Mensen die met nanomaterialen werken, kunnen eraan blootgesteld worden. Het RIVMRijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu onderzoekt of dit gezondheidsrisico’s met zich mee kan brengen. Ook houdt het de internationale en nationale ontwikkelingen op dit gebied scherp in de gaten.

Weinig bekend over blootstelling en risico's

Er is nog relatief weinig bekend of werken met nanomaterialen gezondheidsrisico’s  kan veroorzaken. Dit komt onder andere doordat een goed overzicht ontbreekt van bedrijven die met nanomaterialen werken. Wel weten we dat het risico op blootstelling aan nanomaterialen op de werkplek vooral afhangt van de kans dat nanodeeltjes kunnen worden ingeademd. Dit kan bijvoorbeeld gebeuren bij het werken met nanomaterialen in poedervorm, in spray-toepassingen (zoals spuitverf) en bij het bewerken van materialen waar nanodeeltjes in verwerkt zitten.
Het is niet eenvoudig om blootstelling aan nanomaterialen op de werkplek te meten en te karakteriseren. Daarvoor is vaak een combinatie van verschillende meetapparaten nodig. Daarnaast is slechts van een beperkt aantal nanodeeltjes de schadelijkheid onderzocht. Het risico van nanodeeltjes kan niet zonder meer worden afgeleid uit gegevens van dezelfde stof in niet-nanovorm. Een chemische stof kan in nanovorm uit verschillende groottes en vormen bestaan, elk met unieke eigenschappen en specifieke risico’s. Dit maakt het moeilijker om gezondheidskundige grenswaarden te bepalen voor beroepsmatige blootstelling aan nanodeeltjes. Slechts voor een klein aantal nanomaterialen zijn nanospecifieke gezondheidskundige grenswaarden beschikbaar. De meeste hiervan hebben geen wettelijke status. Een overzicht van gezondheidskundige grenswaarden is te vinden in de WHO-richtlijn “WHO guidelines on protecting workers from potential risks of manufactured nanomaterials”.

Hulpmiddelen om de blootstelling en mogelijke risico’s te schatten

De werkgever is wettelijk verplicht om werknemers een veilige werkplek te bieden. Gezien de onzekerheden over gezondheidsrisico’s van nanomaterialen is het uitgangspunt om de blootstelling uit voorzorg te minimaliseren. Daar zijn meerdere hulpmiddelen voor. Het Arboportaal van het ministerie van SZWSociale zaken en werkgelegenheid bevat algemene informatie over het opstellen van een arbeidshygiënische strategie en een risico-inventarisatie en -evaluatie (RI&ERisico-Inventarisatie en Evaluatie). Deze moet ook worden opgesteld als met nanomaterialen  wordt gewerkt. Specifiek voor nanomaterialen is de ‘Handreiking veilig werken met nanomaterialen en ‘-producten beschikbaar, die in opdracht van VNO-NCWConfederation of Netherlands Industry and Employers, FNVDutch Organisation of Trade Unions en CNVNational Federation of Christian Trade Unions in the Netherlands, met subsidie van het ministerie van SZW is gepubliceerd. Arbeidshygiënisten kunnen ook gebruik maken van de meetstrategie, die in 2014 binnen het kader van het onderzoeksprogramma NanoNextNL is ontwikkeld.

Ook op internationaal niveau zijn er diverse richtlijnen gepubliceerd om de risico’s van het werken met nanomaterialen te schatten. Enkele voorbeelden zijn de hierboven genoemde WHO-richtlijn en de Europese handreikingen voor veilig werken met nanomaterialen voor werknemers en voor werkgevers en arboprofessionals.

Recentelijk zijn de tools en handreikingen voor risicobeoordeling van nanomaterialen op de werkplek geëvalueerd in opdracht van SZW. Op basis hiervan is een overzicht opgesteld van meer dan 40 verschillende tools en handreikingen.    

Tijdelijke Nanoreferentiewaarden

Het RIVMRijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu heeft in 2010 Tijdelijke Nanoreferentiewaarden (NRV’s) afgeleid voor de 23 meest gebruikte nanomaterialen. Deze waarden zijn uitsluitend bedoeld als een pragmatische richtwaarde en garanderen niet dat een blootstelling beneden deze waarde veilig is. Desondanks heeft de SERWorking Conditions Committee of the Social and Economic Council of the Netherlands-commissie Arbeidsomstandigheden geadviseerd het gebruik van de NRV’s te stimuleren als alternatief voor nog ontbrekende grenswaarden voor nanomaterialen.

In 2016 heeft KIRkennis- en informatiepunt risico’s van nanotechnologie-nano, in opdracht van SZW, een evaluatie van de NRV’s in gang gezet. Deze evaluatie is uitgevoerd door TNO en Bureau KLB. De conclusie is dat een update van de NRV’s wenselijk is. KIR-nano werkt aan het actualiseren van de NRV’s door gezondheidskundige richtwaarden voor groepen van nanomaterialen te bepalen.

Kennis delen

Het RIVM is als samenwerkingspartner betrokken bij Nanocentre. Nanocentre geeft informatie voor het MKBmidden- en kleinbedrijf over veilig werken met nanomaterialen. Binnen het werkveld arbeidshygiëne is een ‘Deskundigenplatform ArboArbeidsomstandigheden’ opgericht. Dit platform, dat bestaat uit wetenschappelijke experts, deelt kennis, zoekt naar samenwerking en levert wetenschappelijk commentaar, bijvoorbeeld naar aanleiding van Tweede Kamervragen en -moties.