Het LMM Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid (Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid) bestaat uit twee meetnetten: het basismeetnet en het derogatiemeetnet.

Basismeetnet

Het Basismeetnet is het standaard meetnet van het LMM Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid (Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid). Ongeveer 250 landbouwbedrijven (melkveebedrijven, akkerbouwbedrijven, staldierbedrijven en (overige) dierbedrijven) doen mee. Het Basismeetnet is representatief voor meer dan 85% van het Nederlandse landbouwareaal. Daarmee kunnen we uitspraken doen over het grootste gedeelte van de Nederlandse landbouw. Jaarlijks meten we op deze bedrijven de grond- en oppervlaktewaterkwaliteit.

Vanaf 1992 volgen we met het Basismeetnet de waterkwaliteit. Hiermee kunnen we het effect van het mestbeleid op de waterkwaliteit in kaart brengen. De langjarige meetreeks is goed geschikt om de ontwikkelingen in de waterkwaliteit te volgen. De belangrijkste meststoffen zijn stikstof- en fosforcomponenten. Nitraat is één van de stikstofcomponenten. Met de data van het Basismeetnet maken we trendlijnen, bijvoorbeeld voor nitraat in het uitspoelend water (zie Figuur 1). In Figuur 1 zien we dat de nitraatconcentratie in de eerste 20 jaar sterk afnam. Daarna bleef het stabiel en in de afgelopen jaren stijgt het weer.

Bij het presenteren van de gegevens van het Basismeetnet maken we onderscheid tussen de verschillende grondsoortregio's en bedrijfstypen. In de Basismeetnetrapportage worden de trends en toestand per jaar beschreven. De drie meest recente rapportages vindt u op onze website. Oudere rapportages kunt u per e-mail opvragen via lmm@rivm.nl.

Bedrijfsgemiddelde nitraatconcentratie

Figuur 1. Bedrijfsgemiddelde nitraatconcentratie in het uitspoelend water in de vier grondsoortregio’s; gemiddelde gemeten waarden in de Zand- en Kleiregio. Op de horizontale as staat het jaartal. In de legenda wordt het gemiddeld aantal deelnemers gedurende de getoonde meetperiode aangegeven

Derogatiemeetnet

In Nederland mogen sommige agrarische bedrijven meer stikstof (afkomstig van dierlijke mest) op hun land gebruiken, dan de algemene norm van de Europese Nitraatrichtlijn voorschrijft. Zij moeten hiervoor wel aan specifieke voorwaarden voldoen. Deze verruiming heet derogatie. Vanaf 2007 meten we in het Derogatiemeetnet elk jaar de gevolgen van derogatie voor de waterkwaliteit op driehonderd derogatiebedrijven. Daarbij ligt de nadruk op meststoffen in het water, zoals stikstof- en fosforcomponenten. Aan het derogatiemeetnet doen ongeveer 300 bedrijven mee, hiervan doen 90 bedrijven mee aan zowel het basis- als het derogatiemeetnet. 

Tot en met 2017 was in bijna alle regio’s duidelijk sprake van een dalende trend in de nitraatconcentraties in het uitspoelende water (zie Figuur 2). In de Veenregio was de gemiddelde nitraatconcentratie altijd laag. 

De nitraatconcentraties stegen de afgelopen jaren in de Zandregio, vermoedelijk speelt de droogte daar een grote rol in. De concentratie in de Kleiregio daalde in 2021 licht, maar deze blijft hoog in vergelijking met de concentraties van voor 2019. In de Veenregio bleef de nitraatconcentratie de afgelopen jaren relatief laag, gemiddeld 15 mg/liter of lager. Van de Lössregio zijn de metingen over 2021 nog niet beschikbaar. Deze verschijnen in de rapportage van 2023. 

De volledige resultaten zijn te lezen in de laatste rapportage over het Derogatiemeetnet: Landbouwpraktijk en waterkwaliteit op landbouwbedrijven aangemeld voor derogatie in 2020.

Grafiek met de gemiddelde nitraatconcentratie op derogatiebedrijven in vier regio's in de periode 2007-2021

Figuur 2: Gemiddelde nitraatconcentratie in water uitspoelend uit de wortelzone op derogatiebedrijven in de vier regio’s in de periode 2007-2021

Producten

Naast genoemde jaarrapportages gebruiken we de gegevens die we binnen deze twee meetnetten verzamelen voor verschillende producten, zoals rapporten en publicaties. Deze producten laten zien wat de staat is van de waterkwaliteit op agrarische bedrijven en hoe deze verandert in de tijd. Daarnaast gebruiken we de gegevens ook in breder verband, bijvoorbeeld door het maken van de ‘Nitraatkaart’ en in de ‘Nitraatrapportage’.