Kennissynthese van RIVM gedragsonderzoek tijdens de COVID-19 pandemie

Kennissynthese over preventief gedrag, welzijn en vertrouwen tijdens de COVID-19 pandemie met trends over tijd, verklaringen en geleerde lessen.

  Omschrijving
Doel De kennissynthese biedt inzicht in factoren die geassocieerd waren met preventief gedrag, welzijn en vertrouwen tijdens de COVID-19 pandemie, en biedt daarmee aanknopingspunten voor het ondersteunen van gedrag, vertrouwen en welzijn tijdens een volgende pandemie. Preventieve gedragingen die aan bod komen zijn testen, isolatie en quarantaine, vaccinatie, hygiënegedrag en contactbeperking.  
Gebruiker Onderzoekers, professionals werkzaam in beleid, praktijk en communicatie.  
Doelgroep Algemene Nederlandse bevolking met aandacht voor subgroepen zoals jongeren of ouderen. Deze subgroepen verschillen per thema. 
Praktische toepassing Deze kennissynthese biedt aanbevelingen en inzichten voor het ondersteunen van draagvlak en naleving van preventief gedrag in de context van een pandemie. Daarnaast worden aanbevelingen gegeven voor het beperken van ongewenste neveneffecten van beleid en (gedrags)maatregelen gericht op welzijn, vertrouwen en ervaren rechtvaardigheid tijdens een pandemie. 
Onderbouwing De inzichten in deze kennissyntheses zijn gebaseerd op het onderzoek dat de RIVM Gedragsunit tussen maart 2020 en eind 2022 heeft uitgevoerd. Onderzoeksresultaten zijn in context geplaatst met aanvullingen uit de literatuur, waarbij voor verdere verdieping wordt verwezen naar de relevante publicaties op de RIVM website. Het literatuuronderzoek dat wordt gepresenteerd in dit product is niet uitputtend: het gaat hierbij niet om een volwaardige systematische review van alle beschikbare internationale onderzoeken op de thema’s. 
Titel en verwijzing Gedrag, Welzijn en Vertrouwen tijdens de COVID-19 Pandemie: Trends, Verklaringen en Geleerde Lessen 
Aanvullende informatie Ook in deze toolkit: Gedrag als sleutel in de pandemie: geleerde lessen, eerste inzichten  en Naleving van Covid-19 gedragsmaatregelen door mensen in een kwetsbare positie - geleerde lessen voor pandemische paraatheid.

Rapportage over naleving gedrag groepen in een kwetsbare positie

Rapportage van literatuuronderzoek over de naleving van COVID-19 gedragsmaatregelen door mensen in een kwetsbare maatschappelijke positie.

  Omschrijving
Doel Inzicht geven in de naleving van gedragsmaatregelen en –adviezen door mensen in een kwetsbare positie, welke belemmerende en bevorderlijke factoren hierbij een rol speelden en welke gedragsinterventies deze mensen ondersteunden om zichzelf en anderen te beschermen tegen het virus. Het RIVM heeft op basis van de onderzoeksresultaten aanbevelingen gedaan voor de vormgeving van inclusief beleid bij een volgende pandemie.   
Gebruiker Professionals in beleid, praktijk en communicatie
Doelgroep Er is literatuur gevonden over vijf groepen met een kwetsbare positie: mensen met een migratieachtergrond, (dementerende) ouderen, mensen die dakloos zijn en mensen met een minder goede fysieke of mentale gezondheid.  
Praktische toepassing Het naleven van gedragsmaatregelen leek in het algemeen lastiger te zijn door een combinatie van factoren. Barrières in naleving van bijvoorbeeld isolatiemaatregelen, zoals onduidelijke informatie, angst voor sociale uitsluiting, en gebrek aan ruimte om in quarantaine te gaan, leken elkaar te versterken. Dit soort kennis kan – per doelgroep – gebruikt worden om mensen beter te bereiken met interventies of communicatiestrategieën tijdens een eventuele toekomstige pandemie.
Onderbouwing In juni 2023 is literatuuronderzoek uitgevoerd en gezocht naar relevante peer-reviewed artikelen in de databases van Embase.com. Literatuur die werd geselecteerd, is in november 2023 aangevuld met de zogenaamde sneeuwbalmethode.
Titel en verwijzing Naleving van Covid-19 gedragsmaatregelen door mensen in een kwetsbare positie - geleerde lessen voor pandemische paraatheid.
Gepubliceerd door RIVM, 2023. Auteurs: Mirjam Fransen, Anne Buitenhuis, Robin Wuyts, Roos Dekker, Tess de Valk, Xanne Mensinga, Ellen Uiters 

Casestudie over organisatie en inzet van gedragsexpertise tijdens een pandemie

De organisatie van de inzet van gedragsexpertise tijdens de COVID-19 pandemie: geleerde lessen uit een internationaal vergelijkende studie. 

  Omschrijving
Doel Deze studie biedt aanknopingspunten voor (het opzetten van) een effectieve gedragswetenschappelijke unit tijdens een infectieziektenuitbraak of andere gezondheidscrisis. 
Gebruiker Professionals in beleid, onderzoekers, publieke gezondheidsorganisaties.
Praktische toepassing

Dit kennisproduct biedt randvoorwaarden en organisatiemethoden voor gedragswetenschappelijke advisering van beleid en overheidscommunicatie ten tijde van infectieziektenuitbraken en andere gezondheidscrises:  

  1. Een onafhankelijke gedragswetenschappelijke unit of nauw samenwerkend academisch netwerk met voldoende middelen is nodig om snel en gedegen onderzoek te doen tijdens een uitbraak. Het is belangrijk dat deze unit of netwerk al bestaat en op elkaar is ingespeeld voordat een crisis zich aandient, om dan snel op te kunnen schalen. 
  2. Voor een effectieve advisering moet zo’n unit of netwerk goed gepositioneerd zijn in de crisisstructuur, waarbij adviezen mondeling kunnen worden toegelicht aan beleidstafels.  
  3. Het is belangrijk dat er interdisciplinair wordt samengewerkt. Daarbij gaat het om samenwerking tussen sociaalwetenschappelijke disciplines (inclusief gedragswetenschappers), epidemiologen en virologen. 
Onderbouwing In dit internationaal vergelijkende onderzoek zijn in vier landen met literatuurreviews en interviews (met 4-6 stakeholders per land) de organisatie, rol en impact van de gedragswetenschappen ten tijde van de coronacrisis onderzocht. De resultaten hiervan zijn op een groepsbijeenkomst met vertegenwoordigers uit alle landen besproken en gevalideerd.
Titel en verwijzing De organisatie van gedragswetenschappen tijdens de COVID-19 pandemie: geleerde lessen uit een internationaal vergelijkende casestudie
Gepubliceerd door RIVM, 2023. Auteurs: Danny de Vries, Marijn Stok, Tess de Valk, Marijn de Bruin.

Rapport ‘Gezondheidsvaardigheden in een pandemie’

Rapport over ervaringen en aandachtspunten bij het ontwikkelen van beleid voor mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden

  Omschrijving
Doel Inzicht geven in de uitdagingen die beleidsmakers en -uitvoerders tijdens de pandemie hebben ervaren in het afstemmen van communicatie en beleid op mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden. Daarnaast aandachtspunten bieden om zowel in een koude fase als bij een volgende pandemie beter rekening te kunnen houden met mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden.  
Gebruiker Professionals in beleid en communicatie.
Doelgroep Mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden
Praktische toepassing De overheid kan bij de ontwikkeling van beleid op drie manieren rekening houden met mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden.
  • Het is belangrijk dat beleidsmakers weten dat een one size fits all-beleid niet iedereen bereikt. Door meer in gesprek te gaan met burgers, kan beleid beter aansluiten bij veel verschillende doelgroepen.
  • Ook zonder pandemie is het belangrijk om met de opgebouwde netwerken en tussenpersonen te blijven samenwerken. Bij een nieuwe gezondheidscrisis kunnen deze contacten dan makkelijker worden ingezet.
  • Verbeter brede vaardigheden die mensen nodig hebben om grip op hun leven te krijgen en te houden en om (mis)informatie te kunnen beoordelen en herkennen. Een ingang hiervoor is om het vast onderdeel te laten zijn in het (basis)onderwijs en op het werk.
Onderbouwing Er is eerst literatuuronderzoek gedaan naar de definitie van gezondheidsvaardigheden en de relaties met naleving en omgaan met misinformatie. Vervolgens zijn er interviews gehouden met 27 professionals die betrokken waren bij de ontwikkeling en uitvoering van het pandemiebeleid, of het verbeteren van organisatorische en/of individuele gezondheidsvaardigheden.
Titel en verwijzing Gezondheidsvaardigheden in een pandemie. Uitdagingen en strategieën voor organisatie en beleid.
Gepubliceerd door RIVM (2024). Mirjam Fransen, Annerike Gorter, Tessa Jansen.
Meer informatie Ook in deze toolkit: Rapportage over naleving gedrag groepen in een kwetsbare positie.