Bij het maken, gebruiken of afvoeren van producten kunnen PFAS vrijkomen. Door lozingen naar lucht en water of door lekkages bij fabrieken komen de PFAS in de bodem en verspreiden zich verder naar het grondwater. Ook bij het gebruik van producten komt PFAS in de bodem. Bijvoorbeeld blusschuim, gewasbeschermingsmiddelen en coatings. 

Onderzoek naar PFAS in bodem en grondwater 

PFAS worden in Nederland vrijwel overal gevonden in grond, grondwater en waterbodem. Van alle PFAS komt PFOA (perfluoroctaanzuur) komt in de Nederlandse bodem het meeste voor. De hoeveelheid PFAS is over het algemeen laag, behalve op de zogeheten ‘hotspots'. Dit zijn plekken waar veel met PFAS-houdende materialen is gewerkt. Het gaat dan vooral om chemische fabrieken, industrieterreinen en oefenterreinen waar veel blusschuim is gebruikt. Daar kunnen de concentraties in de bodem en het grondwater hoger zijn dan op andere plekken. Het RIVM houdt van deze locaties geen overzicht bij. Dat doen regionale overheden.

• Het RIVM deed onderzoek om de   achtergrondwaarden te bepalen. Een achtergrondwaarde is de hoeveelheid PFAS die overal in Nederland aanwezig is in de bodem. Ook andere overheden en bedrijven doen onderzoek naar PFAS in de bodem en het grondwater: Het RIVM onderzocht de algemene kwaliteit van bodem en grondwater: Achtergrondwaarden perfluoralkylstoffen (PFAS) in de Nederlandse landbodem | RIVM en Landsdekkend beeld van PFAS in Nederlands grondwater | RIVM. 
• Gemeenten laten de bodemkwaliteit onderzoeken voor het maken van lokale of regionale bodemkwaliteitstkaarten. 
• Provincies onderzoeken PFAS in het grondwater. 
• Op plaatsen waar de bodem of het grondwater (mogelijk) ernstig is verontreinigd met PFAS wordt met lokale onderzoeken de omvang en risico’s van de verontreiniging in beeld gebracht. De terreineigenaar is hiervoor verantwoordelijk.

Op deze manier ontstaat een steeds beter beeld van de plekken waar lokaal veel meer PFAS in de bodem en het grondwater gevonden kunnen worden.

Risico’s van PFAS in bodem en grondwater 

PFAS kunnen vanuit de bodem op verschillende manieren in mensen en dieren terechtkomen. Bijvoorbeeld doordat PFAS worden opgenomen in voedselgewassen en zich ophoopt in planten en in dieren die in de bodem leven. Op die manier krijgen ook dieren die zich hoger in de voedselketen bevinden PFAS binnen. Dit is bijvoorbeeld het geval bij hobbykippen. Vanuit de bodem komen PFAS verder in het grondwater terecht.  Mensen krijgen dit binnen als van dit grondwater drinkwater wordt gemaakt.  

Op de meeste plekken is de hoeveelheid PFAS in de bodem laag. Mensen kunnen op die plekken wonen en voedsel verbouwen zonder dat dit tot onaanvaardbare risico’s leidt. Op plekken waar er meer PFAS in de bodem aanwezig is, is het belangrijk dat de risico’s voor mens en milieu beoordeeld kunnen worden. 
Het bodembeleid in Nederland is erop gericht om effecten zoveel mogelijk te voorkomen.

Risicogrenzen voor PFAS in bodem en grondwater 

Een risicogrens geeft aan vanaf welke hoeveelheden PFAS in de bodem of grondwater er een kans ontstaat dat de PFAS  schadelijk is voor mens en milieu. Onder deze risicogrens kan de bodem gebruikt worden voor landbouw, natuur, wonen en industrie.  
Risicogrenzen zijn gebaseerd op wetenschappelijk onderzoek en worden regelmatig opnieuw vastgesteld. Pas als risicogrenzen worden vastgelegd in regelgeving, is er sprake van een (wettelijke) norm of interventiewaarde.  

Zie: Nieuwe risicogrenzen voor PFAS in grond en grondwater

Normen voor PFAS in bodem

• Interventiewaarden
  Als op een plek de hoeveelheid van een stof hoger is dan de interventiewaarde, dan moet worden onderzocht wat de risico’s zijn van de verontreiniging. Uit deze beoordeling kan blijken dat er maatregelen nodig zijn.  De bodem moet bijvoorbeeld worden schoongemaakt of kan maar beperkt worden gebruikt.  
  De risicogrenzen vormen de basis voor de onderbouwing van normen. 
  Voor PFAS zijn er nog geen formele normen of interventiewaarden vastgesteld. Om PFAS-verontreinigingen in bodem en grondwater toch te kunnen beoordelen, kunnen de risicogrenzen gebruikt worden die het RIVM heeft berekend. (link).  
• Toepassingsnormen: kwaliteitseisen bodem
  Als grond of bagger wordt gebruikt op de landbodem moet dat voldoen aan kwaliteitseisen. Daarbij wordt onderscheid gemaakt op basis van het bodemgebruik. De kwaliteitseisen voor PFAS zijn nog niet wettelijk vastgelegd, maar zijn opgenomen in het handelingskader PFAS.

Achtergrondwaarden voor PFAS

Alle PFAS zijn door de mens gemaakt. Een achtergrondwaarde betekent dus de hoeveelheid PFAS die door menselijk handelen nu overal in de bodem voorkomt.  
Het RIVM heeft achtergrondwaarden vastgesteld voor PFOS (perfluoroctaansulfonaten) (1,4 microgram/kg) en PFOA (1,9 microgram/kg). Deze komen vrijwel overal in Nederland in de bodem voor.
De achtergrondwaarde wordt in de praktijk gebruikt als bovengrens voor het verplaatsen van grond en bagger op land. Zit er minder PFAS in grond of bagger dan de achtergrondwaarde, dan kan dit materiaal overal worden gebruikt. De achtergrondwaarden zijn opgenomen in het handelingskader PFAS.

Wat doet het RIVM?

Het RIVM brengt de kwaliteit van bodem en grondwater in beeld en doet onderzoek naar de risico’s van PFAS in bodem en grondwater. In het PFAS-onderzoeksprogramma onderzoekt het RIVM hoe PFAS zich verplaatsen door de bodem en het grondwater.

PFAS kunnen uitspoelen naar het grond- en drinkwater. Dit onderzoek helpt om beter in te schatten op welke termijn dit gebeurt en wat dit betekent voor de kwaliteit van ons grond- 
en drinkwater.

Ook werkt het RIVM aan herziening van eerder vastgestelde risicogrenzen voor de landbouw. Deze risicogrens laat zien boven welke hoeveelheid PFAS in de bodem er te veel PFAS in landbouwproducten kan komen. Dit geldt met name voor de plekken waar sommige PFAS meer voorkomen. (hotspots).