Rioolwateronderzoek kan een goed beeld geven van medicijngebruik onder de bevolking én van de illegale markt in medicijnen. Ook is met rioolwater na te gaan hoeveel medicijnresten in het milieu terechtkomen.

Of medicijnen een schadelijk effect kunnen hebben op een organisme of ecosysteem hangt af van de gevoeligheid van het organisme/ecosysteem en de eigenschappen van de stof. Samen met de hoogte en duur van de blootstelling bepalen zij de ernst van de effecten. Bij lage concentraties medicijnresten in het milieu zijn effecten, zoals een verandering van soorten in een ecosysteem, soms niet direct zichtbaar. Bij hoge concentraties kunnen ook zichtbare effecten optreden, zoals sterfte. Als de blootstelling van korte duur is en organismen zich voldoende kunnen herstellen, dan ondervindt het ecosysteem op de lange termijn geen schade.  Een risicogrens geeft de maximale veilige concentratie weer.  Onder deze grens is er geen sprake van onaanvaardbare effecten. De risicogrens is gebaseerd op de gevoeligheid van een ecosysteem voor langdurige blootstelling aan een specifieke stof. Risicogrenzen voor medicijnresten in het milieu kunnen worden afgeleid voor oppervlaktewater, bodem, grondwater, en sediment. Bij overschrijding van de risicogrens  kunnen schadelijke effecten optreden. Meer informatie hierover staat in het infoblad ‘nut en noodzaak van normen voor medicijnresten in water’.   

Drinkwater komt uit oppervlaktewater en grondwater. In beide bronnen kunnen resten van medicijnen voorkomen. Drinkwaterbedrijven werken er had aan het water en de bronnen van drinkwater schoon te houden. 

Bij de registratie van medicijnen wordt het risico voor het milieu beoordeeld. Dit is verplicht voor medicijnen voor mensen en landbouwdieren. Voor huisdiermiddelen is dit momenteel niet verplicht. Een generieke methode wordt gebruikt, waarbij testen worden ingezet die ook gebruikt worden voor andere stofgroepen. Hierdoor is het niet altijd zeker of alle relevante effecten worden beoordeeld. Dit komt enerzijds doordat niet altijd duidelijk is welke effecten de specifiek werkende geneesmiddelen op organismen in het milieu zouden kunnen hebben. Anderzijds kunnen niet alle relevante effecten met de bestaande testen gemeten worden. De risico’s worden stapsgewijs beoordeeld, afhankelijk van tussentijdse uitkomsten. Hoe risicovoller het gebruik van een stof, hoe meer testen er uitgevoerd worden. 

Sinds 2016 wordt in de Ketenaanpak Medicijnresten uit Water gewerkt aan het terugdringen van de hoeveelheid medicijnresten in het watermilieu. De Ketenaanpak Medicijnresten uit Water richt zich op de hele geneesmiddelenketen, van de ontwikkeling, de toepassing tot aan de zuivering.  

Medicijnen kunnen op verschillende manieren in het milieu terecht komen. Ook verschilt het of gaat om medicijnen voor mensen of dieren. Medicijnen voor mensen komen vooral via het rioolwater in het milieu. Een veel kleiner deel komt in het Nederlandse milieu via rivierwater uit het buitenland en via productielocaties van medicijnen. Diergeneesmiddelen komen vooral via mest in de bodem en in het water terecht.   Welke mogelijke effecten dit heeft hangt af van de werkzame stoffen. Sommige stoffen zijn alleen toegelaten voor  gebruik door mensen, andere stoffen alleen voor (bepaalde type) dieren. Indien beide het geval is, is vaak niet bekend of de gevonden stof in het milieu van een mens of dier afkomstig is. Voor een deel kan dit herleid worden op basis van de plaats waar het is aangetroffen. Ook kan het zijn dat het grootste gebruik bij één van twee ligt.   

Het RIVM heeft de feiten over geneesmiddelen in het milieu samengevat en van een inhoudelijke interpretatie voorzien. Deze brochure hoort bij het RIVM-rapport ’Geneesmiddelen en waterkwaliteit’.