Stikstofdioxide (NO2) wordt gebruikt als indicator voor het mengsel van luchtverontreiniging dat afkomstig is van het verkeer.

Tot enkele jaren geleden werd er vanuit gegaan dat de gezondheidseffecten die door NO2 zelf worden veroorzaakt beperkt zijn en vooral veroorzaakt worden door andere stoffen in luchtverontreiniging, namelijk fijn stof en roet. De laatste jaren zijn er een aantal onderzoeken gepubliceerd waaruit blijkt dat de effecten van NO2 nauwelijks veranderen na correctie door fijn stof. Hierbij geldt echter steeds dat onduidelijk is in hoeverre de gevonden effecten veroorzaakt zijn door NO2, of ook samenhangen met andere stoffen die sterk samenhangen met de NO2-concentratie, zoals roet of ultrafijn stof (Gezondheidsraad 2018). De oxiderende eigenschappen van NO2 kunnen effecten in de luchtwegen en longen veroorzaken in de vorm van vermindering van de longfunctie en afname van de weerstand tegen infecties van het longweefsel. Dit kan luchtwegklachten veroorzaken (Belanger et al. 2006; van Strien et al. 2004) en ziekenhuisopnames tot gevolg hebben. Deze studies zijn uitgevoerd in de binnenlucht bij relatief hoge NO2 concentraties afkomstig van bronnen binnenshuis. Ook is aangetoond dat blootstelling aan NO2 kan leiden tot een versterkte reactie op allergenen (Barck et al. 2005; Pattenden et al. 2006; Svartengren et al. 2000; Tunnicliffe et al. 1994.

Effecten kortdurende blootstelling NO2

Een recente meta-analyse laat zien dat kortdurende blootstelling aan NO2 geassocieerd is met respiratoire en cardiovasculaire ziekenhuisopnamen en sterfte (zowel aan respiratoire en cardiovasculaire aandoeningen als ‘all cause’). (Mills et al. 2015; WHO 2013a). De Gezondheidsraad (2018) oordeelde dat de relatie tussen kortdurende blootstelling aan NO2 en nadelige effecten op de luchtwegen is aangetoond. De relatie met hart- en vaatziekten is minder sterk, maar wel waarschijnlijk. Voor kortdurende blootstelling aan NO2 zijn concentratie-effectrelaties bepaald voor de relatie met sterfte en met ziekenhuisopnames vanwege longziekten (zie onderstaande tabel).

Tabel: Concentratie-effectrelaties voor NO2Stikstofdioxide, korte termijneffecten (Gezondheidsraad 2018).

 

Blootstellingsmaat Gezondheidsmaat Relatief Risico (95% betrouwbaarheidsinterval) per 10 µg/m3)
1-uurs maximum Mortaliteit, alle leeftijden 1,003 (1,002 – 1,004)
1-uurs maximum Ziekenhuisopnames voor luchtwegaandoeningen, alle leeftijden 1,002 (0,999 – 1,004)
24-uurs maximum Ziekenhuisopnames voor luchtwegaandoeningen, alle leeftijden 1,018 (1,011 – 1,025)

Effecten langdurige blootstelling NO2

Voor langdurige blootstelling wordt een relatie gelegd met sterfte in de algemene bevolking en bronchitissymptomen bij astmatische kinderen (WHO 2013b). Een recente meta-analyse naar de relatie tussen blootstelling aan verkeer en longkanker heeft de sterkte van deze associatie gedocumenteerd op basis van een groot aantal studies (Hamra et al. 2014). De Gezondheidsraad acht een relatie tussen blootstelling aan NO2 en gezondheidseffecten (waarschijnlijk) bewezen voor de prevalentie van luchtwegklachten in kinderen en mortaliteit. Concentratie-effect relaties hiervan staan in de onderstaande tabel.

Tabel: Concentratie-effectrelaties voor NO2, lange termijneffecten (Gezondheidsraad 2018)

 
Blootstellingsmaat Gezondheidsmaat RRrelatieve risico's (95% betrouwbaarheidsinterval per 10 µg / m3)
Jaarlijks gemiddelde Prevalentie van luchtwegklachten in kinderen met astma (5-14 jaar) 1,021 (0,990 – 1,060) per 1 µg / m3 toename
Jaarlijks gemiddelde > 20 µg / m3 Mortaliteit boven de leeftijd van 30 jaar 1,055 (1,031 – 1,080)

In 2015 berekende het RIVMRijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu dat het levensduurverlies door (langdurige) luchtverontreiniging in Nederland gemiddeld 13 maanden is, waarvan ongeveer vier maanden door blootstelling aan mengsels vertegenwoordigd door NO2 en negen maanden door fijn stof (PM10fijnstof) (Fischer et al. 2015; Kamerstuk 2015). Zoals hierboven aangegeven, wordt dit waarschijnlijk gedeeltelijk verklaard door het effect van NO2, en gedeeltelijk door andere verkeersgerelateerde stoffen, waarvoor NO2 een indicator is.

Rond 2020 herziening advieswaarden voor NO2

Gezondheidseffecten zijn gevonden bij langdurige blootstelling aan NO2 concentraties lager dan de wettelijke grenswaarde van 40 µg/m3 jaargemiddeld (Beelen et al. 2014; Dijkema et al. 2016b; Faustini et al. 2014; Fischer et al. 2015; Hamra et al. 2014; Raaschou-Nielsen et al. 2012; WHO 2013a). De Gezondheidsraad concludeerde in 2018 dat voor NO2 geen drempelwaarde is vast te stellen waaronder geen gezondheidseffecten optreden. De gezondheidskundige advieswaarde van de WHO voor NO2 (WHO 2004) is even hoog als de wettelijke norm (40 µg/m3). De WHO benadrukt dat deze grenswaarde oorspronkelijk is opgesteld om te beschermen tegen effecten van NO2 zelf. Voor NO2 als indicator voor stoffen die vrijkomen bij verbrandingsprocessen (en dus ook het verkeer), zou een lagere grenswaarde moeten worden vastgesteld (WHO 2013b). Op basis hiervan worden de gezondheidskundige advieswaarden van de WHO voor NO2 (en fijn stof) momenteel herzien en zullen naar verwachting rond 2020 aangepast worden. 

Referenties