Op deze pagina
2025
- Richtlijnen om met misinformatie om te gaan tijdens een gezondheidscrisis
- Toolbox preventie luchtweginfecties huisartsenzorg
- Handreiking psychosociale steun verpleegkundigen en verzorgenden bij een pandemie
2024
2020-2023
- Overzicht van interventies voor het bevorderen van preventief gedrag
- Gedragskader implementatie van preventieve maatregelen door sectoren
- Gedrag ondersteunen met Communicatie, Controle of Context: het 3C-model
- Matrix Communicatiemethoden voor het ondersteunen van gedrag
- Stappenplan overheidscommunicatie en interventies
Richtlijnen om met misinformatie om te gaan tijdens een gezondheidscrisis
| Omschrijving | Richtlijnen om journalisten, communicatie- en volksgezondheidsprofessionals bij de overheid en andere informatie-tussenpersonen te helpen met omgaan met misinformatie tijdens een gezondheidscrisis. |
| Doel | Effectief communiceren tijdens een gezondheidscrisis, met een focus op omgaan met misinformatie en het bereiken van burgers die moeilijk toegang hebben tot reguliere informatiebronnen. Het doel is om de verspreiding van misinformatie te beperken en problemen aan te pakken die worden veroorzaakt door misinformatie. |
| Gebruiker | Professionals in communicatie |
| Doelgroep | Algemene bevolking, moeilijk bereikbare groepen, zoals laaggeletterden of mensen met een migratieachtergrond |
| Praktische toepassing | De richtlijnen zijn onderverdeeld in 1) algemene aanbevelingen en specifieke richtlijnen voor 2) journalisten, 3) overheidsinstanties en 4) tussenpersonen. De focus ligt op het omgaan met misinformatie, specifiek gericht op moeilijk bereikbare groepen. Daarnaast is er ook aandacht voor strategieën voor het opbouwen van vertrouwen van burgers in instanties en tussenpersonen en de samenwerking tussen de betrokken professionals. |
| Onderbouwing | Er zijn in 2023 en 2024 dertig reconstructie-interviews met journalisten en tussenpersonen gehouden, waarin werd geanalyseerd hoe zij tijdens de COVID-19 pandemie met misinformatie omgingen en welke uitdagingen meespeelden. Daarnaast is een inhoudsanalyse van 717 nieuwsartikelen van Nederlandse (online) nieuwsmedia en 1333 Twitterberichten van vijf gezondheidsinstellingen gedaan. Meer achtergronden zijn beschreven in een wetenschappelijk artikel (Blanco-Herrero et al., 2025). |
| Titel en verwijzing | Richtlijnen om met misinformatie om te gaan tijdens een gezondheidscrisis |
| Gepubliceerd door | Amsterdam School of Communication Research (ASCoR), Universiteit van Amsterdam (2025). Auteurs: David Blanco-Herrero, Bas van den Putte en Toni van der Meer. |
| Meer informatie | Ook in deze toolkit: Matrix Communicatiemethoden voor het ondersteunen van gedrag; Gedragswetenschappelijke analyse persconferenties tijdens de coronapandemie |
Toolbox preventie luchtweginfecties huisartsenzorg
| Omschrijving | Een toolbox met aanbevelingen voor de huisartsenzorg over het toepassen van maatregelen bij vier verschillende scenario's van infectiedruk, zodat professionals zijn voorbereid op een respiratoire infectieziektenuitbraak. |
| Doel | Voorkomen van de verspreiding van respiratoire infectieziekten in de huisartsenpraktijk. |
| Gebruiker | Professionals in de huisartsenzorg, zoals huisartsen, assistenten en praktijkmanagers. |
| Praktische toepassing | De Toolbox bevat per scenario van infectiedruk aanbevelingen en handvaten met keuzehulp om infectiepreventie toe te passen in de huisartsenpraktijk. In een achtergronddocument zijn materialen opgenomen om gewenst gedrag te ondersteunen: 1) posters om op- en afschaling van maatregelen in de praktijk aan patiënten te communiceren en 2) een ‘poetskaart’ met specifieke infectiepreventieve aanbevelingen om als reminder te gebruiken. |
| Onderbouwing | De Toolbox is samengesteld op basis van 1) interviews met huisartsen en doktersassistenten voorafgaand en tijdens de COVID-19-pandemie, met een focus op gedragsdeterminanten van infectiepreventiegedrag (Houben et al., 2024); 2) NHG (Nederlands Huisartsen Genootschap) Richtlijnen, waaronder 'Infectiepreventie in de praktijk'; 3) Overig literatuuronderzoek en 4) Feedback van huisartsen, praktijkmanagers en assistenten op de conceptversie van de Toolbox. Zie het achtergronddocument voor meer informatie. |
| Titel en verwijzing | Toolbox preventie bij luchtweginfecties voor professionals in de huisartsenzorg |
| Gepubliceerd door | Academische Werkplaats Publieke Gezondheid Mosa van de GGD (Gemeentelijke Gezondheidsdienst) Zuid-Limburg, IP & AMR (Antimicrobial Resistance) Zorgnetwerk Limburg. Vakgroep Sociale Geneeskunde van de Universiteit van Maastricht, ZonMw (ZorgOnderzoek Nederland Medische Wetenschappen) (2025). Auteurs: Jorg van Beek, Famke Houben, Casper den Heijer en Christian Hoebe. |
| Meer informatie | Website met toelichting Toolbox. Ook in deze toolkit: Overzicht van interventies voor het bevorderen van preventief gedrag en Matrix Communicatiemethoden voor het ondersteunen van gedrag. |
Handreiking psychosociale steun verpleegkundigen en verzorgenden bij een pandemie
| Omschrijving | Een handreiking met adviezen voor verpleegkundigen, verzorgenden, hun managers en HR (human resources)-medewerkers om samen optimale psychosociale zorg voor verpleegkundigen en verzorgenden te realiseren voorafgaand, tijdens of na een pandemie. |
| Doel | Voorkomen en verlichten van psychische klachten zodat verpleegkundigen en verzorgenden veilig en gezond hun werk kunnen blijven doen. |
| Gebruiker | Professionals in de praktijk (verpleegkundigen en verzorgenden), hun managers en HR-medewerkers. |
| Doelgroep | Verpleegkundigen en verzorgenden |
| Praktische toepassing | De handreiking bevat een overzicht met verschillende mogelijke vormen van psychosociale zorg. Daarnaast zijn er adviezen voor drie fases van een pandemie: 1) koude fase, waarin er (nog) geen pandemie is; 2) warme fase tijdens een pandemie, met hoge druk op de zorg; 3) nafase, waarin de druk op de zorg vaak nog hoog is. De adviezen zijn per fase enerzijds gericht op verpleegkundigen en verzorgenden, en anderzijds op managers en HR-medewerkers. |
| Onderbouwing | De handreiking is gebaseerd op: 1) literatuuronderzoek en informatie van websites over psychosociale ondersteuning rondom een pandemie; 2) vragenlijstonderzoek onder verpleegkundigen en verzorgenden over hun ondersteuningsbehoefte bij een pandemie; 3) een online interactieve bijeenkomst met verpleegkundigen, een HR-medewerker en crisisexperts. |
| Titel en verwijzing | Handreiking Psychosociale Steun voor Verpleegkundigen en Verzorgenden bij een Pandemie |
| Gepubliceerd door | Nivel en ARQ (Nationaal Psychotrauma Centrum) (2024). Auteurs: Sofie Noorland, Anneke Francke, Fieke Bruggeman-Everts, Michel Dückers |
Adviezen voor verbeteren van vaccinatievoorlichting
| Omschrijving | Samenvatting van een wetenschappelijk onderzoek naar de invloed van verschillende varianten van vaccinatievoorlichting op herinneringen en meningsvorming van deelnemers. |
| Doel | Verbeteren van evidence-based vaccinatievoorlichting. |
| Gebruiker | Communicatieprofessionals |
| Praktische toepassing | Het werkt beter om bij vaccinatievoorlichting te focussen op wat er wél gebeurt als gevolg van een vaccinatie, in plaats van op wat er níet gebeurt. Dit zorgt ervoor dat informatie beter onthouden wordt en als belangrijker wordt beoordeeld. Professionals kunnen dus beter benadrukken dat een vaccinatie je gezondheid verbetert, dan dat je er niet ziek door wordt. |
| Onderbouwing | Deelnemers kregen tijdens een experiment een fictief nieuwsverhaal over een virus voorgelegd, met verschillende berichten over de gevolgen van het nemen van een vaccin. Er werd onderzocht welke berichten deelnemers zich herinnerden en welke van belang waren voor het vormen van hun mening over het vaccin. Meer achtergronden van het onderzoek zijn beschreven in het achterliggende wetenschappelijke artikel (Vandeberg et al., 2024). |
| Titel en verwijzing | ‘Wél gezond’ is beter dan ‘níet ziek’ in vaccinatievoorlichting |
| Gepubliceerd door | Radboud Universiteit (2024). Auteurs: Lisa Vandeberg, Gijsje Maas en Anita Eerland |
| Meer informatie | Artikel op Scientias. Ook in deze toolkit: Overzicht van interventies gericht op vaccinatiebereidheid of -deelname. |
Serious game ‘Virus in de jungle’
| Omschrijving | Serious game voor het bevorderen van preventief gezondheidsgedrag voor mensen met een licht verstandelijke beperking. |
| Doel | Spelenderwijs kennis opdoen over infectieziekten aan de luchtwegen en oefenen van preventief gedrag ter voorbereiding op een griepgolf of andere infectieziekte uitbraak. |
| Gebruiker | Professionals in de praktijk, specifiek begeleiders en docenten van mensen met een licht verstandelijke beperking (LVB) |
| Doelgroep | Mensen met een licht verstandelijke beperking |
| Praktische toepassing | De serious game biedt begeleiders de mogelijkheid om samen met mensen met een licht verstandelijk beperking te oefenen met preventief gedrag om de verspreiding van infectieziekten te voorkomen of beperken, en hierover in gesprek te gaan. Mensen met een licht verstandelijke beperking zijn gebaat bij een andere vorm van communicatie en uitleg dan gebruikelijk, die beter aansluit bij hun belevingswereld. De inhoud van het spel kan worden aangepast zodat het aansluit bij infectieziekten die op dat moment actueel zijn. |
| Onderbouwing | Bij de ontwikkeling van de serious game is een systematische aanpak gerelateerd aan Intervention Mapping toegepast, in co-creatie met de doelgroep. Er is literatuuronderzoek uitgevoerd en er vonden consultaties met de doelgroep en professionals in zorginstellingen en het onderwijs plaats. Er zijn pre-test sessies geweest met verschillende leeftijdsgroepen uit de doelgroep in beide settings. Ook is de serious game geëvalueerd en is onderzocht of het spel bijdraagt aan bewustwording en potentiële verandering van intentie tot gezondheidsgedrag bij mensen met LVB. Zie ook: Verschillende publicaties over de onderbouwing, evaluatie en geleerde lessen |
| Titel en verwijzing | Serious game ‘Virus in de Jungle' |
| Gepubliceerd door | Verwey-Jonker Instituut, 2024. Auteurs: Ines Schell-Kiehl, Onno de Zwart, Tamara Kool, Gijs Verwaijen, Ruth Yohannes, Anna Jansma, Moniek Broens, Kris Bevelander, Monique Koks-Leensen, Jara Berends, Simone Krijgsman, Judith Thoonen, Angela Zhu, Anke Oenema, Niels Bloembergen, Jorrit van Kaam, Danny de Vries, Ronja Jansz, Francine Schneider, Nicole Dukers, Fieke Ramakers |
| Meer informatie | Voor achtergrondinformatie over de serious game en de doelgroep: Nieuwe game over infectieziekten voor jongeren met een licht verstandelijke beperking; Voorkomen van verspreiding van infectieziekten: een Serious Game; Implementatieadvies Virus in de Jungle. |
Overzicht van interventies voor het bevorderen van preventief gedrag
| Omschrijving | Overzicht van interventies voor het bevorderen van naleving van preventieve gedragsmaatregelen gericht op corona-bestrijding. |
| Doel | Dit overzicht biedt op een compacte manier (in tabelvorm) inzicht in interventiemogelijkheden om de naleving van preventief gedrag te bevorderen in de context van een pandemie. |
| Gebruiker | Professionals in beleid, praktijk en communicatie |
| Doelgroep | Algemene bevolking |
| Praktische toepassing | Dit overzicht biedt informatie over interventies en effecten daarvan op de volgende preventieve gedragingen: vaccineren, drukte mijden en afstand houden, (zelf)testen, handhygiëne en mondkapjesgebruik. Er is onderscheid gemaakt tussen interventies waarbij meer of minder zekerheid is over de werking. |
| Onderbouwing | Het overzicht is gebaseerd op literatuuronderzoek van de RIVM Gedragsunit van het voorjaar 2020 tot begin september 2022. Deze literatuur is aangevuld met aanvullende literatuuscans en de sneeuwbalmethode. |
| Titel en verwijzing | Interventies voor het bevorderen van naleving van gedragsmaatregelen gericht op corona-bestrijding |
| Gepubliceerd door | RIVM, 2023. Auteurs: Robin Wuyts, Eline Roordink, Anne Buitenhuis, Nina van der Vliet, Koen van der Swaluw, Marijn Stok, Marijn de Bruin. |
| Meer informatie | Ook in deze toolkit: Matrix Communicatiemethoden voor ondersteunen gedrag en Overzicht van interventies gericht op vaccinatiebereidheid of -deelname. |
Gedragskader implementatie van preventieve maatregelen door sectoren
| Omschrijving | Handreiking met aandachtspunten vanuit gedragsperspectief voor de implementatie van sectorspecifieke plannen bij oplevingen van COVID-19. |
| Doel | Sectoren en de overheid vanuit gedragsperspectief ondersteunen bij het ontwikkelen en implementeren van sectorspecifieke plannen om een opleving van het virus te bestrijden. |
| Gebruiker | Professionals in beleid, praktijk en communicatie |
| Doelgroep | Aandachtspunten zijn bedoeld om overheid, sectoren, en achterliggende organisaties te ondersteunen. |
| Praktische toepassing | Het gedragskader kan worden gebruikt door sectoren en de overheid bij het ontwikkelen van sectorspecifieke plannen voor preventieve maatregelen. Het kader biedt randvoorwaarden en aandachtspunten die de sectoren en de achterliggende organisaties kunnen helpen bij de implementatie van de plannen. Deze aandachtspunten kunnen ook bij toekomstige uitbraken en preventieve maatregelen worden toegepast. |
| Onderbouwing | Het kader is gebaseerd op wetenschappelijke literatuur en input van experts. |
| Titel en verwijzing | Handreiking Gedragskader sectorplannen |
| Gepubliceerd door | RIVM, 2022. Auteurs: Marijn de Bruin, Ellen Uiters, Floor Kroese |
Gedrag ondersteunen met Communicatie, Controle of Context: het 3C-model
| Omschrijving | Dit product geeft uitleg over het 3C-interventiemodel. Dit model geeft inzicht in de instrumenten die de overheid in kan zetten om gedrag te ondersteunen. |
| Doel | Om gewenst gedrag te ondersteunen, is het belangrijk om het gedrag en de factoren die daarop van invloed zijn eerst goed te begrijpen. Het 3C-interventiemodel kan worden gebruikt om Inzicht te krijgen in de mogelijkheden om gedrag te ondersteunen. De focus ligt daarbij op instrumenten die de overheid tot haar beschikking heeft. |
| Gebruiker | Professionals in beleid |
| Doelgroep | Aandachtspunten zijn bedoeld om overheid, sectoren, en achterliggende organisaties te ondersteunen. |
| Praktische toepassing | Het 3C-interventiemodel kan gebruikt worden om beleidsprofessionals inzicht te geven in de verschillende mogelijkheden die zij hebben om gedrag te ondersteunen, aansluitend bij de achtergronden van het (on)gewenste gedrag. Er worden voorbeelden gegeven van het inzetten van Communicatie, het aanpassen van de Context en het gebruik van Controle om mensen te motiveren, faciliteren en aan te sporen gedragsadviezen op te volgen. |
| Onderbouwing | Het 3C-interventiemodel is een afgeleide en vereenvoudigde versie van het ‘Behaviour Change Wheel’, een geïntegreerd model van meerdere gedragsveranderingsmodellen, waaronder het COM-B model (Michie et al. 2011 en 2014). |
| Titel en verwijzing | Het 3C-interventiemodel in coronatijd |
| Gepubliceerd door | RIVM, 2021. Auteurs: Mariken Leurs, Reint Jan Renes, Sifra Bolle, Marijn Stok, Djoeke van Dale, Koen van der Swaluw, Marijn de Bruin |
| Meer informatie | Behaviour Change Wheel. Ook in deze toolkit: Theoretisch kader preventiegedrag Gedragsunit RIVM. |
Matrix Communicatiemethoden voor het ondersteunen van gedrag
| Omschrijving | Overzicht van communicatie- en interventiemethoden om gedrag te ondersteunen. |
| Doel | Professionals handvaten bieden bij het ontwikkelen van interventies en communicatiemethoden die bepaald gedrag ondersteunen. |
| Gebruiker | Professionals in beleid, praktijk en communicatie |
| Doelgroep | Algemene bevolking |
| Praktische toepassing | De matrix is een hulpmiddel voor professionals bij het ontwikkelen van communicatiemethoden en interventies om gedrag te ondersteunen. In de matrix worden per factor die van invloed is op gedrag verschillende interventies en communicatiemethoden gepresenteerd die de betreffende factor kunnen ondersteunen. De coronacrisis vormt de inspiratiebron waarop de praktijkvoorbeelden in de matrix zijn gebaseerd, maar de matrix is ook te gebruiken bij andere thema’s waarbij het gaat om ondersteunen van gedrag, zoals andere infectieziekten, duurzaamheid en preventie. |
| Onderbouwing | De communicatiestrategieën zijn ingedeeld en onderbouwd op basis van de factoren die van belang zijn voor het opstarten en volhouden van preventiegedrag , zoals gedefinieerd in het Basisdocument Preventiegedrag en Welzijn. De onderbouwing voor communicatiestrategieën die aansluiten bij deze factoren is gebaseerd op de Intervention Mapping (IM) taxonomie van gedragsveranderingsmethoden (Kok et al., 2016). |
| Titel en verwijzing | Matrix 'Communicatiemethoden voor ondersteunen gedrag' |
| Gepubliceerd door | RIVM, 2021. Auteurs: Marijn Stok, Jolanda Keijsers, Else Zantinge, Sifra Bolle, Jet Sanders |
| Meer informatie | Achterliggend document Communicatiemethoden voor ondersteunen gedrag. Ook in deze toolkit: Stappenplan overheidscommunicatie en interventies, Overzicht van interventies voor het bevorderen van preventief gedrag en Gedragswetenschappelijke analyse van persconferenties tijdens de coronapandemie. |
Stappenplan overheidscommunicatie en interventies
| Omschrijving | Stappenplan voor het ontwikkelen van overheidscommunicatie en interventies in de context van de coronacrisis. |
| Doel | Ondersteuning bieden bij het systematisch, transparant en toch pragmatisch ontwikkelen en implementeren van overheidscommunicatie en gedragsinterventies om ongezond gedrag in te perken en gezond gedrag te bevorderen. |
| Gebruiker | Professionals in beleid, praktijk en communicatie |
| Doelgroep | Algemene bevolking |
| Praktische toepassing | Dit stappenplan ondersteunt bij het ontwikkelen en implementeren van een interventie of communicatiestrategie met transparante (wetenschappelijke) onderbouwing. Daarbij worden verschillende stappen onderscheiden: 1) het definiëren en onderbouwen van het gedrag en de doelgroep; 2) het doel van de interventie; 3) de methoden voor gedragsverandering en 4) het communicatiekanaal. Daarnaast is er aandacht voor 5) het implementatieplan en 6) evaluatiemethoden. Het stappenplan is gericht op de preventie van COVID-19, maar kan ook voor gezondheidsgedrag bij andere infectieziekten worden ingezet. |
| Onderbouwing | Het stappenplan is gebaseerd op het Intervention Mapping protocol voor het ontwikkelen van interventies om gedrag te ondersteunen (Kok et al., 2016). Achterliggende documenten zijn het Theoretisch kader Preventiegedrag en de Matrix Communicatiemethoden voor het ondersteunen van gedrag. |
| Titel en verwijzing | Stappenplan overheidscommunicatie interventies |
| Gepubliceerd door | RIVM, 2020. Auteurs: Marijn de Bruin, Djoeke van Dale, Robbert Sanderman, Gerjo Kok |
| Aanvullende informatie | Ook in deze toolkit: Matrix Communicatiemethoden voor ondersteunen gedrag en Overzicht van interventies voor het bevorderen van preventief gedrag en Gedragswetenschappelijke analyse van persconferenties tijdens de coronapandemie. |