Afbeelding van het Mauritzhuis met de skyline van Den Haag op de achtergrond.

Een hoge vaccinatiegraad is belangrijk om uitbraken van infectieziekten te voorkomen. De vaccinatiegraad in Den Haag daalt al enkele opeenvolgende jaren. Dit is voor GGD Gemeentelijke Gezondheidsdienst (Gemeentelijke Gezondheidsdienst) Haaglanden reden om de vaccinatiegraad per stadsdeel in kaart te brengen. Daarmee ondersteunt zij het ‘Aanvalsplan vaccinatie’ van de gemeente Den Haag. De ambitie van dit plan is om de vaccinatiegraad in Den Haag te verhogen naar 95% voor alle zuigelingen, kleuters en schoolkinderen. De huidige analyse laat zien dat er een verschil is in de vaccinatiegraad tussen de verschillende Haagse stadsdelen en dat een wijkgerichte aanpak nodig is.

auteurs

J.E. Brussee , M.P.H. Berns, V.C. de Ridder – Hagenaars, J.D. van der Marel, A.S. de Boer

Infectieziekten Bulletin: november 2019, jaargang 30, nummer 6

Een hoge vaccinatiegraad is belangrijk om uitbraken van infectieziekten te voorkomen.(1,2) Wanneer voldoende mensen zijn ingeënt, zijn namelijk niet alleen zijzelf maar ook de mensen om hen heen beschermd: de zogeheten groepsimmuniteit. Volgens de normen van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO World Health Organization (World Health Organization)) is een vaccinatiegraad van 95% nodig om groepsbescherming tegen een besmettelijke ziekte als mazelen te garanderen. In Nederland wordt een vaccinatiegraad van 90% als een kritische grens gezien.(1,2)

In de afgelopen jaren daalde de vaccinatiegraad in Nederland, maar in verslagjaar 2019 lijkt hier een einde aan te komen. De landelijke vaccinatiegraad bleef voor de meeste vaccinaties ongeveer gelijk aan het jaar ervoor.(3) Dit geldt echter niet voor sommige steden, zoals Den Haag. Daar daalde de vaccinatiegraad ook in verslagjaar 2019 voor alle vaccinaties behalve voor de vaccinatie tegen humaan papillomavirus (HPV humaan papillomavirus (humaan papillomavirus)). Voor de meeste vaccinaties bedroeg deze daling 1 tot 2% ten opzichte van het voorgaande jaar (figuur 1). (https://statline.rivm.nl/#/RIVM/nl/dataset/50055NED/table. Geraadpleegd: 27-09-2019.)

Gemeente Den Haag presenteert een aanvalsplan

Deze ontwikkelingen zijn voor de gemeente Den Haag aanleiding om actie te ondernemen. Begin juli organiseerde zij de ‘Haagse Vaccinatie Summit’. Tijdens deze bijeenkomst wisselden zorgprofessionals, ouders en vertegenwoordigers van kinderdagverblijven ervaringen en ideeën uit om de vaccinatiegraad in Den Haag te verhogen.

lijngrafiek van het verloop van de vaccinatiegraad van DKTP en BMR, bij zuigelingen en kinderen tot 10 jaar in Den Haag (tussen 2015-2019)

Figuur 1. De vaccinatiegraad voor DKTP difterie kinkhoest tetanus polio (difterie kinkhoest tetanus polio) en BMR bof, mazelen,rodehond (bof, mazelen,rodehond) onder Haagse zuigelingen (2 jaar) en schoolkinderen (10 jaar) in de afgelopen vijf jaar. Den Haag, verslagjaar 2015-2019 

De resultaten van de summit zijn verwerkt in een ‘Aanvalsplan vaccinatie’ dat wethouder Kavita Parbhudayal eind juli presenteerde.(4) Het plan zet in op 3 pijlers: 

  • Het wegnemen van belemmeringen voor (ouders van) kinderen die in aanmerking komen voor vaccinatie.
  • Het communiceren en informeren over vaccinatie, gericht op zowel ouders als professionals.
  • Het versterken van professionals door hen met elkaar in contact te brengen, kennis te delen en deskundigheid te bevorderen. 

De ambitie van het aanvalsplan is om de vaccinatiegraad te verhogen naar 95% voor alle Haagse zuigelingen, kleuters en schoolkinderen. In verslagjaar 2019 varieert de vaccinatiegraad in Den Haag, afhankelijk van de leeftijdsgroep en het soort vaccinatie, tussen de 87 en 92%. Voor de HPV-vaccinatie onder adolescente meisjes is de ambitie om het landelijke vaccinatiepercentage te halen. In verslagjaar 2019 was dit 45,5%, ten opzichte van 42,1% in Den Haag.

GGD Gemeentelijke Gezondheidsdienst (Gemeentelijke Gezondheidsdienst) Haaglanden onderzoekt de vaccinatiegraad per stadsdeel

Voor het aanvalsplan is het belangrijk om te weten waar in Den Haag de vaccinatiegraad het laagst is. Dan kunnen namelijk, op lokaal niveau, gerichte acties worden ingezet om de vaccinatiegraad te verhogen. De afdeling Epidemiologie van GGD Haaglanden berekende de vaccinatiegraad in de 8 verschillende stadsdelen van Den Haag. Dit deed zij op basis van gegevens over het aantal (gevaccineerde) kinderen per 4-positie postcodegebied, welke zij verkreeg van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM).

Naast de vaccinatiegraad in de 8 verschillende stadsdelen keek de GGD naar verschillen in de vaccinatiegraad tussen stadsdelen met en zonder achterstand. Dit wordt uitgedrukt in de zogenoemde achterstandsscore, die is gebaseerd op 5 indicatoren: inkomen, langdurige werkloosheid, het aandeel etnische culturele groepen, WOZ (waardering onroerende zaken)-waarde en verhuizingen. De scores worden berekend ten opzichte van het gemiddelde voor geheel Den Haag. Volgens de meest recente cijfers (2017) zijn Centrum en Laak de stadsdelen met de meeste achterstand, gevolgd door Escamp. De overige 5 stadsdelen hebben geen achterstand.(5) 

Deze analyse richt zich op de vaccinatiegraad voor 6 vaccinaties op verschillende leeftijden, namelijk die voor zuigelingen (difterie, kinkhoest, tetanus, polio (DKTP) en bof, mazelen, rodehond (BMR)), kleuters (DKTP), schoolkinderen (DTP Dyfterie tetanus Polio (Dyfterie tetanus Polio) en BMR) en adolescente meisjes (humaan papillomavirusinfectie (HPV)).

Vaccinatiegraad blijft achter in alle stadsdelen

De vaccinatiegraad verschilt duidelijk tussen de verschillende Haagse stadsdelen. De meest opvallende resultaten zijn:

  • De vaccinatiegraad in Den Haag verschilt tussen de 8 stadsdelen. Deze variatie is het grootst onder schoolkinderen en adolescente meisjes. Tussen de 81% en 93% van de schoolkinderen is gevaccineerd tegen DTP en 31% tot 57% van de adolescente meisjes is gevaccineerd tegen HPV (tabel 1).
  • Alleen in de stadsdelen Leidschenveen-Ypenburg en Segbroek ligt de vaccinatiegraad voor alle vaccinaties, met uitzondering van HPV, op of boven de 90%. 
  • In 7 van de 8 Haagse stadsdelen ligt de vaccinatiegraad onder zuigelingen voor BMR hoger dan voor DKTP. In Leidschenveen-Ypenburg ligt de vaccinatiegraad voor BMR boven de 95% (figuur 2 a + b). Ook onder schoolkinderen (10 jaar) ligt de vaccinatiegraad voor BMR in alle stadsdelen hoger dan voor DKTP.
  • In 6 van de 8 Haagse stadsdelen is de vaccinatiegraad voor ten minste 3 van de 6 onderzochte vaccinaties lager dan 90%. Vooral onder oudere kinderen (10 en 14 jaar) is de vaccinatiegraad vaak lager dan 90% (figuur 3).
  • De vaccinatiegraad is lager in de stadsdelen Centrum en Laak, 2 stadsdelen met achterstand. Zo ligt hier de vaccinatiegraad voor alle vaccinaties, met uitzondering van BMR voor zuigelingen, onder de 90%. In Escamp, het derde stadsdeel met achterstand, ligt de vaccinatiegraad voor zuigelingen en kleuters boven de 90%, maar voor schoolkinderen en adolescente meisjes daaronder. Ook valt in Escamp de vaccinatiegraad voor HPV in negatieve zin op (35%).
  • Haagse Hout, een stadsdeel zonder achterstand, volgt met vrij lage vaccinatiepercentages het patroon van Centrum en Laak, stadsdelen met achterstand. Tegelijkertijd heeft Haagse Hout voor de HPV-vaccinatie het hoogste vaccinatiepercentage van Den Haag (57%).

Tabel 1. De vaccinatiegraad onder Haagse kinderen en jongeren (%), naar stadsdeel*, leeftijdsgroep en vaccinatie. Den Haag, verslagjaar 2019

 

Zuigelingen 

2 jaar

Kleuters

5 jaar

Schoolkinderen

10 jaar

Adolescente meisjes

14 jaar

 

DKTP

BMR

DKTP

DTP

BMR

HPV

Laak 88,0 90,1 88,0 84,0 84,9 36,7
Centrum 89,9 90,7 87,7 84,0 85,1 30,8
Escamp 92,1 92,0 90,8 88,8 89,0 35,2
Segbroek 92,2 93,1 91,3 90,6 91,5 49,7
Haagse Hout 89,5 90,7 87,9 84,2 86,9 56,7
Loosduinen 91,5 92,1 93,2 88,7 89,5 37,8

Leidschenveen-

Ypenburg

94,9 95,1 95,8 92,9 93,0 52,6
Scheveningen 90,0 92,8 91,1 80,9 83,0 53,1
Den Haag 91,0 91,9 90,5 87,1 88,0 42,1

* De stadsdelen zijn van boven naar beneden geordend naar achterstandsscore. De stadsdelen Laak, Centrum en Escamp zijn stadsdelen met achterstand. Het stadsdeel Laak heeft de hoogste score (het minst gunstig / de meeste achterstand), Scheveningen heeft de laagste score (= het meest gunstig / geen achterstand). 

weergave per stadsdeel vaccinatiegraad in percentage bij zuigelingen, Den Haag 2019

Figuur 2a. De vaccinatiegraad voor DKTP onder zuigelingen (2 jaar), naar stadsdeel.  Den Haag, verslagjaar 2019
 

weergave per stadsdeel vaccinatiegraad BMR in percentage bij zuigelingen, Den Haag 2019

Figuur 2b. De vaccinatiegraad voor BMR onder zuigelingen (2 jaar), naar stadsdeel. Den Haag, verslagjaar 2019
 

Demografische en sociaal-economische kenmerken van de stadsdelen hangen mogelijk samen met de vaccinatiegraad

Er zijn verschillende achtergrondkenmerken die van invloed zijn op de vaccinatiegraad. Denk hierbij aan religieuze of levensbeschouwelijke overtuiging. Zo staan ouders van reformatorische gezindte en antroposofische ouders kritisch tegenover het laten vaccineren van hun kinderen.(6,7) Landelijke gegevens op basis van het Rijksvaccinatieprogramma (RVP Rijksvaccinatie programma (Rijksvaccinatie programma)) laten zien dat ook onder kinderen in postcodegebieden met een lage sociaal-economische status en onder kinderen van ouders met een migratieachtergrond de vaccinatiegraad lager is.(8) Vooral bij de laatste groep hangt de lagere vaccinatiegraad niet zozeer samen met vaccinatiebereidheid maar meer met praktische - en taalbarrières.(7) 
 

Staafdiagram van verschil in percentage vaccinatiegraad per stadsdeel bij schoolkinderen tot 10 jaar

 

Staafdiagram van verschil in percentage vaccinatiegraad HPV per stadsdeel meisjes tot 14 jaar

Figuur 3. De vaccinatiegraad onder schoolkinderen (10 jaar) en adolescente meisjes (14 jaar), naar stadsdeel en vaccinatie. Den Haag, verslagjaar 2019

Naast verschillen in achtergrondkenmerken kan ook vertekening een rol spelen bij verschillen in de vaccinatiegraad tussen gebieden. Dit speelt bijvoorbeeld op plaatsen waar relatief veel expats wonen. Kinderen van expats zijn mogelijk wel gevaccineerd, maar zijn niet altijd als zodanig geregistreerd in het RVP.(9) De vaccinatiegraad kan dan ten onrechte lager lijken dan deze in werkelijkheid is.

Tussen de Haagse stadsdelen zijn aanzienlijke verschillen ten aanzien van de migratieachtergrond en sociaaleconomische status van de bevolking. Het percentage inwoners met een (niet-westerse) migratieachtergrond en het percentage inwoners met een lagere sociaaleconomische status is relatief hoog in de stadsdelen met achterstand; Laak, Centrum en Escamp. Het aandeel inwoners met een westerse migratieachtergrond, waaronder zich naar verwachting de meeste expats bevinden, is het hoogst in de stadsdelen Haagse Hout, Scheveningen en Laak.(10) (https://denhaag.incijfers.nl/. Geraadpleegd: 29-10-2019). Deze demografische en sociaal-economische kenmerken van de stadsdelen verklaren mogelijk (deels) de verschillen in vaccinatiegraad. Een oorzakelijk verband kan op basis van de huidige analyses echter niet worden aangetoond. 

Een wijkgerichte aanpak is nodig

Op basis van de verschillen in vaccinatiegraad en demografische en sociaal-economische kenmerken tussen de Haagse stadsdelen pleit de GGD voor een wijkgerichte aanpak. Die aanpak dient rekening te houden met aspecten als gezondheidsvaardigheden, toegang tot de jeugdgezondheidszorg, laaggeletterdheid en culturele achtergrond. Samenwerking met professionals in de wijk is daarbij essentieel. Zij horen namelijk dagelijks hoe mensen denken over gezondheid en preventie en kunnen echt het gesprek aangaan met ouders over vaccinaties.
 

Auteurs

J.E. Brussee (1), M.P.H. Berns (2), V.C. de Ridder – Hagenaars (2), J.D. van der Marel (2), A.S. de Boer (2)

  1. Lucidus tekst 
  2. GGD Haaglanden

Correspondentie

mary.berns@ggdhaaglanden.nl

  1. World Health Organization (WHO World Health Organization (World Health Organization)). Global measles and rubella strategic plan: 2012-2020. Genève: WHO, 2012. 
  2. World Health Organization (WHO). Global Vaccine Action Plan 2011–2020. Genève: WHO, 2013. 
  3. Lier EA van, Oomen PJ, Giesbers H, Vliet JA van, Drijfhout IH, Zonnenberg-Hoff IF, et al. Vaccinatiegraad en jaarverslag Rijksvaccinatieprogramma Nederland 2018. RIVM rapport nr. 2019-0015. Bilthoven: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, 2019. 
  4. Aanvalsplan vaccinatie. Den Haag: Gemeente Den Haag, 2019.
  5. Den Haag in Cijfers, Onderzoek Kloek Adviezen S&O en OCW Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (Onderwijs, Cultuur en Wetenschap)/Onderzoek. Rapportage Achterstandsscores Den Haag 2017. Den Haag: gemeente Den Haag, 2017.
  6. Ruijs WLM. Acceptance of Vaccination among Orthodox Protestants in The Netherlands [proefschrift]. Nijmegen: Radboud Universiteit Nijmegen; 2012. 
  7. Harmsen I. Vaccinating – Self-evident or not? [proefschrift]. Maastricht: Universiteit Maastricht; 2014. 
  8. Lier EA van, Oomen PJ, Zwakhals SLN, Drijfhout IH, de Hoogh PAAM. Vaccinatiegraad Rijksvaccinatieprogramma Nederland. Verslagjaar 2010. RIVM rapport nr. 210021011/2010. Bilthoven: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, 2010.
  9. Koolhaas C, van der Linden E, Prevos B, Konings T. Vaccinatierapport. Zoetermeer: JGZ Jeugdgezondheidszorg (Jeugdgezondheidszorg) Zuid-Holland West; 2019.
  10. Ooijevaar J, Verkooijen L. Expat, wanneer ben je het? Den Haag: Centraal Bureau voor de Statistiek, 2015.  

Reactie toevoegen