Pneumokokkose of pneumokokkenziekte is een verzamelnaam voor ziekten die worden veroorzaakt door een bacterie, de pneumokok. De bacterie is van mens op mens overdraagbaar. De bacterie bevindt zich gewoonlijk in de neusholte van gezonde mensen zonder ziekteverschijnselen te geven. De pneumokok kan luchtweginfecties veroorzaken zoals oorontsteking en longontsteking. De bacterie kan ook ernstige invasieve infecties zoals bloedvergiftiging en hersenvliesontsteking veroorzaken. Vaccinatie tegen pneumokokken wordt aan alle kinderen in Nederland aangeboden via het Rijksvaccinatieprogramma.

Op 28 februari 2018 heeft de Gezondheidsraad advies uitgebracht om ouderen vanaf 60 jaar een vaccinatie tegen pneumokokkenziekte aan te bieden. Meer informatie op de pagina pneumokkkenvaccinatie voor ouderen.

Wat is invasieve pneumokokkenziekte?

Invasieve pneumokokkenziekte is een ziekte die wordt veroorzaakt door een bacterie, Streptococcus pneumoniae ook wel pneumokok genoemd. Als deze bacterie in de bloedbaan of in het zenuwstelsel komt spreekt men van invasieve pneumokokkenziekte. Dit zijn vaak ernstige ziektebeelden zoals bloedvergiftiging (sepsis) en hersenvliesontsteking (meningitis). Een niet invasieve pneumokokkenziekte, zoals oorontsteking en longontsteking, kan uiteindelijk een invasieve pneumokokkenziekte worden als de bacterie in de bloedbaan of in het zenuwstelsel terecht komt. Er bestaan meer dan 90 typen van deze bacterie. Kinderen worden via het Rijksvaccinatieprogramma gevaccineerd tegen invasieve pneumokokkenziekte veroorzaakt door 10 veel voorkomende typen.

Wat is pneumokokken?

Pneumokokkenziekte kun je krijgen van veel verschillende soorten pneumokokkenbacterien. Veel mensen hebben de bacterien in hun neus of keel, maar worden zelf niet ziek.

Maar als een besmette persoon hoest of niest... kan de bacterie zich verspreiden.

De pneumokokkenbacterie kan oor- of bijholteontsteking veroorzaken. Als de bacterie verder je lichaam in komt, kun je een longontsteking, hersenvliesontsteking of bloedvergiftiging oplopen. Dit zijn ernstige ziekten waarvoor je in het ziekenhuis moet worden opgenomen. Je kunt zelfs gehandicapt raken of overlijden.

Vooral babies en ouderen kunnen ernstig ziek worden. Pneumokokkenziekte kan worden behandeld met antibiotica. Babies krijgen inentingen bij twee, vier en elf maanden. De vaccinaties beschermen hen tegen de gevaarlijkste soorten pneumokokken.

Meer weten? Ga naar rijksvaccinatieprogramma.nl

Ziekteverschijnselen

Eerst treedt een grieperig gevoel op. Kenmerkend is een snelle verergering van de ziekteverschijnselen en hoge koorts. Andere ziekteverschijnselen variëren per ziektebeeld. Deze zijn bijvoorbeeld kortademigheid, pijn bij het ademhalen, hoofdpijn, nekstijfheid, verwardheid en verlies van bewustzijn. Ziekteverschijnselen die specifiek bij baby’s voorkomen zijn luierpijn (pijn bij het verschonen van de luier), prikkelbaarheid, koorts of ondertemperatuur, sufheid of grauwheid.

Besmetting en preventie

De pneumokok is een bacterie die vaak voorkomt in de neus- en keelholte van de mens zonder ziekte te veroorzaken. Dit noemen we ook wel dragerschap. Vrijwel iedereen is gedurende enige tijd wel drager van een pneumokok. Ziekte ontstaat slechts bij een klein deel van de mensen die de bacterie dragen. De bacterie kan vanuit de neus- en keelholte doordringen in het oor of in de longen waar het oorontsteking of longontsteking kan veroorzaken. In enkele gevallen dringt de pneumokok door in de bloedbaan of het zenuwstelsel waar het bloedvergiftiging of hersenvliesontsteking kan veroorzaken.
Het ‘dragen’ van de pneumokok in de neus- en keelholte is besmettelijk. Besmetting gebeurt via de lucht of door direct contact, bijvoorbeeld zoenen.
Sinds 2006 is vaccinatie tegen pneumokokken opgenomen in het Rijksvaccinatieprogramma. De pneumokokkenvaccinatie wordt aangeboden aan kinderen geboren vanaf 1 april 2006.

Hoe vaak komt het voor?

Ongeveer 15 per 100.000 inwoners per jaar maken invasieve pneumokokkenziekte door. Dat zijn ongeveer 2500 gevallen per jaar in Nederland. Deze patiënten worden allemaal opgenomen in het ziekenhuis. Van deze 2500 gevallen per jaar overlijden er ongeveer 300 en hebben 75-100 patiënten ernstige restverschijnselen.

De ziekte komt het meest voor bij kinderen onder de 2 jaar en bij ouderen (>65 jaar). Bij die leeftijdsgroepen is een duidelijke afname te zien in het vóórkomen van de ziekte na invoering van vaccinatie in 2006. Dit komt door een sterke afname van invasieve pneumokokkenziekte veroorzaakt door de serotypen waartegen het vaccin beschermt.

Aantal gevallen van invasieve pneumokokkenziekte per 100.000 inwoners per jaar

Thumbnail

Figuur 1. Aantal patiënten met invasieve pneumokokkenziekte per jaar per 100.000 inwoners per leeftijdsgroep voor alle pneumokokkentypen vóór en na invoering van vaccinatie (7-valente vaccin in 2006 en 10-valente vaccin in 2011), juni 2004-mei 2018.

De gegevens zijn afkomstig van het Nederlands Referentielaboratorium voor Bacteriële Meningitis (AMCAcademic Medical Center/RIVMRijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu).