziekteverwekkers. Die ziekteverwekkers kunnen andere mensen ziek maken via de handen, water of voedsel. De ziekteverwekkers komen via het toilet en de riolering in het rioolwater terecht. De beschermingsmaatregelen voor mensen die met rioolwater werken, beschermen goed tegen de verschillende soorten ziekteverwekkers in het rioolwater. Ook tegen coronavirussen. Daarom moeten mensen die met rioolwater werken persoonlijke beschermingsmiddelen dragen die bij de werkzaamheden passen. De maatregelen om veilig met afvalwater te werken staan in de Arbocatalogus van de waterschappen. Voor vragen over de Arbocatalogus kun je terecht bij je Arbo (Arbeidsomstandigheden) coördinator. Het is ook belangrijk dat de medewerkers op de rioolwaterzuivering de hygiënerichtlijnen volgen. 

  • Blijf thuis bij klachten en maak een afspraak voor een test
  • Houd 1,5 meter afstand van anderen 
  • Was je handen vaak met water en zeep
  • Hoest en nies in de binnenkant van je elleboog
  • Gebruik papieren zakdoekjes
  • Schud geen handen.

Wat betekent het als er virusdeeltjes in rioolwater worden gevonden?

Met de toegepaste methode wordt in het rioolwater gezocht naar het genetisch materiaal van het nieuwe coronavirus. Het genetisch materiaal van het nieuwe coronavirus heet RNA. In het rioolwater kunnen stukjes van dit RNA van verschillende grootte aanwezig zijn. De methode toont deze stukjes aan. Als er virusdeeltjes in het rioolwater worden gevonden, betekent dat dat er stukjes van het erfelijk materiaal van het nieuwe coronavirus in het rioolwater aanwezig zijn. Dat betekent dus dat er mensen besmet zijn met het coronavirus, maar de aanwezigheid van deze stukjes zegt niets over of er besmettelijke virusdeeltjes in het rioolwater aanwezig zijn.

Wat betekent ‘zoveel virusdeeltjes per milliliter rioolwater’? 

Van belang zijn trends in de aantallen virusdeeltjes in het rioolwater. Zowel een stijging als een daling in de aantallen virusdeeltjes in het rioolwater zijn vastgesteld. Aan het begin van de pandemie zagen we in Nederland het aantal besmettingen toenemen en afnemen. Dat was ook zo met het aantal virusdeeltjes in rioolwater. Momenteel neemt het aantal virusdeeltjes in rioolwater weer toe. Dat komt overeen met wat we in de cijfers over het aantal besmettingen zien. Het aantal besmettingen loopt op. Meer virusdeeltjes in het rioolwater betekent dat meer virusdeeltjes uit ontlasting van besmette mensen zijn gekomen. We onderzoeken nu of dit dan ook betekent dat er meer besmette personen.

Zijn de resultaten ook te vertalen naar het aantal positief geteste mensen? 

Nee. Op dit moment hebben we nog geen vertaling van aantallen virusdeeltjes naar de aantallen mensen van wie de ontlasting en dus de coronavirusdeeltjes afkomstig zijn. We ontwikkelen een model gebaseerd op de aantallen virusdeeltjes in het rioolwater en de hoeveelheid rioolwater die in de tijd door een rioolwaterzuiveringsinstallatie stroomt en andere factoren. Door dit model toe te passen kan een schatting worden gemaakt van het aantal mensen waarvan het virus afkomstig is. Het is een grove schatting, omdat niet bij alle mensen die corona hebben het virus aan te tonen is in de ontlasting. 

Kan de meting beïnvloed worden door andere factoren zoals regenwater? 

De hoeveelheid regen die valt heeft geen invloed op de meting, maar wel op de het aantal virusdeeltjes per milliliter. Als er meer regen valt, worden de aantallen virusdeeltjes per milliliter lager. Om te voorkomen dat dit invloed heeft op het resultaat van de metingen, wordt het rioolwater op een speciale manier bemonsterd. Gedurende 24 uur wordt steeds een klein monster van het rioolwater genomen. De grootte van het monster is afhankelijk van de hoeveelheid rioolwater die door de rioolwaterzuiveringsinstallatie stroomt (die noemen we het debiet). Als er veel regen valt en er dus veel water langs stroomt, wordt een groter monster genomen dan wanneer er geen of weinig regel valt. Door al deze kleine monsters samen te voegen en te mengen, ontstaat een monster dat representatief is voor de hoeveelheid rioolwater die de afgelopen 24 uur de rioolwaterzuiveringsinstallatie gepasseerd is. Uit dat gemengde monster wordt een monster voor de meting genomen.

Welke meetmethode wordt gebruikt?

Door een medewerker van een rioolwaterzuiveringsinstallatie wordt een monster van het rioolwater genomen. Het monster wordt gekoeld vervoerd naar het RIVM. Uit het rioolwatermonster wordt het genetisch materiaal (RNA) van het virus geïsoleerd. Dan wordt een moleculairbiologische detectiemethode, PCRpolymerase chain reaction, uitgevoerd. Met deze methode kan worden vastgesteld of het RNA van het nieuwe coronavirus aanwezig is in het rioolwater.  Door een vergelijking met een vaste hoeveelheid virusdeeltjes kan ook nog worden vastgesteld hoeveel coronavirusdeeltjes. Deze moleculaire PCR detectiemethode werd eerder beschreven door de Centers for Disease Control in de Verenigde Staten (USCDC). 

Waarom is de meetmethode anders dan voorheen? 

Nu er steeds meer meetpunten bijkomen en er dus steeds meer rioolwatermonsters moeten worden geanalyseerd heeft het RIVM veel tijdrovende handmatige handelingen geautomatiseerd. Om de resultaten van deze nieuw ingezette technieken te vergelijken met de eerder gebruikte methoden zijn extra kwaliteitscontroles uitgevoerd en kwaliteitseisen opgesteld.   

Kunnen we cijfers nog vergelijken nu de methode aangepast is?

Ja. Om de resultaten van deze nieuw ingezette technieken te vergelijken met de eerder gebruikte methoden zijn extra kwaliteitscontroles uitgevoerd en kwaliteitseisen opgesteld.  

Wanneer wordt er bij alle ruim 300 rioolwaterzuiveringslocaties onderzoek gedaan? 

Vanaf september wordt van onderzoek naar het coronavirus in rioolwater bij 80 rioolwaterzuiveringslocaties opgeschaald naar alle ruim 300 locaties.   

Wat is de waarde van het rioolwateronderzoek? 

We kunnen locatie-specifieke informatie verzamelen over de verspreiding van het virus in Nederland. Deze informatie betreft aantallen virusdeeltjes in het zogenaamde voorzieningsgebied van een rioolwaterzuiveringsinstallatie. Dat zijn dus de virussen uit ontlasting van mensen die in dat gebied naar de WC gaan. Deze rioolwater metingen zijn een aanvulling op de resultaten uit andere onderzoeken die het RIVM uitvoert om het nieuwe coronavirus in de gaten te houden. Bijvoorbeeld hoeveel mensen positief getest zijn en in welk gebied. Tegelijkertijd hopen we dat we hiermee een opleving van het virus in delen van Nederland eerder kunnen signaleren. Dan kunnen de GGDGemeentelijke Gezondheidsdienst en de veiligheidsregio alvast nader onderzoek doen of maatregelen nemen. Hier wordt een protocol voor opgesteld.

Waarom doet het RIVM het rioolwateronderzoek?

Door van rioolwater verspreid over Nederland monsters te nemen is het mogelijk om de verspreiding van het coronavirus te onderzoeken. Rioolwateronderzoek is een waardevol instrument om een eventuele opleving van het virus snel te signaleren en in te kunnen grijpen. Daarom is dit een goede aanvulling op de nationale COVID-19 surveillance, zoals het testen van mensen die gezondheidsklachten hebben.

Door welke organisaties wordt in Nederland rioolwateronderzoek uitgevoerd?

In Nederland doen RIVM en KWRWatercycle Research Institute onderzoek bij rioolwaterzuiveringsinstallaties. Dat onderzoek verschilt in aantal onderzochte locaties en onderzoekmethoden. Het RIVM onderzoekt in opdracht van het ministerie van VWSMinisterie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport het rioolwater als aanvulling op andere onderzoeksmethoden om de verspreiding van het nieuwe coronavirus in Nederland in de gaten te houden. De gegevens uit het onderzoek van het RIVM worden gebruikt om mensen via het corona-dashboard van de Rijksoverheid te informeren. Omdat de onderzoeksmethoden van RIVM en KWR verschillen kunnen de onderzoeksresultaten van RIVM en KWR niet worden samengevoegd.