Eén van de manieren om de verspreiding van het coronavirus SARSsevere acute respiratory syndrome-CoVcoronavirus-2 te volgen is door virusdeeltjes in het rioolwater te meten. Dit onderzoek begon kleinschalig in 2020 toen het virus voor het eerst opdook in Nederland. Inmiddels wordt gemeten bij meer dan 300 rioolwaterzuiveringsinstallaties (RWZIRioolwaterzuiveringsinrichting’s) in heel Nederland. 

Daarmee wordt het rioolwater van vrijwel alle Nederlandse huishoudens (ruim 17 miljoen mensen) onderzocht. Dit gebeurt twee keer per week. Het rioolwateronderzoek is een aanvulling op de andere onderzoeken die het RIVMRijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu doet om het coronavirus te volgen, zoals het testen van mensen op COVID-19. 
Met rioolwateronderzoek hopen we lokale uitbraken vroeg te signaleren. Ook is het mogelijk om nieuwe varianten op te sporen en te herkennen. En omdat RIVM de rioolwatermonsters opslaat, kunnen we terugzoeken of de variant al eerder in Nederland aanwezig was. 

De mogelijkheden van rioolwateronderzoek

Het rioolwateronderzoek komt tot stand door samenwerking van het RIVM met de 21 Nederlandse waterschappen en gebeurt in opdracht van het ministerie van VWSMinisterie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport . Deze partijen overwegen om het rioolwateronderzoek in de toekomst in te zetten voor een bredere toepassing. Rioolwater kan op lokaal, regionaal en landelijk niveau informatie leveren over obesitas, diabetes, bepaalde vormen van kanker, medicijn- en drugsgebruik, microplastics en bestrijdingsmiddelen. Eigenlijk is het rioolwater een soort graadmeter voor de gezondheid van de bevolking. Ook zijn er mogelijkheden om gevaarlijke stoffen te monitoren (zoals PFAS, Zeer Zorgwekkende Stoffen en pesticiden) en forensisch onderzoek te ondersteunen door drugsresten te signaleren. Verder onderzoek moet uitwijzen welke mogelijkheden er zijn en wat haalbaar is. 

Hoe werkt het?

Virusdeeltjes kunnen via de ontlasting van besmette mensen in het rioolwater terechtkomen. Ongeveer de helft van de besmette mensen heeft het virus in de ontlasting. Dit kunnen mensen met en zonder klachten zijn. Het rioolwater stroomt via het rioolstelsel naar de ruim 300 rioolwaterzuiveringsinstallaties (RWZIRioolwaterzuiveringsinrichting’s) in het land. Bij deze RWZI’s worden monsters van ongezuiverd rioolwater genomen en die gaan gekoeld naar het RIVMRijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu. Onderzoekers van het RIVM analyseren deze monsters en zoeken uit hoeveel coronavirusdeeltjes erin zitten. De uitkomsten zijn via het Coronadashboard op Rijksoverheid.nl te zien. Ook zijn de resultaten als open data beschikbaar op de RIVM website.

Rioolwateronderzoek vanaf het begin tot nu 

Het onderzoek van rioolwater is niet nieuw. Het RIVM doet dit nu voor het coronavirus, maar doet dat ook al voor het poliovirus en antibioticaresistente bacteriën.

  • Begin 2020 waren de eerste berichten over verspreiding van het coronavirus SARSsevere acute respiratory syndrome-CoVcoronavirus-2 in Europa. Het RIVM begon half februari met het testen van monsters rioolwater van de luchthaven Schiphol. Begin maart werd daar het virus in aangetroffen. Rond diezelfde tijd werd het coronavirus ook in rioolwater uit Tilburg en Kaatsheuvel aangetroffen. Dat was direct nadat de eerste Nederlandse COVID-19-patiënt was gemeld op 27 februari. 
  • In de loop van 2020 is het rioolwateronderzoek steeds verder uitgebreid. Sinds 7 september worden alle ruim 300 rioolwaterzuiveringsinstallaties in Nederland bemonsterd. 
  • Vanaf januari 2021 doet het RIVM ook onderzoek naar verschillende varianten van het virus in het rioolwater. 

Ga direct naar:
Virusdeeltjes in ontlasting en rioolwater
Rioolwateronderzoek voor COVID-19, hoe en waarom?   
Toekomst van het rioolwateronderzoek

Virusdeeltjes in ontlasting en riool

Is het virus in het rioolwater besmettelijk? 

Er zijn geen aanwijzingen dat mensen besmet zijn geraakt door ontlasting of rioolwater. Er is tot nu toe geen levend virus aangetroffen in het rioolwater. 

Hebben alle mensen die besmet zijn coronavirusdeeltjes in hun ontlasting (poep)?

Nee. Bij ongeveer 50% is het virus aan te tonen in de ontlasting (poep). Sommige mensen die besmet zijn hebben meer virusdeeltjes in hun ontlasting dan anderen. Het maakt daarbij niet uit of iemand veel, weinig of (nog) geen klachten heeft. 

Lopen mensen die werken met rioolwater extra risico?

Mensen die werken met rioolwater moeten direct contact met en het inslikken en/of inademen van nevel van rioolwater vermijden. De beschermingsmaatregelen voor mensen die met rioolwater werken, beschermen goed tegen de verschillende soorten ziekteverwekkers in het rioolwater. Ook tegen coronavirussen. De maatregelen om veilig met afvalwater te werken staan in de Arbocatalogus van de waterschappen. Voor vragen over de Arbocatalogus kan men terecht bij de Arbo (Arbeidsomstandigheden) coördinator. Het is ook belangrijk dat de medewerkers op de rioolwaterzuivering de hygiënerichtlijnen volgen. 

Het rioolwateronderzoek (Nationale Afvalwater Surveillance), hoe en waarom?

Hoe doet het RIVMRijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu dit onderzoek?

Medewerkers van alle ruim 300 rioolwaterzuiveringsinstallaties verspreid over het land nemen monsters van het rioolwater. Deze gaan gekoeld naar het RIVM. Onderzoekers van het RIVM analyseren de monsters en zoeken uit hoeveel coronavirusdeeltjes erin zitten. Dat doen ze zo: uit het rioolwatermonster wordt het genetisch materiaal RNAribonucleic acid van het virus geïsoleerd. Dan wordt een moleculairbiologische detectiemethode (PCRpolymerase chain reaction), uitgevoerd. Met deze methode kunnen de onderzoekers vaststellen hoeveel RNA van het nieuwe coronavirus aanwezig is in het rioolwater. 
Vervolgens berekent het RIVM het aantal virusdeeltjes in het rioolwater per 100.000 inwoners. Die gegevens publiceert het RIVM in een open databestand. Het ministerie van VWSMinisterie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport verwerkt deze data en berekent voor het Coronadashboard de weekgemiddelden op landelijk, veiligheidsregio en gemeenteniveau, volgens een vaste methode die RIVM en VWS samen hebben opgesteld. De gegevens zijn via het Coronadashboard op Rijksoverheid.nl te zien. Bekijk een gedetailleerde beschrijving van de berekenmethode.

Welke plekken zijn meegenomen in het onderzoek?

Het RIVM onderzoekt het rioolwater in heel Nederland. De monsters van het rioolwater komen van alle ruim 300 rioolwaterzuiveringsinstallaties verspreid over het land naar het RIVM. 

Neemt het RIVM ook gegevens over afvalwater van bedrijven mee in onderzoek? 

Nee. De resultaten van de metingen worden verwerkt op een wijze zodat alleen gegevens van huishoudelijk afvalwater overblijven. 

Waar vind ik de resultaten van het rioolwateronderzoek? 

De resultaten van het rioolwateronderzoek zijn op het Coronadashboard van de Rijksoverheid te vinden. De data per rioolwaterzuiveringsinstallatie zijn beschikbaar als open data.

Zijn de resultaten ook te vertalen naar het aantal positief geteste mensen? 

Nee. Op dit moment hebben we nog geen vertaling van aantallen virusdeeltjes naar aantal besmette mensen. We ontwikkelen een model waarmee we een schatting kunnen maken van het aantal mensen waarvan het virus afkomstig is. Het is een grove schatting, omdat niet bij alle mensen die corona hebben het virus aan te tonen is in de ontlasting.

Is het mogelijk om op basis van dit onderzoek patiënten op te sporen? 

Nee. Het rioolwateronderzoek wordt gedaan met rioolwater afkomstig van een grote groep mensen en is niet te herleiden tot één persoon of huishouden. De informatie kan wel herleid worden naar het zogenaamde voorzieningsgebied van een rioolwaterzuiveringsinstallatie. We kunnen dus wel zien in welk gebied er veel virusdeeltjes in het rioolwater zitten, maar we weten niet van welke huishoudens dit precies afkomstig is. Dit is ook niet van belang, want we onderzoeken trends over de tijd en plaats om virusverspreiding in de bevolking te volgen, dus van een grote groep mensen. 

Heeft het invloed op de resultaten als het flink geregend heeft? 

Als er meer regen valt, zijn er naar verhouding minder virusdeeltjes per milliliter water. Er is een speciale manier om het rioolwater te bemonsteren om te voorkomen dat de hoeveelheid neerslag invloed heeft op het resultaat van de metingen. Gedurende 24 uur wordt steeds een klein monster van het rioolwater genomen. De grootte van het monster is afhankelijk van de hoeveelheid rioolwater die door de rioolwaterzuiveringsinstallatie stroomt. Dit noemen we het debiet. Als er veel regen valt en er dus veel water langs stroomt, wordt een groter monster genomen dan wanneer er geen of weinig regen valt. Door al deze kleine monsters samen te voegen en te mengen, ontstaat een monster dat representatief is voor de hoeveelheid rioolwater die de afgelopen 24 uur de rioolwaterzuiveringsinstallatie gepasseerd is. Uit dat gemengde monster wordt een monster voor de meting genomen. Hierdoor heeft de hoeveelheid regen die valt geen invloed op onze meting. RIVM doet nog nader onderzoek of regenval invloed heeft op de riolering. 

Kun je de cijfers (aantal virusdeeltjes) van de verschillende gemeenten en veiligheidsregio’s met elkaar vergelijken?

Ja, dat kan. Bij alle gemeenten en veiligheidsregio’s worden de rioolmetingen op eenzelfde manier berekend en weergegeven: het gemiddeld aantal virusdeeltjes in rioolwater per 100.000 inwoners. Daardoor kun je de cijfers onderling vergelijken. Ook vindt er voor alle locaties een correctie plaats voor de hoeveelheid rioolwater die naar een rioolwaterzuivering stroomt (debiet) tijdens het nemen van de monsters. Op deze manier wordt de invloed van regenval gecorrigeerd.

Kun je van alle gemeenten in Nederland de rioolmetingen op het Coronadashboard aflezen? Ook van de kleine, die geen eigen rioolwaterzuivering hebben?

Ja, elke gemeente heeft een eigen rioolmeting. Zelfs als daar geen rioolwaterzuivering is. Door de metingen van de rioolwaterzuiveringen te gebruiken waar deze gemeenten op aangesloten zijn, en met behulp van bevolkingscijfers van het CBSCentraal Bureau voor de Statistiek (Centraal Bureau voor de Statistiek) kunnen we ook voor de gemeenten zonder eigen rioolwaterzuivering berekenen hoeveel virusdeeltjes er in het rioolwater zitten. En omdat de weergave per 100.000 inwoners is, kunnen we die cijfers vergelijken met andere gemeenten. 

Waarom is rioolwateronderzoek belangrijk? 

Het rioolwateronderzoek is een aanvulling op de andere onderzoeken die het RIVM uitvoert om het coronavirus te volgen, zoals het testen van mensen op corona. Trends in de rioolcijfers kunnen ons informeren over het toenemen of afnemen van virusdeeltjes in het rioolwater afkomstig van mensen die besmet zijn en wel of geen klachten hebben. Tegelijkertijd hopen we dat we met het rioolwateronder¬zoek een eventuele opleving van het virus eerder kunnen signaleren. Dan kan de plaatselijke GGDGemeentelijke Gezondheidsdienst en gemeente alvast nader onderzoek doen. Het RIVM heeft hiervoor samen met de GGD’en, waterschappen en gemeenten een stappenplan ontwikkeld.

Is rioolwateronderzoek voorspellend?

Bij de eerste en tweede golf van de pandemie (2020) liepen de rioolcijfers vooruit op de indicatoren positieve testen en ziekenhuisopnamen. We wisten dus eerder op basis van rioolcijfers dat het virus opdook dan vanuit de andere indicatoren. In de huidige fase (2021) lopen de rioolcijfers meer gelijk op met de testen en de ziekenhuisopnamen. 

Soms zie je op een locatie hele hoge rioolcijfers. Wat kan daar de verklaring voor zijn?

Een hoge rioolwaarde kan betekenen dat er sprake is van een stijging in het aantal besmettingen. Helemaal zeker is dat niet. Een besmet persoon kan namelijk veel, weinig of zelfs geen virus uitscheiden. We weten dus niet van hoeveel mensen de virusdeeltjes afkomstig zijn. Bij hoge uitschie¬ters doet het RIVM altijd eerst een extra check of de meting correct is uitgevoerd, of de data kloppen en of de berekeningen goed zijn gegaan. Zo ja, dan wordt in overleg met gemeente, GGD en waterschap eventueel nader onderzoek gedaan. Het kan zijn dat er iets bij de riolering aan de hand is. Als we zeker weten dat bij de riolering alles normaal is, dan is er waarschijnlijk een toename in het aantal besmettingen. 

Boven welk niveau kun je spreken van een zorgelijke of ernstige situatie?

Sinds half juni 2021 zijn op het Coronadashboard van de Rijksoverheid signaalwaarden toegevoegd voor de rioolwatermetingen. De waarden voor de rioolcijfers zijn op het Coronadashboard herkenbaar aan kleuren. Van licht naar donkerblauw. Hoe donkerder hoe ernstiger de situatie. Zulke signaalwaarden bestaan al langer voor positieve testen en ziekenhuisopnamen. 

Kun je met rioolwateronderzoek ook verschillende varianten herkennen? 

Sinds januari 2021 onderzoekt het RIVM het rioolwater met een speciale methode ook op nieuwe varianten van het coronavirus. Dit noemen we sequencen. Een deel van het rioolwater slaan we op. Rioolwatermonsters worden zo voor langere tijd bewaard om op een later moment aanvullend onderzoek mogelijk te maken. Zo kunnen we terugkijken of een bepaalde variant al eerder aanwezig was. 

Hoe komt het dat er in de vakantieperioden vaak hoge rioolwatermetingen te zien zijn in de toeristische gemeenten zoals de Waddeneilanden en de kustgemeenten in Zeeland, terwijl het aantal positief geteste mensen in die gemeenten niet noemenswaardig stijgt?

In de vakantieperioden verblijven er in toeristische gemeenten vaak veel meer mensen dan buiten de vakantieperioden. Toeristen gaan daar natuurlijk ook naar het toilet. Als er toeristen zijn die met het coronavirus besmet zijn, kunnen die bijdragen aan meer virusdeeltjes in het rioolwater van het toeristische gebied. 
De virusdeeltjes die we meten in het riool worden weergegeven per 100.000 inwoners. Deze berekening wordt gemaakt aan de hand van het aantal inwoners in het betreffende gebied. Als er veel toeristen verblijven in dit gebied, dan is het aantal mensen dat gebruik maakt van het toilet hoger dan het aantal inwoners. Hierdoor kunnen de rioolcijfers hoger uitvallen, met name voor gemeenten die relatief weinig inwoners tellen. De rioolcijfers in deze toeristische gemeenten kunnen hierdoor afwijken van het beeld dat we krijgen met het gemelde aantal positieve testen. Als iemand positief wordt getest op corona, wordt dat namelijk toegekend aan de woonplaats van die persoon.

Rioolwateronderzoek, de toekomst

Hoe lang gaat rioolwateronderzoek voor COVID-19 nog door? 

Het RIVMRijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, de waterschappen en het ministerie van VWSMinisterie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport zijn overeengekomen om het rioolwateronderzoek voort te zetten tot in ieder geval eind 2025. De eerste jaren zal het zeker nodig zijn om de verspreiding van het coronavirus te blijven volgen. Het blijft van belang om zicht te houden op het virus. 

Kunnen we rioolwateronderzoek ook breder inzetten? Bijvoorbeeld voor het opsporen en volgen van andere ziekten? 

Het rioolwateronderzoek is niet nieuw. Het RIVM doet dit nu voor het coronavirus SARSsevere acute respiratory syndrome-CoVcoronavirus-2, maar doet dat ook al voor het poliovirus en antibioticaresistente bacteriën. De komende tijd gaat het RIVM samen met het ministerie van VWS en de waterschappen verkennen in welke richting het onderzoek in de toekomst verder kan worden uitgebreid. Bijvoorbeeld voor het opsporen van andere ziekten, medicijnresten, microplastics, hormonen, drugs, bestrijdingsmiddelen. Vele stoffen zijn terug te vinden in het rioolwater waardoor we meer inzicht kunnen krijgen in de gezondheid en leefstijl van de Nederlander.