Samenvatting

Hepatitis B, hepatitis C en hiv (Humaan Immunodeficientievirus) komen relatief vaak voor bij migranten en mMSM in Nederland. Het aanbieden van screening tijdens bestaande zorgmomenten, zoals de TBC (Tuberculose)-instroomscreening, zorgt ervoor dat meer mensen worden bereikt. Sneltesten (POCT) maken het makkelijker om te testen, omdat ze snel, weinig belastend en direct resultaat geven. Zorg en informatie die aansluiten bij de taal, cultuur en identiteit van de doelgroep zijn belangrijk om drempels te verlagen. Digitale en fysieke informatiekanalen, sociale netwerken en samenwerking met sleutelpersonen zorgen voor betere bereikbaarheid van seksuele gezondheidszorg. Structurele aandacht voor toegankelijke, inclusieve en stigma-vrije zorg helpt om deze groepen beter te ondersteunen.

Hepatitis en hiv: een publieke gezondheidsuitdaging voor migranten

Hoewel het hepatitis B-virus (HBV), hepatitis C-virus (HCV[/iognore]) en hiv tegenwoordig goed behandelbaar zijn, veroorzaken deze infecties wereldwijd nog steeds veel ziekte en sterfte. De Wereldgezondheidsorganisatie, het Europees Centrum voor ziektepreventie en -bestrijding ([ignore]ECDC), de Nederlandse Gezondheidsraad en het RIVM adviseren om groepen met een verhoogde ziektelast te screenen.

In Nederland is het aantal mensen met hepatitis B, hepatitis C en hiv over het algemeen laag. Toch komen deze infecties bij sommige groepen vaker voor, zoals migranten uit landen waar deze infecties vaker voorkomen en mannen die seks hebben met mannen, waaronder mMSM (migranten MSM (mannen die seks hebben met mannen)). Het Nationaal Hepatitisplan (2016) en het Nationaal Actieplan soa (seksueel overdraagbare aandoening)’s, hiv en seksuele gezondheid (2018) benadrukken daarom het belang van het verbeteren van de toegankelijkheid van seksuele gezondheidszorg en screening voor migranten en mMSM.

De hogere ziektelast bij migranten en (m)MSM hangt samen met een combinatie van verschillende factoren. Voorbeelden zijn hogere prevalenties in het land van herkomst, seks zonder bescherming, beperkte toegang tot zorg, preventie of informatie in het verleden en de invloed van stigma. Migranten ervaren vaak extra belemmeringen, zoals taalproblemen, culturele verschillen of zorgen over hun verblijfsrecht, wat zorgverlening kan bemoeilijken.

Dit proefschrift onderzoekt met diverse onderzoeksmethodieken verschillende HBV (hepatitis B virus)-, HCV (hepatitis C virus)- en hiv-screeningsstrategieën onder migranten en de toegankelijkheid van de seksuele gezondheidszorg voor mMSM.

Barrières en mogelijkheden bij screening

We hebben een systematisch literatuuronderzoek uitgevoerd om barrières en faciliterende factoren voor HBV- en HCV-screening onder migranten in kaart te brengen. Hieruit bleek dat barrières en mogelijkheden voor hepatitis B- en C-screening op meerdere niveaus spelen: individueel, binnen de gemeenschap, in interacties, op organisatorisch en economisch niveau, politiek-juridisch en bij innovatie. Belangrijke barrières zijn beperkte kennis, misvattingen over risico’s, religieuze of culturele normen die het bespreken van gezondheid of seksualiteit bemoeilijken, stigma rond hepatitis en hiv, taalproblemen en onbekendheid met de Nederlandse zorg.

Mogelijkheden om deze barrières te overwinnen zijn sociale steun, inzet van sleutelpersonen, cultureel sensitieve voorlichting en meertalige communicatie. Point-of-care testen (POCT), ook wel bekend als testen en diagnostiek op één locatie, komt naar voren als een innovatieve manier om drempels te verlagen. Vooral sneltesten met een vingerprik kosten weinig tijd, geven snel resultaat en zijn minder belastend dan een gewone bloedafname. Er is echter geen ’one size fits all’-aanpak: interventies moeten altijd worden afgestemd op de doelgroep en lokale context.

Praktijkvoorbeelden: wat werkt?

In het proefschrift zijn twee strategieën onderzocht om migranten te bereiken voor screening:

1. Georganiseerde screeningronde met persoonlijke uitnodiging: In een pilotstudie werden Syrische migranten in de gemeenten Heerlen en Maastricht persoonlijk uitgenodigd voor een HBV/HBC screening. De GGD (Gemeentelijke Gezondheidsdienst) stuurde uitnodigingen per post en verspreidde tweetalige posters. De GGD werkte samen met imams. Tijdens de screening waren een Syrische tolk en sneltesten aanwezig. Ongeveer een derde van de genodigden nam deel, wat relatief hoog is vergeleken met andere studies. Er werden geen acute infecties gevonden en de aanpak was erg arbeidsintensief, waardoor deze minder geschikt is voor langdurige toepassing.
2. Screening tijdens een bestaand zorgmoment: Een andere onderzochte aanpak was het aanbieden van POCT (Point-Of-Care antilichaamtesten) voor HBV, HCV en hiv tijdens de verplichte tuberculose (TBC) instroomscreening. Bijna 80% van de migranten nam deel. De aanpak werd positief beoordeeld door deelnemers en zorgpersoneel. Bij drie deelnemers (1,3%) werd hiv of HBV vastgesteld; zij werden waar van toepassing doorverwezen naar passende zorg. Het integreren van hepatitis- en hiv‑screening binnen het bestaande TBC-zorgcontact lijkt daarmee een kansrijke manier voor duurzame opsporing en verbinding aan passende zorg.

Toegang tot seksuele gezondheidszorg voor mMSM

mMSM hebben te maken met meerdere kwetsbaarheden, zoals migratieachtergrond, seksuele geaardheid en stigma. Daarom hebben wij de toegang tot seksuele gezondheidszorg onder mMSM onderzocht en strategieën om deze groep mensen beter te bereiken. De kwalitatieve onderzoeken laten zien dat veel mMSM negatieve ervaringen met zorg en seksuele gezondheid in hun land van herkomst hadden, bijvoorbeeld door taboes of criminalisering. In Nederland werd de seksuele gezondheidszorg vaak positiever ervaren, maar ook hier stuiten zij op barrières zoals onbekendheid met de gezondheidszorg, schaamte, angst voor oordeel of onvoldoende begrijpelijke informatie. Faciliterende factoren waren onder andere persoonlijke consulten, een niet-veroordelende houding van zorgverleners, en begrijpelijke, meertalige informatie.

Mogelijkheden om meer mMSM te bereiken bleken meertalige informatie via digitale (bijvoorbeeld datingapps) en fysieke platforms (bijvoorbeeld posters in asielzoekerscentra), sociale netwerken en partnerschappen met bijvoorbeeld LHBTIQ+-organisaties. De mMSM gaven aan dat de belangrijkste bron van informatie algemene internetzoekmachines waren, professionals op het gebied van seksuele gezondheid en het sociale netwerk. Hoewel kennisniveaus varieerden, waren de mMSM algemeen goed bekend met hiv, bacteriële soa’s en PrEP (pre-expositie profylaxisis), maar minder met HCV en PEP. Dit benadrukt de noodzaak van toegankelijke, stigmavrije voorlichting, afgestemd op de realiteit van mMSM met diverse achtergronden.

Kernboodschappen

1. Duurzame screening vraagt om integratie in reguliere zorgprocessen
   Screening geïntegreerd in bestaande zorgcontacten, zoals TBC-instroomscreening bij de GGD, blijkt haalbaar en acceptabel onder zowel zorgprofessionals als migranten. Deze aanpak bereikt mensen op natuurlijke momenten in hun zorgtraject en vermindert organisatorische belasting.
2. POCT verhoogt toegankelijkheid, acceptatie en tijdigheid van zorg
   POCT verlaagt drempels voor testen doordat het weinig tijd kost, minder invasief is en direct resultaat geeft. De positieve ervaringen van zowel migranten als zorgprofessionals in dit proefschrift maken duidelijk dat POCT kan bijdragen aan laagdrempelige, tijdige diagnostiek en betere zorgverbinding, en een belangrijke rol kan spelen in toekomstige screeningsprogramma’s.
3. Culturele, taalkundige en LHBTIQ+-sensitieve zorg is essentieel
   Migranten en mMSM ervaren samenhangende kwetsbaarheden waardoor reguliere zorgprocessen hen minder goed bereiken. Face-to-face contact met empathisch personeel, taalkundig en cultureel passende vertaalde materialen, en LHBTIQ+ inclusieve communicatie zijn cruciaal om drempels weg te nemen.

Aanbevelingen voor toekomstig onderzoek, beleid en praktijk

Het proefschrift adviseert om de toegang van hepatitis- en hiv‑zorg voor migranten en mMSM te verbeteren. Toekomstig onderzoek kan zich richten op de kosteneffectiviteit van de screening van hepatitis en hiv tijdens de TBC-instroomscreening,  en op de haalbaarheid, acceptatie en effectiviteit van geïntegreerde zorg in verschillende settings, zoals in gevangenissen of op de spoedeisende hulp. Ook is het belangrijk om te kijken naar testmethoden, vaccinaties en behandelingen en het gebruik van artificiële intelligentie om preventie en opsporing van infecties te verbeteren.

Praktische aanbevelingen zijn onder meer het vergroten van de bereikbaarheid van (seksuele) gezondheidszorg voor migrantengroepen, bijvoorbeeld door websites beter vindbaar en leesbaar te maken, informatie te verspreiden via sociale netwerken en digitale en fysieke platforms, en door testen buiten de traditionele zorgomgeving te organiseren. Daarnaast wordt geadviseerd om de toegang tot zorg eenvoudiger, inclusiever en stigma-vrij te maken. Tot slot benadrukt het proefschrift het belang van meer publieke bewustwording, sterker leiderschap, betere samenwerkingsnetwerken en stabiele financiering.

Conclusie

Dit proefschrift levert een bijdrage aan het begrijpen en verbeteren van de toegang tot HBV-, HCV- en hiv‑screening en zorg voor migranten en mMSM in Nederland. Door inzicht te bieden in barrières, faciliterende factoren en werkzame strategieën ondersteunt het de ontwikkeling naar inclusievere zorgsystemen. Het probleem ligt niet zozeer bij de bereikbaarheid van mensen, maar eerder bij de zorg zelf: deze sluit nog onvoldoende aan en kan meer doen om gemarginaliseerde groepen die juist veel baat kunnen hebben bij betere (toegang tot) gezondheidsdiensten, zoals migranten, te bereiken.