Gezond en veilig werken in de toekomst

Hoe beïnvloedt artificiële intelligentie (AI) onze veiligheid op het werk? En wat betekent de energietransitie voor de risico’s waar werkenden mee te maken hebben? Het RIVM en TNO verkenden welke ontwikkelingen de komende twintig jaar op Nederland afkomen. Zo krijgen we te maken met een vergrijsde beroepsbevolking, globalisering, individualisering, robotisering, klimaatverandering en meer regels. Direct of indirect hebben deze ontwikkelingen invloed op de gezondheid en veiligheid van werkenden. Het is nog onzeker wat die impact zal zijn. Het analyseren van de mogelijke impact helpt om voorbereid te zijn op de toekomst.  

In de horizonscan zijn vijf thema’s benoemd die belangrijk zijn voor de toekomst van gezond en veilig werk:

• de kansen en risico’s van technologische ontwikkelingen;
• de toename van mentale belasting;
• de veranderende autonomie van werkenden;
• het belang van blijven leren tijdens en naast het werk;
• de opstapeling van risico’s voor kwetsbare groepen.

Vier scenario’s voor 2040

Als vervolg op de horizonscan ontwikkelden RIVM en TNO vier scenario’s voor 2040. Hierin zijn de belangrijkste onzekerheden, zoals de mate waarin de economie groeit, in verschillende richtingen uitgewerkt. Zo staan in één scenario de internationale politieke spanningen en technologie centraal. Hierdoor komen er bijvoorbeeld meer banen in sectoren als defensie, veiligheid en industrie. In andere scenario’s heeft de samenleving meer aandacht voor waarden als geluk, duurzaamheid en gezondheid, of raken veel mensen hun baan kwijt door een economische crisis.  

Risico’s in werk veranderen

De vier scenario’s laten zien hoe de risico’s van werk in de toekomst kunnen veranderen door verschuivingen van werk naar andere sectoren. Technologie kan, wanneer er voldoende aandacht is voor de gezondheid, juist de risico’s van werk verminderen. Dit geldt vooral voor fysiek zwaar werk en bij werken met gevaarlijke stoffen. Een belangrijke opgave in vrijwel alle scenario’s is om grip te krijgen op de zogeheten psychosociale arbeidsbelasting (PSA), die vaak tot werkstress leidt. Deze is nu al groot en wordt naar verwachting alleen maar groter.

PSA belangrijkste toekomstige opgave

De risico’s en kansen van toekomstige ontwikkelingen voor de psychosociale arbeidsbelasting (PSA) van werkenden zijn ook in kaart gebracht. Naar verwachting zijn er acht maatschappelijke ontwikkelingen die samen vooral een ongunstige impact op PSA Prostaat Specifiek Antigeen (Prostaat Specifiek Antigeen) hebben. Zo kan de werkdruk voortdurend hoog zijn omdat er minder mensen beschikbaar zijn om het werk te doen. Dat komt bijvoorbeeld door de vergrijzing, de combinatie van werk met mantelzorg en de tekorten op de arbeidsmarkt.

Naast een hogere werkdruk komen in de toekomst mogelijk ook leer- en ontwikkelmogelijkheden, steun vanuit de leidinggevende en herstelmogelijkheden van werkenden onder druk te staan. Dit verhoogt niet alleen de werkstress, ook de kans op verzuim en arbeidsongeschiktheid neemt toe. Hybride werken biedt kansen om PSA te verlagen. De ruimte om flexibel om te gaan met werktijden en werklocatie kan bijdragen aan een goede werk-privébalans.

Aanpak werkstress

RIVM en TNO bevelen aan om de PSA van werkenden vanuit verschillende beleidsterreinen aan te pakken. Alleen dan kan werkstress zo veel mogelijk worden voorkomen. Ook adviseren RIVM en TNO een  integrale aanpak  van werkstress, met aandacht voor zowel de individuele medewerker als de organisatie.

Handelingsopties voor werkgevers

Voor vier belangrijke ontwikkelingen; personeelstekorten, kunstmatige intelligentie (AI), vergrijzing en het combineren van werk en mantelzorg, hebben het RIVM en TNO uitgezocht wat een werkgever kan doen om werkstress nu en in de toekomst aan te pakken. Deze brochure laat zien wat organisaties kunnen doen om werkstress onder medewerkers te voorkomen of te verminderen. De brochure is bedoeld voor werkgevers, HR human resources (human resources ) en leidinggevenden, maar biedt ook waardevolle informatie voor Arbo professionals.

Deel van platformwerkers in kwetsbare situatie

De impact van maatschappelijke ontwikkelingen komt vaak samen bij specifieke groepen werkenden in een kwetsbare situatie.  Dat zal waarschijnlijk ook zo zijn in de toekomst. RIVM en TNO onderzochten de  impact van toekomstige ontwikkelingen op de kwaliteit van werk bij platformwerkers. Platformwerkers bieden hun diensten via digitale platforms tegen betaling aan. Denk aan bezorgers van maaltijden of pakketten, vertalers en loodgieters. Een deel van hen is zeer afhankelijk van platformwerk. Als er geen speciale vaardigheden of kennis nodig zijn, kunnen deze mensen makkelijk vervangen worden.  

Platformwerkers en AI

Platformwerkers worden op een laagdrempelige en efficiënte manier via algoritmen aan een klus gekoppeld. Soms worden daarbij (ook) het tarief en werk door AI bepaald. Dit biedt de kans om eenvoudig aan werk te komen, maar hierdoor hebben deze werkenden zelf minder invloed op wanneer en hoe zij het werk uitvoeren. De zeer snelle ontwikkelingen op het gebied van AI kunnen deze risico’s in de toekomst verder vergroten. RIVM en TNO stellen vijf handelingsperspectieven voor om platformwerkers in de toekomst beter te beschermen tegen ongezond en onveilig werk.

Nieuwe technologie als kans en risico

Nieuwe technologieën hebben naar verwachting veel impact op de inhoud van het werk en de arbeidsomstandigheden. Het RIVM en TNO beschrijven de mogelijke gevolgen van (toekomstige) technologische ontwikkelingen voor de gezondheid en veiligheid op het werk. Experts verwachten de grootste voordelen van toekomstige technologieën op het gebied van fysieke belasting en veiligheid. Robots kunnen zwaar en gevaarlijk werk overnemen en sensoren kunnen waarschuwen voor blootstelling aan schadelijke stoffen.

Risico’s van technologie vroegtijdig in beeld brengen

De keerzijde van de snelle ontwikkeling en invoering van nieuwe technologieën is een toename in mentale belasting. Taken veranderen heel snel en niet iedereen kan dat bijhouden. Dit kan voor stress zorgen. Veel eenvoudige  taken worden geautomatiseerd, waardoor het werk moeilijker wordt en meer aandacht vraagt. AI kan ook gebruikt worden om beslissingen te nemen en werkenden (aan te sturen, zodat de autonomie afneemt.
De manier waarop een organisatie een technologie invoert op het werk heeft grote invloed op de kansen en risico’s voor gezond en veilig werken. Het RIVM en TNO adviseren kansen en risico’s vroegtijdig in kaart te brengen en daarmee rekening te houden bij ontwerp en invoering.  

Gezondheid geen belemmering voor hogere AOW-leeftijd

De leeftijd waarop mensen in Nederland gebruik mogen maken van de Algemene Ouderdomswet (AOW) stijgt tot 2040 naar 68 jaar. De regering besloot tot de verhoging door de stijgende levensverwachting. Uit onderzoek van het RIVM blijkt dat meer mensen de afgelopen 20 jaar langer in goede gezondheid zijn gebleven. De komende jaren blijft deze ‘gezonde levensverwachting’ stijgen. Gezondheid is in die zin geen belemmering om de AOW-leeftijd te verhogen.

Vergrijzing heeft gevolgen voor de arbeidsmarkt

De vergrijzing is en blijft een belangrijke maatschappelijke ontwikkeling. Zelfs als meer gepensioneerden blijven werken, blijven tekorten op de arbeidsmarkt waarschijnlijk bestaan. Hoewel dit al langer is voorzien, worden de gevolgen hiervan steeds actueler, urgenter en duidelijker. Zo zullen tekorten aan menskracht ontstaan op tal van terreinen, zoals in het bedrijfsleven, in het openbaar vervoer, in het onderwijs en de zorg. Vanwege de personeelstekorten zal de zorgsector de grotere vraag - die voor het grootste deel is ingegeven door nieuwe behandelingen en technologische ontwikkelingen - niet automatisch kunnen opvangen. Richting 2050 zijn ook veel meer mantelzorgers nodig dan nu gezien het dan relatief grotere aantal oudere ouderen. Tegelijk zijn veel ouderen na de pensioenleeftijd nog lang vitaal en actief voor naasten en met vrijwilligerswerk. Dat biedt ook kansen. De VTV-2024 heeft onder meer de ontwikkelingen in de zorg, mantelzorg en de  samenhang tussen zorg en het sociale domein onderzocht.

Mentale gezondheid onder druk in toekomst

De VTV-2024 laat zien dat het goed gaat met de gezondheid van de Nederlanders. Maar ook dat het niet vanzelfsprekend is dat dit goed blijft gaan richting 2050. Zeker de mentale gezondheid staat onder druk. Dat geldt voor alle leeftijdscategorieën, maar de toename in psychische klachten van de afgelopen jaren wordt vooral veroorzaakt door een toename onder jongvolwassenen. Aangezien de jeugd de toekomst is, is het belangrijk te investeren in hun fysieke en mentale gezondheid. Mensen in de werkzame leeftijd ervaren ook mentale druk. Bij werkenden komt sinds een aantal jaren burn-out steeds meer voor, ook op steeds jongere leeftijd. Bij de huidige vijftigplussers (50-67-jarigen) zullen vooral het combineren van werk en mantelzorg, eenzaamheid op hogere leeftijd en financiële bestaansonzekerheid een rol gaan spelen in de druk op hun welbevinden.