Op de bedrijven in het Basismeetnet wordt de concentratie nitraat (NO3) in het water dat uitspoelt uit de wortelzone gemeten. Dit is het water in de bovenste meter van het grondwater, het water uit drainagebuizen of het bodemvocht onder de wortelzone. Samen wordt dit het uitspoelend water genoemd.

Gemiddelde nitraatconcentratie per grondsoortregio

In Figuur 1 is de gemiddelde nitraatconcentratie in het uitspoelend water per grondsoortregio weergegeven voor de meetjaren 2023 en 2024. 

De nitraatconcentratie in het uitspoelend water heeft een sterke relatie met de grondsoort en de daaraan gekoppelde waterhuishouding in een gebied. In nattere gronden, zoals klei- en veengrond, kan nitraat beter worden omgezet in stikstofgas en lachgas (denitrificatie). De hoogste nitraatconcentraties in het uitspoelend water meten we dan ook in de Lössregio en in de Zandregio. De laagste concentraties meten we in de Kleiregio en Veenregio. 

De gemiddelde nitraatconcentraties in uitspoelend water zijn getoetst aan de Europese milieukwaliteitsnorm   voor nitraat van 50 milligram per liter (mg NO3/L). Deze norm is onder andere bedoeld om de kwaliteit van het drinkwater te beschermen. 

In de Kleiregio en de Veenregio voldoet de waterkwaliteit in 2024 bij de meeste bedrijven aan de EU Europese Unie (Europese Unie)-norm van 50 mg/l (Figuur 2). In de Lössregio voldoet de waterkwaliteit bij iets meer dan de helft van de bedrijven niet aan de EU-norm. 

Hoewel de gemiddelde nitraatconcentratie in de Veenregio veel lager is dan in de andere regio’s, is de totale hoeveelheid stikstof in het uitspoelende water vergelijkbaar met de hoeveelheid in de Kleiregio. In de Veenregio is een groot deel van de stikstof namelijk aanwezig als ammonium en/of organisch gebonden stikstof en niet als nitraat.  Meer uitleg over stikstof in bodem en water.

Figuur 1 Spreiding van bedrijfsgemiddelde nitraatconcentraties (mg NO3/l) in het uitspoelend water, per regio, in 2023 en 2024. Uitleg boxplots

Gemiddelde nitraatconcentratie per bedrijfstype

In het LMM Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid (Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid) meten we de waterkwaliteit op verschillende agrarische bedrijfstypen. Dit zijn Melkveebedrijven, Akkerbouwbedrijven en Dierbedrijven*. Figuur 2 t/m 5 geven de spreiding in nitraatconcentraties in het uitspoelend water weer per bedrijfstype, voor 2023 en 2024.

Op Akkerbouwbedrijven is de gemiddelde nitraatconcentratie hoger dan op Melkveebedrijven. Op Melkveebedrijven vinden we over het algemeen de laagste concentraties van de drie bedrijfstypen. Dit komt vooral omdat op Melkveebedrijven over het algemeen veel grasland aanwezig is. Hier vindt minder gewasrotatie plaats en zijn de percelen jaarrond bedekt, waardoor de bodems een hoger organisch stofgehalte hebben dan de percelen van Akkerbouwbedrijven en Dierbedrijven. In de Veenregio worden alleen Melkveebedrijven bemonsterd.

Kleiregio

Figuur 2 Spreiding van bedrijfsgemiddelde nitraatconcentraties (mg NO3/l) in het uitspoelend water in de Kleiregio, per bedrijfstype in 2023 en 2024. Uitleg boxplots

Lössregio

Figuur 3 Spreiding van bedrijfsgemiddelde nitraatconcentraties (mg NO3/l) in het uitspoelend water in de Lössregio, per bedrijfstype in 2023. Voor bedrijfstype “Dierbedrijf” zijn onvoldoende (<10) bedrijven om data te tonen. Uitleg boxplots

Veenregio

Figuur 4 Spreiding van bedrijfsgemiddelde nitraatconcentraties (mg NO3/l) in het uitspoelend water in de Veenregio, voor Melkveebedrijven in 2023 en 2024. Uitleg boxplots

Zandregio

Figuur 5 Spreiding van bedrijfsgemiddelde nitraatconcentraties (mg NO3/l) in het uitspoelend water in de Zandregio, per bedrijfstype in 2023 en 2024. Uitleg boxplots

Op de bedrijven in het Basismeetnet wordt de concentratie opgelost totaal fosfor in het water dat uitspoelt uit de wortelzone gemeten. Dit is het water in de bovenste meter van het grondwater, het water uit drainagebuizen, of in het bodemvocht onder de wortelzone (voornamelijk Lössregio). Samen wordt dit het uitspoelend water genoemd.

Gemiddelde concentratie opgelost totaal fosfor per grondsoortregio

De gemiddelde concentratie opgelost totaal fosfor in het uitspoelend water wordt bepaald door zowel de natuurlijke samenstelling van de bodem als door bemesting. In de Lössregio en Zandregio is het organische stofgehalte in de bodem van nature lager dan in de Kleiregio en Veenregio. Dit is de reden voor de zeer lage gemiddelde concentraties opgelost totaal fosfor in de Lössregio en Zandregio. In de Lössregio zijn de aangetroffen concentraties zo laag, dat deze leiden tot gemiddelden die onder de detectiegrens uitkomen. Dit betekent dat de concentratie zo laag is dat deze niet meer betrouwbaar gemeten kan worden. Meer weten over fosfor in bodem en water? 

In de KRW Kaderrichtlijn Water (Kaderrichtlijn Water) staan normen voor totaal fosfor in grondwater. De norm voor zoet grondwater is 2,0 mg P/l en voor brak  grondwater 6,9 mg P/l. De normen zijn hier uitsluitend bedoeld om de data te duiden. 

Figuur 6 Spreiding van bedrijfsgemiddelde concentraties opgelost totaal fosfor (mg P/l) in het uitspoelend water, per regio in 2023 en 2024. In de Lössregio zijn de gemeten fosforconcentraties van de individuele monsters in 2023 zo laag dat de berekende jaargemiddelden beneden de detectiegrens van 0,05 mg P/l liggen. De resultaten zijn daarom niet weergegeven in dit figuur. Uitleg boxplots

Gemiddelde concentratie opgelost totaal fosfor per bedrijfstype

In het LMM Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid (Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid) meten we de waterkwaliteit in het uitspoelend water op verschillende agrarische bedrijfstypen. Dit zijn Melkveebedrijven, Akkerbouwbedrijven en Dierbedrijven*. Figuur 7 t/m 9 geven de spreiding in opgelost totaal fosfor concentraties in het uitspoelend water weer per bedrijfstype, voor 2023 en 2024.  

In de Kleiregio worden de hoogste concentraties opgelost totaal fosfor gemeten op Melkveebedrijven. In de Zandregio worden de hoogste gemiddelde concentraties gevonden op Dierbedrijven. De verschillen in concentraties tussen de bedrijfstypen worden voor een groot gedeelte bepaald door verschillen in bodemgesteldheid, bodemgebruik en ontwatering. In de Veenregio wordt alleen op Melkveebedrijven gemeten.

Kleiregio

Figuur 7 Spreiding van bedrijfsgemiddelde concentraties opgelost totaal fosfor (mg P/l) in het uitspoelend water in de Kleiregio, per bedrijfstype in 2023 en 2024. Uitleg boxplots

Lössregio

In de Lössregio zijn de in 2023 aangetroffen concentraties zo laag, dat deze leiden tot gemiddelden die onder de detectiegrens uitkomen. Daarom worden voor 2023 in deze regio geen meetresultaten getoond. 

Veenregio

Figuur 8 Spreiding van bedrijfsgemiddelde concentraties opgelost totaal fosfor (mg P/l) in het uitspoelend water in de Veenregio, voor Melkveebedrijven in 2023 en 2024.  Uitleg boxplots

Zandregio

Figuur 9 Spreiding van bedrijfsgemiddelde concentraties opgelost totaal fosfor (mg P/l) in het uitspoelend water in de Zandregio, per bedrijfstype in 2023 en 2024.  Uitleg boxplots

Op de bedrijven in het Basismeetnet wordt de concentratie opgelost totaal stikstof in het slootwater gemeten Dat doen we zowel in de winter als in de zomer.

Gemiddelde concentratie opgelost totaal stikstof per grondsoortregio

In de zomer is de concentratie opgelost totaal stikstof in het slootwater gemiddeld lager dan in de winter. Dit komt doordat algen en (water)planten in de zomer veel stikstof opnemen.  Meer uitleg over Stikstof in bodem en water.

De hoogste gemiddelde concentratie opgelost totaal stikstof in het slootwater wordt gemeten in de Zandregio. Dit komt overeen met de hogere nitraatconcentraties in het uitspoelende water. In de Lössregio komen nauwelijks sloten voor. Voor deze regio zijn daarom geen meetgegevens beschikbaar van slootwater. 

Om eutrofiëring van het oppervlaktewater te voorkomen of te bestrijden gelden kwaliteitsnormen. Die normen verschillen per type oppervlaktewater. Voor eutrofiëring zijn de totale hoeveelheden stikstof en fosfor in het water in het groeiseizoen (de zomer) belangrijk. Voor sloten is de norm voor totaal stikstof meestal rond de 2,4 mg N per liter (zomerhalfjaargemiddelde). 

Let op: In deze Jaarrapportage rapporteren we over opgelost totaal stikstof (zie Verantwoording). De normen zijn hier uitsluitend bedoeld om de data te duiden. Het vergelijken van de data met de norm geeft alleen een indicatie van de waterkwaliteit. 

Figuur 10 Spreiding van bedrijfsgemiddelde concentraties opgelost totaal stikstof (mg N/l) in het slootwater, per regio en seizoen. Uitleg boxplots

Gemiddelde concentratie opgelost totaal stikstof per bedrijfstype

In het LMM Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid (Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid) meten we de waterkwaliteit op verschillende agrarische bedrijfstypen. Dit zijn Melkveebedrijven, Akkerbouwbedrijven en Dierbedrijven^*. Figuur 11  t/m 13 geven de spreiding in opgelost totaal stikstof concentraties in het slootwater weer per bedrijfstype en seizoen in het meetjaar 2023/2024. 

In de winter is op Akkerbouwbedrijven de gemiddelde concentratie opgelost totaal stikstof hoger dan op Melkvee- en Dierbedrijven. In de zomerconcentraties van opgelost stikstof in het slootwater zijn minder verschillen zichtbaar tussen de bedrijfstypes dan in de winterconcentraties. In de Veenregio wordt alleen op Melkveebedrijven gemeten. In de Zandregio zijn voor Dierbedrijven onvoldoende gegevens beschikbaar (< 10 bedrijven) om gemiddelde concentraties weer te geven. 

Kleiregio

Figuur 11 Spreiding van bedrijfsgemiddelde concentraties opgelost totaal stikstof (mg N/l)  in het slootwater in de Kleiregio, per bedrijfstype en seizoen. Uitleg boxplots

Veenregio

Figuur 12 Spreiding van bedrijfsgemiddelde concentraties opgelost totaal stikstof (mg N/l)  in het slootwater in de Veenregio, per seizoen voor Melkveebedrijven. Uitleg boxplots

Zandregio

Figuur 13 Spreiding van bedrijfsgemiddelde concentraties opgelost totaal stikstof (mg N/l)  in het slootwater in de Zandregio, per bedrijfstype en seizoen. In de Zandregio zijn voor Dierbedrijven onvoldoende gegevens beschikbaar (< 10 bedrijven) om gemiddelde concentraties weer te geven. Uitleg boxplots

Op de bedrijven in het Basismeetnet wordt de concentratie opgelost totaal fosfor in het slootwater gemeten. Dat  doen we zowel in de winter als in de zomer.

Gemiddelde concentraties opgelost totaal fosfor per grondsoortregio

In tegenstelling tot stikstof zijn de fosforconcentraties in de zomerperiode juist hoger dan in de winterperiode. Dit heeft te maken met de invloed van temperatuur In tegenstelling tot stikstof zijn de fosforconcentraties in de zomerperiode hoger dan in de winterperiode. Dit heeft te maken met de invloed van temperatuur en zuurstof op de manier waarop fosfor zich in bodem en water gedraagt. Fosfaat dat in de winter uitspoelt bindt sterk aan ijzer en slaat neer als slib. Onder zuurstofarme condities in de zomer komt dit weer vrij en daardoor kan de opgelost totaal fosforconcentratie in de sloten stijgen. Dit verschil tussen de seizoenen is vooral groot in de Kleiregio. Meer uitleg over fosfor in bodem en water.

Om eutrofiëring van het oppervlaktewater te voorkomen of te bestrijden gelden kwaliteitsnormen. Die normen verschillen per type oppervlaktewater. Voor eutrofiëring zijn de totale hoeveelheden stikstof en fosfor in het water in het groeiseizoen (de zomer) belangrijk. Voor sloten is de norm voor totaal fosfor meestal rond de 0,22 mg P/l (zomerhalfjaargemiddelde). 

Let op: In deze Jaarrapportage rapporteren we over opgelost totaal fosfor (zie Verantwoording). De normen zijn hier uitsluitend bedoeld om de data te duiden. Het vergelijken van de data met de norm geeft alleen een indicatie van de waterkwaliteit. 

Figuur 14 Spreiding van bedrijfsgemiddelde concentraties opgelost totaal fosfor (mg P/l) in het slootwater, per regio en seizoen. Uitleg boxplots

Gemiddelde concentraties opgelost totaal fosfor per bedrijfstype

In het LMM Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid (Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid) meten we de waterkwaliteit op verschillende agrarische bedrijfstypen. Dit zijn Melkveebedrijven, Akkerbouwbedrijven en Dierbedrijven*. Figuur 15 t/m 17 geven de spreiding in opgelost totaal fosfor concentraties in het slootwater weer per bedrijfstype en seizoen in het meetjaar 2023/2024. 

In de Kleiregio worden de hoogste gemiddelde concentraties opgelost totaal fosfor in het slootwater gemeten op Akkerbouwbedrijven en Melkveebedrijven. In de Veenregio worden alleen Melkveebedrijven bemonsterd. In de Zandregio zijn voor Dierbedrijven onvoldoende gegevens beschikbaar (< 10 bedrijven) om gemiddelde concentraties weer te geven.

Kleiregio

Figuur 15 Spreiding van bedrijfsgemiddelde concentraties opgelost totaal fosfor (mg P/l)  in het slootwater in de Kleiregio, per bedrijfstype en seizoen. Uitleg boxplots

Veenregio

Figuur 16 Spreiding van bedrijfsgemiddelde concentraties opgelost totaal fosfor (mg P/l) in het slootwater, per seizoen voor Melkveebedrijven. Uitleg boxplots

Zandregio

Figuur 17 Spreiding van bedrijfsgemiddelde concentraties opgelost totaal fosfor (mg P/l) in het slootwater in de Zandregio, per bedrijfstype en seizoen. In de Zandregio zijn voor Dierbedrijven onvoldoende gegevens beschikbaar (< 10 bedrijven) om gemiddelde concentraties weer te geven. Uitleg boxplots

Meetperiode, aantal bedrijven en weeromstandigheden

Meetperiode:

Aantal bedrijven:

• 2023: 430 bedrijven
• 2024: 388 bedrijven (exclusief Lössregio)

Weersomstandigheden:

Methode en procedures

Toelichting opgelost totaal stikstof en opgelost totaal fosfor (gefiltreerde watermonsters)

Voordat de watermonsters worden geanalyseerd in het laboratorium, worden ze eerst gefiltreerd. Daardoor worden deeltjes organisch materiaal (en daarmee het hieraan gebonden stikstof en fosfor) deels weggevangen. In de Jaarrapportage rapporteren we over deze vorm: opgelost totaal stikstof en opgelost totaal fosfor. 

Sinds 2018 worden de stikstof- en fosforconcentraties ook in ongefiltreerde slootwatermonsters in de zomer gemeten. De data zijn beschikbaar via de Datatool waterkwaliteit ( zoek op: totaal stikstof en totaal fosfor). 

Dataverwerking

De verzamelde data zijn omgerekend naar gemiddelden per grondsoortregio en bedrijfstype. Per regio en per bedrijfstype geldt dat er minimaal 10 deelnemers nodig zijn om een gemiddelde te kunnen tonen. De bedrijfstypen met minder dan 10 deelnemers binnen een regio worden wel in de gemiddelde (gewogen) concentraties voor een regio meegenomen. De resultaten worden areaal-gewogen gepresenteerd. 

Meer weten?

• Methoden en procedures van het LMM
• Metingen: wat en hoe?
• Bemonsteringsschema