Hoe is het onderzoek begonnen?

In het voorjaar van 2020 werd tijdens de eerste golf van de Covid-19 pandemie de Corona Gedragsunit opgericht. Een van de onderdelen was het opzetten van een grootschalig vragenlijstonderzoek. Het doel van het onderzoek was om beter inzicht te krijgen in de invloed van de corona gedragsmaatregelen op het dagelijks leven en welzijn van Nederlandse burgers en de mate waarin het ze lukt om de gedragsregels op te volgen. Het RIVMRijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu heeft samen met GGDGemeentelijke Gezondheidsdienst Ghor NL en de 25 GGD’en alle deelnemers van al bestaande panels van de GGD’en benaderd. Aan al deze deelnemers is gevraagd of zij de eerste vragenlijst wilden invullen en tevens werd om toestemming gevraagd of zij in de toekomst voor vervolg onderzoek benaderd mochten worden. De deelnemers die daarvoor toestemming hebben gegeven zijn vanaf dat moment beschouwd als potentiele deelnemers voor het cohort (hieronder verder toegelicht).

Opzet, instroom van deelnemers en respons

Het design van het onderzoek is een “dynamisch cohort”. Een cohort betekent in dit geval een groep deelnemers die we een bepaalde tijd volgen over de tijd (voor longitudinaal onderzoek). Op deze manier kunnen we bijvoorbeeld verklaringen van gedrag relateren aan het naleven van gedrag op een later tijdstip. Door de “dynamische” opzet van het cohort bieden we de mogelijkheid voor nieuwe deelnemers om op latere tijdstippen ook in te stromen in het cohort. De nieuwe instroom is geworven via onder andere sociale media kanalen o.a. gericht op het werven van meer jongeren of via het benaderen van andere partijen voor het verspreiden van de open link (o.a. via de VO raad).

  Deelname aan cohort (n) Deelname via open link (n) Totaal (n)
Ronde 1 x Instroom GGDGemeentelijke Gezondheidsdienst panels: 89.943 89.943
Ronde 2 52.950 x 52.950
Ronde 3 47.475 16.523 63.998
Ronde 4 50.290 x 50.290
Ronde 5 44.982 5.483 50.465
Ronde 6 44.466 17.185 61.651
Ronde 7 47.740 x 47.740
Ronde 8 44.546 19.625 64.171
Ronde 9 51.468 x 51.468
Ronde 10 45.741 8.622 54.363
Ronde 11 47.254 x 47.254
Ronde 12 44.159 11.283 55.442

 

Afnameperiodes

In tabel 2 staan de afnameperiodes van elke ronde. Na ronde 5 is de frequentie verlaagd van driewekelijks naar een zes wekelijkse cyclus. Een uitzondering daarop was ronde 9 i.v.m. de  kerstperiode waarbij 7 weken verstreek t.o.v. de meetronde ervoor. Om de invulduur van de vragenlijst te beperken voor deelnemers, is de set aan vragen opgeknipt in drie blokken met verschillende onderdelen. Deelnemers worden bij instroom aan het onderzoek “at random” toegewezen aan één van de 3 blokken. Vragen over ‘Communicatie en vertrouwen’ zijn bij meting 2 en 4 aan een andere groep deelnemers voorgelegd dan bij de overige rondes. In demografische kenmerken wijkt deze groep niet af van de groep die deze vragen bij meting 1 invulde.

Ronde Afnameperiode Cyclus ten opzichte van vorige meting
Ronde 1 17 april - 24 april 2020 -
Ronde 2 7 - 12 mei 2020 3 weken
Ronde 3 26 mei -1 juni 2020 3 weken
Ronde 4 17 - 21 juni 2020 3 weken
Ronde 5 8 juli - 12 juli 2020 3 weken
Ronde 6 19 - 23 augustus 2020 6 weken
Ronde 7 30 september - 4 oktober 6 weken
Ronde 8 11 - 15 november 2020 6 weken
Ronde 9 30 december 2020 - 3 januari 2021 7 weken
Ronde 10 10 - 14 februari 2021 6 weken
Ronde 11 24 - 28 maart 2021 6 weken
Ronde 12 5 - 9 mei 2021 6 weken

Deelnemers van ronde 12

Aan de twaalfde ronde van dit onderzoek hebben in totaal 55.442 deelnemers meegedaan van 16 jaar en ouder. De cijfers uit ronde 12 welke gepresenteerd worden op de website betreft de “cross-sectionele cijfers” van ronde 12. De samenstelling van deze deelnemersgroep is ongeveer vergelijkbaar met die uit de vorige rondes.

Ten opzichte van de bevolking in Nederland zijn er onder de deelnemers van ronde 12 meer vrouwen (62%) en mensen met een hoog opleidingsniveau zijn oververtegenwoordigd (60%). In het algemeen moet opgemerkt worden dat er relatief weinig jongeren (16-24 jaar) de vragenlijst invullen. In totaal zijn er deze twaalfde ronde resultaten over 1082 deelnemers tussen de 16-24 jaar (68% hiervan is vrouw), die elk 1 blok van de vragenlijst hebben ingevuld (zie hierboven)

Er doen relatief weinig mensen mee die niet geboren zijn in Nederland (4,7%). Van de deelnemers woont 20% alleen en heeft 24% thuiswonende kinderen jonger dan 18 jaar. Er zijn 11.559 deelnemers in ronde 12 die zelf besmet zijn (geweest) met het coronavirus of waarbij iemand in hun gezin of huishouden besmet is (geweest).

Deelnemers aan het cohort

Bij de presentatie van de cijfers van ronde 1 t/m 9 is ervoor gekozen om de resultaten te presenteren over de deelnemers die aan alle rondes hadden meegedaan (het zogenaamde cohort). Door het voortduren van de pandemie is deze groep deelnemers die elke ronde meedoet een steeds kleiner wordende groep. Daarom zijn vanaf ronde 10 alle gepresenteerde cijfers over meerdere rondes gebaseerd op alle deelnemers die aan minimaal 2 rondes hebben meegedaan. Dit heeft geen consequenties voor eerder gepresenteerde conclusies. De belangrijkste verschuiving is dat we met de nieuwe definitie (minimaal 2 rondes meegedaan) meer jongeren tussen de 16-24 jaar kunnen includeren bij het weergeven van de cijfers over meerdere rondes.  

Duiding en representativiteit van de cijfers

Voor de duiding van de cijfers moet rekening gehouden worden met een aantal factoren naast de op dat moment geldende maatregelen. Zo kunnen vakantieperiodes of seizoensinvloeden een rol spelen bij het gedrag van deelnemers of (mede) een verklaring zijn voor de verschuivingen in cijfers over welbevinden. Tevens kunnen onderwerpen die rondom het afname moment vaker in de media zijn geweest van invloed zijn op bijvoorbeeld het draagvlak en vertrouwen in de overheid, bijvoorbeeld de media aandacht rondom de vaccinatiestrategie. De veranderingen in geldende maatregelen zijn terug te vinden in de tijdlijn van maatregelen voor bestrijding COVID-19.

De gepresenteerde cijfers zijn de feitelijke cijfers afkomstig uit dit onderzoek. Daarmee geven ze valide resultaten voor de onderzoekspopulatie zoals beschreven. De gepresenteerde cijfers kunnen niet zomaar geëxtrapoleerd worden naar de Nederlandse bevolking. Niet alleen door de ondervertegenwoordiging van de jongere populatie maar bijvoorbeeld ook door een ondervertegenwoordiging van deelnemers die niet in Nederland zijn geboren. Het is ook mogelijk dat de deelnemers die relatief sterk achter de maatregelen staan meer interesse hebben om deel te nemen aan dit onderzoek. Wel geven deze cijfers een indicatie. Ook weten we uit een ander onderzoek ten behoeve van de landelijke Dashboard cijfers dat de gevonden resultaten voor Naleving van gedrag en draagvlak vergelijkbare resultaten geven. Het Trendonderzoek voor het landelijk dashboard is echter opgezet met een ander doel, nl het presenteren van landelijk representatieve cijfers en tevens voor alle veiligheidsregio’s en heeft daardoor een ander design.

Totstandkoming van onderzoek

Dit onderzoek is tot stand gekomen met inhoudelijk advies van de Wetenschappelijke Adviesraad van de Corona Gedragsunit van het RIVMRijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu en is gefinancierd door de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWONederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek), de Nederlandse organisatie voor gezondheidsonderzoek en zorginnovatie (ZonMwNederlandse organisatie voor gezondheidsonderzoek en zorginnovatie) en het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Naast dit onderzoek voert de Gedragsunit van het RIVM aanvullend onderzoek uit, o.a. literatuurreviews en verdiepende interviews. Dit levert meer inzicht in achterliggende verklaringen, in onderbelichte thema’s en geeft beter zicht op bevolkingsgroepen die niet of in mindere mate meedoen aan het vragenlijstonderzoek.