Wat is een blootstelling-responsrelatie?

De ‘blootstelling-responsrelatie’ beschrijft welk percentage van de inwoners bij een bepaalde geluidbelasting  gemiddeld genomen ernstige hinder of ernstige slaapverstoring ervaart. 

De relatie tussen geluidbelasting en hinder door vliegtuiggeluid kan in de loop van de jaren veranderen.  Ook kan het plaatselijk verschillen hoe mensen vliegtuiggeluid ervaren. Bijvoorbeeld door een positieve of negatieve houding en verwachting. De  blootstelling-responsrelatie kan daardoor voor elke luchthaven weer anders zijn. 

In eerdere rapporten van het RIVM zijn verschillende blootstelling-responsrelaties opgenomen. Een blootstelling-responsrelatie die gebaseerd is op regionale gegevens geeft over het algemeen de beste indicatie van de mate van ernstige hinder rondom die luchthaven.

• Hinder rond luchthavens (Breugelmans et al.)
• Relaties vliegtuiggeluid – hinder en slaapverstoring 2020 Civiele en militaire vliegvelden in Nederland (met erratum)
• Blootstelling-responsrelaties vliegtuiggeluid  - Geluidhinder en slaapverstoring rond Eindhoven Airport
• Motie-Schonis en de WHO-richtlijnen omgevingsgeluid (Welkers et al.) 

Berekenen van effecten op gezondheid met een blootstelling-responsrelatie

De berekening van de effecten van vliegtuiggeluid op de gezondheid wordt gedaan op basis van de geluidbelasting en een vastgestelde blootstelling-responsrelatie. De uitkomst hiervan geeft aan hoe vaak ernstige geluidhinder en slaapverstoring in een bepaald gebied voorkomt. Het gaan dan om bijvoorbeeld: 

• Het aantal mensen dat ernstige hinder of slaapverstoring ervaart.
• De verdeling van het aantal ernstig gehinderden/slaapverstoorden per blootstellingscategorie
• Welke maatregelen de grootste gezondheidswinst opleveren en de gezondheidswinst per maatregel. 

Deze berekening gaat als volgt: 

1. Bereken de geluidbelasting waaraan de mensen in een bepaald gebied worden blootgesteld, op basis van het totale vliegverkeer dat in een jaar over het gebied vliegt.
2. Verzamel informatie over de woonadressen in het gebied en het gemiddelde aantal inwoners per woning.
3. Koppel de berekende geluidbelasting aan de woningen in het gebied en het aantal inwoners per woning.
4. Bereken met de blootstelling-responsrelatie hoeveel inwoners in het gebied in een jaar ernstige hinder of ernstige slaapverstoring ervaren door vliegtuiggeluid.

De blootstelling-responsrelatie kan ook gebruikt worden voor andere gezondheidseffecten van vliegtuiggeluid. Bijvoorbeeld het aantal hart en vaatziekten. Voor deze berekeningen zijn extra gegevens nodig over hoe vaak een bepaalde ziekte  voorkomt.

Toepassing van berekeningen 

Met berekeningen kunnen omwonenden, bestuurders en beleidsmakers geïnformeerd worden over de effecten van vliegtuiggeluid op het welzijn en de gezondheid. Ook brengen de berekeningen in beeld wat de gevolgen kunnen zijn als bijvoorbeeld de aan- of uitvliegroutes of het aantal vliegbewegingen verandert. 

Een berekening van het aantal ernstig gehinderen en ernstig slaapverstoorden rondom Schiphol staat op: geluidhinder Schiphol, 2004 - 2022 | Compendium voor de Leefomgeving. 

Voor regionale luchthavens staan de berekende aantallen ernstig gehinderden op: Geluidhinder en woningbouw rond regionale luchthavens 2010-2022. 

De berekeningen worden ook gedaan voor bijvoorbeeld milieueffectrapportages of gebruiksprognoses voor luchthavens. 

Voor- en nadelen van berekening gezondheidseffecten

Het berekenen van gezondheidseffecten heeft voordelen en nadelen. 

De voordelen zijn: 

• Voor elke locatie en voor elk moment kunnen met de blootstellingsgegevens de gezondheidseffecten berekend worden.
• Het is mogelijk uitspraken te doen over een toekomstige situatie, bijvoorbeeld in een milieueffectrapportage of gebruiksprognose.
• De effecten van verschillende maatregelen of situaties zijn vergelijkbaar. 

De nadelen zijn: 

• Bij een berekening zijn aannames nodig. De inschatting van de mate van ernstige hinder op basis van blootstellings-responsrelaties zal niet exact gelijk zijn aan de werkelijke mate van ernstige hinder.
• Het berekende aantal ernstig gehinderden en slaapverstoorden is afhankelijk van welke blootstelling-respons relatie wordt gebruikt voor de berekening. Mogelijk komt dit doordat er verschillende methoden gebruikt worden om deze relatie te bepalen (zoals de onderzochte blootstellingrange en manier van meten van hinder). Ook niet-akoestische factoren hebben invloed. Deze aspecten staan toegelicht in het rapport ‘Nieuwe gezondheidskundige richtlijnen voor omgevingsgeluid: Nadere gezondheidskundige analyses.

Meten van gezondheidseffecten met vragenlijsten

De gezondheidseffecten van vliegtuiggeluid kunnen ook gemeten worden met een vragenlijstonderzoek. Hierbij gaat het om een representatieve steekproef. Tegenwoordig gebeurt dat vaak op een internationaal gestandaardiseerde wijze [WHO, Schonis], (ISO-norm).

Een vragenlijst is een goede methode om te meten of en hoeveel hinder of slaapverstoring mensen ervaren door geluid van vliegverkeer. Elke vraag gaat over één soort geluidbron. Per geluidbron wordt aan mensen gevraagd hoeveel hinder ze thuis ervaren over een bepaalde periode. Die periode is meestal twaalf maanden. Mensen beantwoorden die vraag op een schaal van 0 tot 10. Hoe hoger de score, hoe ernstiger de hinder. Slaapverstoring kan op dezelfde manier worden gemeten.

Waarom meten we de effecten van vliegtuiggeluid?

Gemeenten doen elke vier jaar onderzoek naar de gezondheidssituatie in hun gemeenten. GGD (Gemeentelijke Gezondheidsdienst)’en in Nederland doen dit onderzoek naar de gezondheid op lokaal niveau (Gezondheidmonitor) en vragen daarbij ook naar verschillende oorzaken van geluidhinder, waaronder vliegtuiggeluid.

Deze en andere resultaten worden gebruikt om omwonenden van luchthavens en andere inwoners te informeren over de gezondheidseffecten van vliegtuiggeluid. De meest recente gegevens uit 2024 staan op Kaarten Geluid in je omgeving | Atlas Leefomgeving.  Daar staan per gemeente zowel kaarten voor de gemeten ernstige hinder als ernstige slaapverstoring door vliegverkeer. 

Deze resultaten kunnen ook worden gebruikt om blootstelling-responsrelaties af te leiden. Het RIVM deed dit bijvoorbeeld op basis van de gegevens uit 2016 en 2020.

Voor- en nadelen van meten gezondheidseffecten

Het meten van gezondheidseffecten met vragenlijsten heeft voordelen en nadelen. 

De voordelen zijn:

• De vragenlijsten geven betrouwbare informatie over de effecten voor een bepaalde locatie of gebied.
• Metingen over een langere periode (zoals de gegevens van de Gezondheidsmonitor) geven een goed beeld van de ontwikkeling over tijd.
• De resultaten van vragenlijstonderzoeken kunnen helpen om nieuwe blootstelling-responsrelaties te maken.

De nadelen zijn:

• De resultaten van vragenlijstonderzoek zegt alleen iets over de situatie nu. Het is niet mogelijk om te meten wat de gezondheidseffecten van vliegtuiggeluid in de toekomst zijn.
• Het is complex en duur om vragenlijstonderzoek te doen in een groot gebied en/of om dit met regelmaat te doen.
• Externe, niet-akoestische factoren kunnen invloed hebben op de antwoorden in de vragenlijst. Maar in sommige situaties kan het in beeld brengen van de invloed van niet-akoestische factoren op de ervaren hinder ook een voordeel zijn.

De Gezondheidsmonitor en het Belevingsonderzoek in Eindhoven, zijn voorbeelden van vragenlijstonderzoeken. Zie ook het RIVM-rapport: Relaties vliegtuiggeluid - hinder en slaapverstoring 2020.