Het RIVMRijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu doet onderzoek naar de aanwezigheid van genetisch materiaal van het nieuwe coronavirus in het rioolwater. Het coronavirus komt met de ontlasting van mensen in het rioolwater terecht. Door het rioolwater te onderzoeken wil het RIVM de verspreiding van het virus vroegtijdig in kaart brengen.

Van een deel van de mensen die besmet zijn met het coronavirus zijn er deeltjes van het virus terug te vinden in de ontlasting. Via het toilet komen die in het riool terecht. Dat gebeurt vaak al eerder dan de personen klachten hebben, en dus ook al voordat ze zich laten testen. En ook diegenen die geen klachten hebben maar besmet zijn kunnen virus in hun ontlasting hebben. Door het rioolwater te onderzoeken kan het RIVMRijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu trends herkennen en vroegtijdig zien waar het coronavirus aanwezig is.  

Door van rioolwater in heel Nederland monsters te nemen is het mogelijk om de verspreiding van het coronavirus te onderzoeken. Rioolwateronderzoek is een manier om het virus snel te signaleren en in te kunnen grijpen.

Hoe werkt het?

Vanuit ruim 300 rioolwaterzuiveringsinstallaties verspreid over het land gaan monsters van ongezuiverd rioolwater gekoeld naar het RIVMRijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu. Onderzoekers van het RIVM analyseren deze monsters en zoeken uit hoeveel coronavirusdeeltjes erin zitten. Uit het rioolwatermonster wordt het genetisch materiaal (RNAribonucleic acid) van het virus geïsoleerd.

Er volgen verschillende berekeningen en zo wordt een overzicht verkregen van het aantal virusdeeltjes in het rioolwater per 100.000 inwoners in heel Nederland. Ook is te zien hoe het in een bepaalde gemeente of regio is gesteld. De gegevens zijn via het Corona Dashboard op Rijksoverheid.nl  te zien en worden elke dag geactualiseerd. 

Het rioolwateronderzoek vindt plaats in nauwe samenwerking met de Unie van Waterschappen en de waterschappen.

Ga direct naar:
Virusdeeltjes in ontlasting en rioolwater
Rioolwateronderzoek (Nationale Afvalwater Surveillance)   
Resultaten van het rioolwateronderzoek

Virusdeeltjes in ontlasting en riool

Is het virus in het rioolwater besmettelijk? 
Op dit moment is er geen bewijs voor besmetting van mensen via ontlasting of rioolwater. In Nederland is het genetisch materiaal RNAribonucleic acid (ribonucleic acid - ribonucleïnezuur) van het nieuwe coronavirus aangetoond in het rioolwater. Dit zegt niets over de besmettelijkheid. In meerdere onderzoeken kon men geen besmettelijk virus aantonen in afvalwater. Er zijn onderzoeken waarin besmettelijk virus uit ontlasting is geïsoleerd, maar in andere onderzoeken is dit niet gelukt.  

Hebben alle mensen die besmet zijn corona-virusdeeltjes in hun ontlasting?
Nee. Niet bij alle mensen die het coronavirus hebben is het virus aan te tonen in de ontlasting. Bij ongeveer 40% is dit wel het geval. Sommige onderzoeken komen op hogere percentages uit. Sommige mensen die besmet zijn met het nieuwe coronavirus hebben meer virusdeeltjes in hun ontlasting dan anderen. Het maakt daarbij niet uit of iemand veel, weinig of (nog) geen klachten heeft. 

Hebben alle mensen die corona-virusdeeltjes in hun ontlasting hebben ook klachten?
Nee, er kunnen ook corona-virusdeeltjes in de ontlasting zitten, zonder dan men klachten heeft.

Lopen mensen die werken met rioolwater extra risico?
Mensen die werken met rioolwater, moeten direct contact met en het inslikken en/of inademen van nevel van rioolwater vermijden. In rioolwater zijn altijd vele ziekteverwekkers aanwezig. In de ontlasting van zieke mensen, maar ook van mensen die niet ziek zijn, zitten allerlei ziekteverwekkers. Die ziekteverwekkers kunnen andere mensen ziek maken via de handen, water of voedsel. De ziekteverwekkers komen via het toilet en de riolering in het rioolwater terecht. De beschermingsmaatregelen voor mensen die met rioolwater werken, beschermen goed tegen de verschillende soorten ziekteverwekkers in het rioolwater. Ook tegen coronavirussen. Daarom moeten mensen die met rioolwater werken persoonlijke beschermingsmiddelen dragen die bij de werkzaamheden passen. De maatregelen om veilig met afvalwater te werken staan in de Arbocatalogus van de waterschappen. Voor vragen over de Arbocatalogus kan men terecht bij de Arbo (Arbeidsomstandigheden) coördinator. Het is ook belangrijk dat de medewerkers op de rioolwaterzuivering de hygiënerichtlijnen volgen: 

Wat betekent het als er virusdeeltjes in rioolwater worden gevonden?
Het RIVMRijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu zoekt in het rioolwater naar het genetisch materiaal van het nieuwe coronavirus. Het genetisch materiaal van het nieuwe coronavirus heet RNA. In het rioolwater kunnen stukjes van dit RNA van verschillende grootte aanwezig zijn. De methode toont deze stukjes aan. Als er virusdeeltjes in het rioolwater worden gevonden, betekent dat dat er stukjes van het erfelijk materiaal van het nieuwe coronavirus in het rioolwater aanwezig zijn. Dat betekent dus dat er mensen besmet zijn met het coronavirus van wie ontlasting in het rioolwater terechtkomt. De aanwezigheid van deze stukjes zegt niets over besmettelijkheid van het rioolwater.

Het rioolwateronderzoek (Nationale Afvalwater Surveillance)

Waarom doet RIVMRijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu onderzoek naar corona in rioolwater?
Het RIVM doet rioolwateronderzoek om de verspreiding van het coronavirus onder mensen te onderzoeken. Hiervoor worden vanuit heel Nederland monsters van ongezuiverd rioolwater verzameld. Rioolwateronderzoek is een waardevol instrument om het virus snel te kunnen signaleren en in te kunnen grijpen. Daarom is dit een goede aanvulling op de nationale COVID-19 surveillance, zoals het testen van mensen die gezondheidsklachten hebben.

Wanneer is het RIVM begonnen met dit onderzoek?
Het onderzoek van rioolwater is niet nieuw. Het RIVM doet dit nu voor het coronavirus, maar doet dat ook al voor het poliovirus en antibioticaresistente bacteriën.

Begin maart werd het nieuwe coronavirus in rioolwater uit Tilburg en Kaatsheuvel aangetroffen. Dat was direct nadat de eerste Nederlandse COVID-19 patiënt was gemeld op 27 februari. Er was toen tijdens de eerste golf een toename van het coronavirus in rioolwater te zien in lijn met de toename in ziekenhuisopnames. Sinds half februari zijn ook monsters rioolwater getest van de luchthaven Schiphol, afkomstig van passagiers, medewerkers en in mindere mate uit vliegtuigen. Begin maart werd daar het nieuwe coronavirus in aangetroffen. Vanaf april heeft het RIVM wekelijks rioolwater monsters bij 29 rioolwaterzuiveringsinstallaties in Nederland genomen. Vanaf eind juli is het aantal rioolwaterzuiveringsinstallaties uitgebreid naar 80. Sinds 7 september wordt bij alle ruim 300 rioolwaterzuiveringsinstallaties in Nederland een of meerdere keren per week een monster afgenomen. Deze gaan naar het RIVM, waar de analyse volgt.

Op het Corona Dashboard op Rijksoverheid.nl staan de resultaten. Ook zijn de resultaten als open data te zien op de RIVM website . Sinds begin november wordt het aantal virusdeeltjes in rioolwater weergegeven per 100.000 inwoners. Daardoor zijn de rioolmeetwaarden te vergelijken met andere indicatoren zoals de medische indicatoren, die ook per 100.000 staan weergegeven. Ook wordt gecorrigeerd voor de hoeveelheid rioolwater die langs een rioolwaterzuivering stroomt. Hierdoor kunnen de waarden tussen gemeenten en veiligheidsregio’s ook worden vergeleken.

Hoe doet het RIVM dit onderzoek?
Medewerkers van alle ruim 300 rioolwaterzuiveringsinstallaties verspreid over het land nemen monsters van het rioolwater. Deze gaan gekoeld naar het RIVM. Onderzoekers van het RIVM analyseren de monsters en zoeken uit hoeveel corona-virusdeeltjes erin zitten. Uit het rioolwatermonster wordt het genetisch materiaal (RNAribonucleic acid) van het virus geïsoleerd. Dan wordt een moleculairbiologische detectiemethode, PCRpolymerase chain reaction (polymerase chain reaction), uitgevoerd. Met deze methode kan worden vastgesteld hoeveel RNA van het nieuwe coronavirus aanwezig is in het rioolwater.

Het RIVM doet vervolgens nog een aantal berekeningen en publiceert de gegevens in een open data bestand. Het ministerie van VWSMinisterie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport verwerkt deze data en berekent voor het Corona Dashboard de weekgemiddelden op landelijk, veiligheidsregio en gemeenteniveau, volgens een vaste methode die RIVM en VWS samen hebben opgesteld. De gegevens zijn via het Corona Dashboard op Rijksoverheid.nl te zien.   
Hier een gedetailleerde beschrijving van de berekenmethode.

Wat is de waarde van het rioolwateronderzoek?
We verzamelen gegevens over de verspreiding van het virus in Nederland. We zien hoeveel virusdeeltjes er zijn in het rioolwater per 100.000 inwoners in een bepaald gebied. Dat zijn dus de virussen uit ontlasting van mensen die in dat gebied naar de WC gaan. Deze rioolwatermetingen zijn een aanvulling op de resultaten uit andere onderzoeken die het RIVM uitvoert om het nieuwe coronavirus in de gaten te houden. Bijvoorbeeld hoeveel mensen positief getest zijn in welk gebied. Tegelijkertijd hopen we dat we hiermee een opleving van het virus in delen van Nederland eerder kunnen signaleren. Dan kunnen de GGDGemeentelijke Gezondheidsdienst en de veiligheidsregio alvast nader onderzoek doen of maatregelen nemen. Hier wordt een protocol voor opgesteld.

Kun je met rioolwateronderzoek eerder besmettingen in een bepaald gebied opsporen dan met ander onderzoek, zoals testen? 
Het is aannemelijk dat een stijging in de aantallen virusdeeltjes in rioolwater eerder te zien is dan een stijging in bijvoorbeeld het aantal positief geteste mensen of ziekenhuisopnamen. Dit is waarschijnlijk omdat het nieuwe coronavirus eerder in de ontlasting van (een deel van de) corona-patiënten wordt aangetroffen dan dat zij klachten ontwikkelen. Dit is ook eerder aangetoond in internationaal onderzoek.

Het is nog onbekend hoeveel eerder virus in rioolwater wordt aangetroffen dan testen of ziekenhuisopnamen. Dit kan per locatie verschillen en is afhankelijk van het aantal mensen waarvan het rioolwater door een installatie wordt verwerkt waar het nieuwe coronavirus wordt gemeten. Door meer rioolmetingen te doen kunnen we beter voorspellen wanneer en wat voor stijging we kunnen verwachten en dan kunnen we tijdiger ingrijpen.

Welke plekken zijn meegenomen in het onderzoek?
Het RIVM onderzoekt het rioolwater in heel Nederland. De monsters van het rioolwater komen van alle 300 rioolwaterzuiveringsinstallaties verspreid over het land naar het RIVM. Voor een overzicht van de meetlocaties kijk op het Corona Dashboard op Rijksoverheid.nl

Neemt het RIVM ook gegevens over afvalwater van bedrijven mee in onderzoek? 
Nee. De resultaten van de metingen worden verwerkt op een wijze zodat alleen gegevens van huishoudelijk afvalwater overblijven. 

Kun je het rioolwateronderzoek ook inzetten voor het opsporen van andere ziekten?
Het rioolwateronderzoek is niet nieuw. Het RIVM doet dit nu voor het nieuwe coronavirus, maar doet dat ook al voor het poliovirus en antibiotica-resistente bacteriën.

Rioolwateranalyse kan ook worden ingezet voor het opsporen van andere ziekten, medicijnresten, microplastics, hormonen, drugs, bestrijdingsmiddelen, etc. Vele stoffen zijn terug te vinden in het rioolwater waardoor meer inzicht kan worden verkregen in de gezondheid van de Nederlander. Het RIVM verkent samen met andere partijen of het rioolwateronderzoek (ook wel Nationale Afvalwater Surveillance genoemd) verbreed kan worden naar het meten van andere ziekten, virussen en ziekteverwekkers.

Welke organisaties in Nederland doen rioolwateronderzoek?
In Nederland doen RIVM  en KWRWatercycle Research Institute rioolwateronderzoek.  RIVM ontvangt hiervoor monsters vanuit alle ruim 300 rioolwaterzuiveringinstallaties in Nederland (17 miljoen mensen) en doet dit in opdracht van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) en in samenwerking met alle 21 waterschappen en de Unie van Waterschappen.  Dit onderzoek is een aanvulling op andere onderzoeksmethoden om de verspreiding van het coronavirus in Nederland in de gaten te houden. De gegevens uit het onderzoek van het RIVM worden gebruikt om mensen via het Corona Dashboard van de Rijksoverheid te informeren. Omdat de onderzoeksmethoden van RIVM en KWR verschillen kunnen de onderzoeksresultaten van RIVM en KWR niet worden samengevoegd.

Resultaten van het rioolwateronderzoek

De resultaten van het rioolwateronderzoek zijn op het Corona Dashboard  van de Rijksoverheid te vinden. Sinds begin november worden de resultaten dagelijks geactualiseerd. De data per rioolzuiveringsinstallatie zijn beschikbaar als open data.

Zijn de resultaten ook te vertalen naar het aantal positief geteste mensen? 
Nee. Op dit moment hebben we nog geen vertaling van aantallen virusdeeltjes naar aantal besmette mensen. We ontwikkelen een model gebaseerd op de aantallen virusdeeltjes in het rioolwater en de hoeveelheid rioolwater die in de tijd door een rioolwaterzuiveringsinstallatie stroomt en andere factoren. Door dit model toe te passen kunnen we een schatting maken van het aantal mensen waarvan het virus afkomstig is. Het is een grove schatting, omdat niet bij alle mensen die corona hebben het virus aan te tonen is in de ontlasting.

Is het mogelijk om op basis van dit onderzoek ook patiënten op te sporen? 
Nee. Het rioolwateronderzoek is gericht op rioolwater afkomstig van een grote groep mensen en kan niet herleid worden tot één persoon. De informatie kan wel herleid worden naar het zogenaamde voorzieningsgebied van een rioolwaterzuiveringsinstallatie. Dit is het gebied waar het nieuwe coronavirus in het rioolwater komt vanuit ontlasting van mensen die in dat gebied naar de WC gaan.  

Wat kun je aflezen uit de cijfers?
Van belang zijn trends in de aantallen virusdeeltjes in het rioolwater in heel Nederland, of in een gebied. Zowel een stijging als een daling in de aantallen virusdeeltjes in het rioolwater zijn vastgesteld. Aan het begin van de pandemie zagen we in Nederland het aantal besmettingen toenemen en afnemen. Dat was ook zo met het aantal virusdeeltjes in rioolwater. Aan het eind van de zomer nam het aantal virusdeeltjes in rioolwater weer toe. Dat komt overeen met wat we in de cijfers over het aantal besmettingen zien. Het aantal besmettingen loopt op. Meer virusdeeltjes in het rioolwater betekent dat meer virusdeeltjes uit ontlasting van besmette mensen zijn gekomen.

Sinds begin november kunnen ook de meetwaarden van de ene gemeente of veiligheidsregio met de andere worden vergeleken, omdat de methode corrigeert voor de hoeveelheid water die langs een rioolwaterzuivering stroomt.

Heeft het invloed op de resultaten als het flink geregend heeft? 
De hoeveelheid regen die valt heeft geen invloed op de meting. Wel is het zo dat als er meer regen valt, de aantallen virusdeeltjes per milliliter lager worden. Om te voorkomen dat dit invloed heeft op het resultaat van de metingen, wordt het rioolwater op een speciale manier bemonsterd. Gedurende 24 uur wordt steeds een klein monster van het rioolwater genomen. De grootte van het monster is afhankelijk van de hoeveelheid rioolwater die door de rioolwaterzuiveringsinstallatie stroomt. Dit noemen we het debiet. Als er veel regen valt en er dus veel water langs stroomt, wordt een groter monster genomen dan wanneer er geen of weinig regel valt. Door al deze kleine monsters samen te voegen en te mengen, ontstaat een monster dat representatief is voor de hoeveelheid rioolwater die de afgelopen 24 uur de rioolwaterzuiveringsinstallatie gepasseerd is. Uit dat gemengde monster wordt een monster voor de meting genomen.

Kunnen de cijfers ven de verschillende gemeenten en veiligheidsregio’s met elkaar worden vergeleken?
Ja, dat kan. Bij alle gemeenten en veiligheidsregio’s worden de rioolmetingen op eenzelfde manier berekend en weergegeven: het gemiddeld aantal virusdeeltjes in rioolwater per 100.000 inwoners. Daardoor zijn de cijfers onderling te vergelijken. Ook vindt er voor alle locaties een correctie plaats voor de hoeveelheid rioolwater die naar een rioolwaterzuivering stroomt (debiet) tijdens het nemen van de monsters. Op deze manier wordt de invloed van regenval gecorrigeerd.

Kun je van alle gemeenten in Nederland de rioolmetingen op het Corona Dashboard aflezen? Ook van de kleine, die geen eigen rioolwaterzuivering hebben?
Ja, vanaf 4 maart 2021 worden op het dashboard ook van de gemeenten die geen eigen rioolwaterzuivering hebben de rioolmetingen weergegeven. Door de metingen van de rioolwaterzuiveringen te gebruiken waar deze gemeenten op aangesloten zijn, en met behulp van bevolkingscijfers van het CBSCentraal Bureau voor de Statistiek, kunnen we ook voor de gemeenten zonder eigen rioolwaterzuivering berekenen hoeveel virusdeeltjes er in het rioolwater zitten. En omdat de weergave per 100.000 inwoners is, zijn die cijfers vergelijkbaar met andere gemeenten.  

Op sommige locaties zie je hele hoge cijfers. Wat kan daar de verklaring voor zijn?
De hoge cijfers op sommige locaties kunnen verschillende oorzaken hebben. Het kan komen door een werkelijke toename van het aantal besmette personen. Ook kan het te maken hebben met bijvoorbeeld het ontwerp van de riolering. Het kan nodig zijn om nader onderzoek te doen.

Kunnen we de gegevens van de verschillende gemeenten en veiligheidsregio’s met elkaar vergelijken?
Ja, de cijfers voor gemeenten en veiligheidsregio’s kunnen met elkaar worden vergeleken.

Boven welk niveau kun je spreken van een zorgelijke of ernstige situatie?
Uit het huidige onderzoek kan nog geen signaalwaarde, een soort `alarmbel’, worden vastgesteld voor rioolmetingen zoals dat voor bepaalde andere gegevens op het Corona Dashboard het geval is. Hiervoor zijn meer gegevens nodig die nu worden verzameld. Bovendien moeten we dan bepalen wanneer welke acties nodig zijn. Dit is nog in ontwikkeling. Dit gebeurt in nauw overleg tussen ministerie, RIVMRijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu en GGDGemeentelijke Gezondheidsdienst