Inleiding

De afgelopen jaren is het aantal beschikbare vaccins sterk toegenomen. Waar het vaccinatieaanbod traditioneel beperkt bleef tot kinderen en een enkele medische hoogrisicogroep, is het huidige veld omvangrijker. Voor volwassenen, en met name medische risicogroepen, is de organisatie van vaccinatiezorg nog onvoldoende ingericht op deze groei. Dit leidt tot onnodige complexiteit, beperkte toegankelijkheid en gemiste gezondheidswinst. Inmiddels groeit bij beleidsmakers en zorgprofessionals het besef dat structurele verbetering nodig is.  

De Werkgroep Artsen Vaccinatiezorg (WAV) zet zich in voor deze verbetering. Als werkgroep binnen de Nederlandse Vereniging voor Infectieziektebestrijding (NVIB) bestaat de WAV uit een groep artsen infectieziektebestrijding (IZB) die zich actief bezighouden met signaleren, adviseren en verbinden binnen het snel veranderende vaccinatielandschap. In dit artikel beschrijven wij waarom de WAV is opgericht, welke rol zij vervult en hoe zij bijdraagt aan oplossingen voor structurele problemen in de vaccinatiezorg.

Waarom een werkgroep van artsen voor vaccinatiezorg?  

Hoewel er meerdere gremia actief zijn binnen het domein vaccinaties, ontstond binnen de NVIB de behoefte aan een eigen platform dat het perspectief van IZB Infectieziektebestrijding (Infectieziektebestrijding)-artsen vertegenwoordigt. Voor het Rijksvaccinatieprogramma (RVP) is het duidelijk dat de aanspreekpunten het RIVM en AJN Artsen Jeugdgezondheidszorg Nederland (Artsen Jeugdgezondheidszorg Nederland) Jeugdartsen Nederland zijn, maar voor de vaccinaties voor volwassenen en medische risicogroepen bestond er geen gremium vanuit de publieke gezondheid. De directe aanleiding voor de oprichting van de WAV in 2022 was de groei van vaccinatiezorgtaken binnen het IZB-werkveld, onder meer door COVID-19 en de toenemende vraag naar zorg voor medische risicogroepen. Maar inmiddels is het aandachtsgebied van de WAV breder. Het doel van de WAV is om:

• Bij te dragen aan verbetering van de vaccinatiezorg in Nederland, zodat vaccinaties, en de informatie daarover, voor iedereen goed bereikbaar zijn.
• Zich zichtbaar te positioneren als inhoudelijk partner in vaccinatiebeleid, zowel op verzoek als proactief.
• Een platform te zijn om knelpunten in de vaccinatiezorg aan te pakken.
• Gevraagd en ongevraagd advies te geven, kennis te delen en de beroepsgroep te vertegenwoordigen op het gebied van vaccinatiezorg.
• De zichtbaarheid van de NVIB ten aanzien van vaccinatie(beleid) te vergroten in het landelijke krachtveld van de vaccinatiezorg. En daarmee de positie van de NVIB in het vaccinatielandschap te versterken.
• Streven naar uniforme en kwalitatief hoogstaande protocollen en richtlijnen voor de uitvoering door mee te lezen of mee te schrijven aan deze protocollen en richtlijnen.

Positie van de WAV

De leden van de WAV zijn artsen IZB Infectieziektebestrijding (Infectieziektebestrijding) die werkzaam zijn op het gebied van vaccinatiezorg.  
De WAV richt zich momenteel vooral op de vaccinatiezorg voor volwassenen, medische risicogroepen en vaccinaties op maat (waaronder reizigersvaccinaties, beroepsvaccinaties en vaccinaties op eigen verzoek), en dus niet op het Rijksvaccinatieprogramma (RVP) voor kinderen. De WAV heeft zich inmiddels gepositioneerd als gesprekspartner en adviseur van verschillende organisaties in het veld. Zo is er nauw contact met AJN Artsen Jeugdgezondheidszorg Nederland (Artsen Jeugdgezondheidszorg Nederland) Jeugdartsen Nederland. De jeugdartsen zijn uitvoerders van het RVP Rijksvaccinatie programma (Rijksvaccinatie programma) en vaccineren deze kinderen. De WAV heeft onder andere afstemming met AJN Jeugdartsen Nederland over vaccinaties die onder het RVP vallen en nodig zijn bij uitbraakbestrijding van bijvoorbeeld bof of mazelen. Het eerste contact werd gelegd toen in de coronacrisis de eerste kindervaccins tegen COVID-19 kwamen. We bespraken hoe we samen het beste eenduidig konden communiceren over het vaccineren van kinderen tegen COVID-19.

De WAV bouwt daarnaast ook aan een goede samenwerking met de Nederlandse Vereniging voor Arbeids- en Bedrijfsgeneeskunde (NVAB), vanwege het gezamenlijk belang om vaccinaties voor werknemers op de kaart te zetten. Deze samenwerking moet nog vorm krijgen.

De WAV leest ook mee bij de ontwikkeling van de vaccinatiefactsheets door het RIVM-LCI, zodat deze zo goed mogelijk aansluiten op de werkelijkheid in de uitvoering.

Toename van het aantal vaccins en indicaties

Het vaccinatielandschap breidde de afgelopen jaren aanzienlijk uit. Sinds 2020 ontvangen 60-plussers naast de jaarlijkse influenzavaccinatie ook vaccinaties tegen COVID-19 en pneumokokkeninfecties. Tegelijkertijd is de groep mensen met indicaties vanwege medische risico’s gegroeid, onder meer door breder gebruik van immuunsuppressiva.

De Gezondheidsraad (GR) adviseert welke vaccins programmatisch zouden moeten worden aangeboden. Publicatie van een positief advies leidt vrijwel altijd tot stijgende vraag – zelfs voordat financiering of uitvoering is geregeld. Een sprekend voorbeeld is de toegenomen vraag naar gordelroosvaccinatie, mede na media-aandacht waarbij de voorzitter van de WAV uitleg gaf over het vaccin en de werkzaamheid. Later werd dit nog versterkt door publicatie van onderzoek naar mogelijke preventie van dementie door vaccinatie tegen gordelroos. Een gevolg van deze plots toegenomen vraag was dat de vraag naar gordelroosvaccinatie op eigen verzoek bij de GGD Gemeentelijke Gezondheidsdienst (Gemeentelijke Gezondheidsdienst)’en enorm omhoogging, omdat het vaccin nog niet in een programma werd aangeboden. Het ministerie van VWS Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport) heeft in 2025 aangekondigd dat er met ingang van 2027 financiering beschikbaar komt, maar wannéér deze vaccinatie precies beschikbaar komt en voor welke groep, moet nog verder worden uitgewerkt.  

Naast de toename van vaccins in het programmatisch aanbod (griep-, pneumokokken- en COVID-19-vaccinatie) groeit ook het aantal indicaties voor vaccinatie van medische risicogroepen, zoals voor personen die afweeronderdrukkende medicatie gebruiken. Enerzijds is er een toename van de groep mensen die dit betreft door o.a. onder andere (onder andere) toename van het gebruik van dit soort medicatie, anderzijds is er een toename van het aantal verschillende vaccins die worden aanbevolen in de richtlijnen. De WAV ondersteunt de IZB-artsen op dit onderwerp door met Zorginstituut Nederland en Zorgverzekeraars Nederland te overleggen over vergoedingen van deze individueel geïndiceerde vaccinatiezorg als deze wordt geleverd door de GGD. Momenteel is hier namelijk nog geen financieringsroute voor en zijn de kosten vaak voor de individuele patiënt.  

Een lappendeken aan uitvoerders en financiering

Traditioneel was de uitvoeringsstructuur van vaccinaties overzichtelijk:

• RVP-vaccinaties vaccinaties in het Rijksvaccinatieprogramma (vaccinaties in het Rijksvaccinatieprogramma) voor kinderen via de jeugdgezondheidszorg.
• Griepvaccinatie, later aangevuld met pneumokokkenvaccinatie, via de huisarts.

Met de groei van het vaccinatieaanbod is deze structuur echter onvoldoende. Huisartsen rekenen een breder vaccinatieaanbod doorgaans niet tot hun takenpakket. Hierdoor ontstaat versnippering in zowel uitvoering als financiering.

Recente adviesrapporten bevestigen dit (zie kader). De centrale conclusie daaruit is: het vaccinatielandschap is onvoldoende gestructureerd, de toegang tot sommige vaccinaties is onduidelijk en regie ontbreekt.

Ook de financiering is gefragmenteerd. Voor verschillende vaccins én voor verschillende groepen mensen zijn er verschillende partijen die de vaccinatie financieren:  

1. Financiering van programmatisch aanbod vanuit de overheid gebeurt via:
   1. Het gemeentefonds (RVP)
   2. Griep- en pneumokokkenvaccinatieprogramma’s (SNPG)
   3. Een subsidieregeling naar de GGD Gemeentelijke Gezondheidsdienst (Gemeentelijke Gezondheidsdienst) (COVID-19-vaccinatie en risicogroepenvaccins zoals hepatitis A-B- en mpox-vaccinatie)
2. Voor individuele zorg geldt voor een aantal vaccins, zoals tegen pneumokokken en gordelroos, vergoeding uit de basisverzekering (Zvw/WIz), maar niet voor alle beschikbare vaccins en niet voor iedereen.  
3. Reizigersvaccinaties en andere vaccinaties die (nog) niet in een programma of in de basisverzekering zijn opgenomen, komen nu voor eigen kosten of op kosten van de werkgever.

Huidige risico’s door versnipperd aanbod  

Door de versnippering is het voor mensen vaak onduidelijk waar zij terechtkunnen. Mensen met betere toegang tot informatie of financiële middelen zijn in het voordeel, terwijl dat niet automatisch de groepen met het hoogste gezondheidsrisico zijn. Hierdoor ontstaan ongewenste gezondheidsverschillen.

Vanuit publieke gezondheidszorg is het wenselijk te komen tot één centrale en laagdrempelige vaccinatievoorziening, waarin ook medische risicogroepen worden meegenomen.

Rol van de WAV bij oplossingen voor de problemen in het vaccinatielandschap

De benodigde verandering vraagt om een lange adem en gezamenlijke inzet. De GGD is in beeld bij VWS Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport) en RIVM als beoogde uitvoerder van een toekomstige centrale vaccinatievoorziening. De WAV is betrokken bij de verkennende gesprekken.  

De samenwerking met het RIVM verloopt constructief, mede doordat enkele leden van de WAV werkzaam zijn bij de Landelijke Coördinatie Infectieziektebestrijding (LCI) van het RIVM. Hierdoor kan de WAV vroegtijdig signalen uit de praktijk inbrengen en actief meedenken over oplossingsrichtingen. In de periodieke netwerksessies Vaccinaties voor volwassenen van de LCI Landelijke coördinatie infectieziektebestrijding (Landelijke coördinatie infectieziektebestrijding) verzorgt de WAV standaard een update over haar activiteiten.  

Ook op het vlak van financiering is de WAV nauw betrokken. Zorginstituut Nederland onderzoekt momenteel opties voor een betere bekostiging van vaccinaties die geïndiceerd zijn voor medische risicogroepen. Samen met GGD GHOR Nederland Gemeentelijke / Gemeenschappelijke GezondheidsDienst – Geneeskundige HulpverleningsOrganisatie in de Regio (Gemeentelijke / Gemeenschappelijke GezondheidsDienst – Geneeskundige HulpverleningsOrganisatie in de Regio) pleit de WAV actief voor vergoeding van deze vaccins wanneer deze via de GGD worden aangeboden. De WAV heeft input geleverd op de conceptrapporten van het Zorginstituut en is inmiddels gevraagd mee te denken over de ontwikkeling van een kwaliteitskader vaccinatiezorg voor deze doelgroep. Daarmee kan de WAV bijdragen aan een duurzaam en uitvoerbaar model waarin medische indicatie centraal staat.

Tot slot is de WAV namens de NVIB aangesloten bij “Vooruit met vaccineren”. Deze coalitie, bestaande uit zorgprofessionals, brancheorganisaties, patiënten- en ouderenvertegenwoordigers, heeft onder meer tijdens de Europese Immunisatieweek actief aandacht gevraagd bij de overheid voor het belang van goed georganiseerde vaccinatiezorg.

Conclusie

De vaccinatiezorg in Nederland is complex georganiseerd. Er is werk aan de winkel om een goede bereikbaarheid van deze zorg voor iedereen te realiseren. De WAV vertegenwoordigt hierbij de artsen IZB Infectieziektebestrijding (Infectieziektebestrijding) in de ontwikkelingen op het gebied van vaccinaties. Maar we hebben hulp nodig om tot een overzichtelijk landschap te komen. We zullen met álle professionals in de zorg en onze ketenpartners moeten blijven investeren in het delen van onze vaccinatiekennis en het gesprek blijven voeren over hoe we een leven lang goede vaccinatiezorg voor iedereen kunnen bieden. Tenslotte is vaccinatiezorg een zorg van en voor ons allemaal.